रक्तदान केल्यानंतर काय करू नये? आरोग्य सुरक्षित ठेवण्यासाठी या गोष्टी लक्षात ठेवा
रक्तदान करणे हे एक महत्त्वाचे आणि जीवन वाचवणारे कार्य आहे. एका निरोगी व्यक्तीने दान केलेले रक्त अपघातग्रस्तांसाठी, गंभीर आजारांनी ग्रस्त असलेल्यांसाठी आणि शस्त्रक्रियेदरम्यान रक्ताची गरज असलेल्यांसाठी उपयुक्त ठरू शकते. तथापि, रक्तदान केल्यानंतर शरीरात कोणते बदल होतात आणि गेलेल्या रक्ताची भरपाई होण्यास किती वेळ लागतो, असा प्रश्न अनेकांना पडतो. वैद्यकीय तज्ञांच्या मते, रक्तदानाच्या वेळी रक्ताचा द्रव भाग, म्हणजेच प्लाझ्मा आणि लाल रक्तपेशी, नष्ट होतात. शरीर साधारणपणे २४ ते ४८ तासांत द्रवांची भरपाई करते, परंतु लाल रक्तपेशी आणि हिमोग्लोबिनची पातळी सामान्य होण्यासाठी अनेक आठवडे लागू शकतात. त्यामुळे, रक्तदान केल्यानंतर पुरेशी विश्रांती घेणे, पौष्टिक आहार घेणे आणि काही खबरदारी घेणे महत्त्वाचे आहे.
रक्तदान केल्यानंतर शरीरात कोणते बदल होतात? साधारणपणे, रक्तदानाच्या वेळी सुमारे ३५० ते ४५० मिलीलीटर रक्त गोळा केले जाते. दान केल्या जाणाऱ्या रक्ताचे प्रमाण स्थानिक मानकांवर आणि दात्याच्या शारीरिक स्थितीवर अवलंबून असते. रक्तामध्ये प्लाझ्मा, लाल रक्तपेशी, पांढऱ्या रक्तपेशी आणि प्लेटलेट्स यांचा समावेश असतो. रक्तदान केल्यानंतर, शरीरातील रक्ताचे प्रमाण तात्पुरते कमी होते. या कमतरतेची भरपाई करण्यासाठी शरीर नैसर्गिक प्रक्रिया सुरू करते. अस्थिमज्जा नवीन लाल रक्तपेशी तयार करते, तर शरीर द्रवांचे संतुलन राखण्याचे काम करते. बहुतेक निरोगी रक्तदात्यांना थोड्या विश्रांतीनंतर आणि पुरेसे पाणी प्यायल्यानंतर सामान्य वाटते.
किती तासांत प्लाझ्मा पुन्हा भरला जातो? रक्ताचा सुमारे ५५ टक्के भाग प्लाझ्मा असतो, ज्यात बहुतांशी पाणी असते. म्हणूनच रक्तदान केल्यानंतर भरपूर पाणी आणि इतर द्रवपदार्थ पिण्याचा सल्ला दिला जातो. अमेरिकन रेड क्रॉसच्या मते, रक्तदानामुळे कमी झालेला प्लाझ्मा साधारणपणे २४ तासांत पुन्हा भरून निघतो. तथापि, काही लोकांना त्यांच्या रक्ताचे प्रमाण आणि द्रवपदार्थांचे संतुलन पुन्हा मिळवण्यासाठी थोडा जास्त वेळ लागू शकतो. तज्ञांच्या मते, रक्तदान केल्यानंतर पुढील २४ ते ४८ तास भरपूर पाणी आणि इतर आरोग्यदायी द्रवपदार्थ प्यावेत.
रक्तदान केल्यानंतर सर्वात जास्त वेळ लाल रक्तपेशींची पातळी पुन्हा भरण्यासाठी लागतो. लाल रक्तपेशींमध्ये हिमोग्लोबिन असते, ज्याचे मुख्य कार्य फुफ्फुसातून शरीराच्या विविध भागांपर्यंत ऑक्सिजन पोहोचवणे आहे. अमेरिकन रेड क्रॉसच्या मते, दान केलेल्या लाल रक्तपेशींची पातळी पुन्हा भरण्यासाठी सुमारे चार ते सहा आठवडे लागू शकतात. यूकेच्या एनएचएस ब्लड डोनेशन सर्व्हिसच्या मते, बहुतेक लोकांमध्ये हिमोग्लोबिनची पातळी सामान्य होण्यासाठी सहा ते बारा आठवडे लागू शकतात. हा कालावधी व्यक्तीचे आरोग्य, आहार, लोहाची पातळी आणि इतर शारीरिक स्थितींवर अवलंबून असतो.
काही दात्यांना रक्त दिल्यानंतर चक्कर येणे, थकवा, अशक्तपणा, घाम येणे किंवा मळमळ जाणवू शकते. याचे एक कारण रक्ताचे प्रमाण आणि रक्तदाबातील तात्पुरते बदल असू शकते. काही लोकांमध्ये, सुई, तणाव किंवा रक्त पाहिल्यानेही व्हॅसोव्हॅगल प्रतिक्रिया सुरू होऊ शकते, ज्यामुळे चक्कर येते किंवा व्यक्ती बेशुद्ध होते. मात्र, बहुतेक लोकांमध्ये ही लक्षणे सौम्य असतात आणि थोड्या विश्रांतीने नाहीशी होतात. रक्तदान केल्यानंतर तुम्हाला चक्कर आल्यास, ताबडतोब बसा किंवा झोपा. शक्य असल्यास, आपले पाय थोडे वर करून ठेवा आणि हळूहळू पाणी प्या. लक्षणे कायम राहिल्यास किंवा तुम्ही बेशुद्ध पडल्यास, वैद्यकीय मदत घ्या. रक्तदान केल्यानंतर या ७ चुका करू नका
१. रक्तदान केल्यानंतर लगेचच जास्त श्रमाचा व्यायाम करणे: व्यायामशाळेत जाणे, वेगाने धावणे किंवा जड वस्तू उचलल्याने चक्कर येणे आणि अशक्तपणा वाढू शकतो. रक्तदान केल्यानंतर किमान एक दिवस तरी जास्त श्रमाची शारीरिक हालचाल टाळा.
२. पुरेसे पाणी न पिणे: शरीरातील द्रव्यांच्या कमतरतेमुळे निर्जलीकरण होऊ शकते. त्यामुळे, रक्तदान केल्यानंतर पाणी पिणे महत्त्वाचे आहे.
३. उपाशी राहणे: रक्तदान केल्यानंतर बराच वेळ अन्न न खाणे योग्य नाही. हलका नाश्ता आणि नियमित जेवण करा.
४. मद्यपान: रक्तदान केल्यानंतर किमान २४ तास मद्यपान टाळणे चांगले, कारण त्यामुळे शरीरातील निर्जलीकरण वाढू शकते.
५. तीव्र सूर्यप्रकाश किंवा गरम पाण्याने अंघोळ करणे: खूप उष्ण वातावरणात राहिल्याने किंवा गरम पाण्याने अंघोळ केल्याने काही लोकांमध्ये चक्कर येण्याची शक्यता वाढू शकते.
६. इंजेक्शन दिलेल्या हाताने जड वस्तू उचलणे: यामुळे इंजेक्शन दिलेल्या जागी पुन्हा वेदना, सूज किंवा रक्तस्त्राव होण्याचा धोका वाढू शकतो.
७. चक्कर येत असताना वाहन चालवणे: जर तुम्हाला अशक्तपणा किंवा चक्कर येत असेल, तर वाहन चालवणे किंवा उंचीवर काम करणे टाळा. लवकर बरे होण्यासाठी काय खावे? रक्तदान केल्यानंतर, नवीन लाल रक्तपेशी तयार करण्यासाठी शरीराला लोह, व्हिटॅमिन बी१२, फोलेट आणि प्रथिने यांसारख्या पोषक तत्वांची आवश्यकता असते.
यासाठी, आहारात हिरव्या पालेभाज्या, कडधान्ये, चणे, राजमा, संपूर्ण धान्य, अंडी, दूध आणि इतर पौष्टिक पदार्थांचा समावेश केला जाऊ शकतो. आवळा, पेरू, लिंबू आणि संत्री यांसारखे व्हिटॅमिन सी ने समृद्ध असलेले पदार्थ लोहाच्या शोषणात मदत करण्यासाठी उपयुक्त ठरू शकतात.
वारंवार रक्तदान करणाऱ्यांना लोहाच्या कमतरतेचा धोका असू शकतो. अशा व्यक्तींनी तपासणीसाठी डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा आणि गरज भासल्यास लोहाची पूरक औषधे घ्यावीत. रक्तदान केल्यानंतर किती वेळ विश्रांती घेणे आवश्यक आहे? रक्तदान केल्यानंतर लगेच उठू नये.
एनआयएच ब्लड बँक रक्तदात्यांना किमान १५ मिनिटे विश्रांती घेण्याचा सल्ला देते . या काळात पाणी किंवा रस पिणे आणि हलका नाश्ता करणे उपयुक्त ठरते. रक्तदान केंद्राच्या निर्देशानुसार इंजेक्शन दिलेल्या जागेवर पट्टी तशीच ठेवा. रक्तस्त्राव पुन्हा सुरू झाल्यास, स्वच्छ कापड किंवा पट्टीने दाब द्या. रक्तस्त्राव थांबत न राहिल्यास वैद्यकीय मदत घ्या. किती दिवसांनी पुन्हा रक्तदान करावे?
भारतात सर्वसाधारण रक्तदानासाठी शिफारस केलेला कालावधी पुरुषांसाठी किमान ९० दिवस आणि महिलांसाठी किमान १२० दिवस आहे. रक्तदात्याने वजन, हिमोग्लोबिन, वय आणि आरोग्य यांसारखे इतर पात्रता निकष देखील पूर्ण करणे आवश्यक आहे. एखाद्या व्यक्तीने पुन्हा रक्त कधी दान करावे याचा निर्णय त्यांच्या आरोग्याच्या स्थितीवर आणि रक्तदान केंद्रातील मूल्यांकनावर आधारित असावा.
डॉक्टरांशी संपर्क साधणे केव्हा आवश्यक असते? रक्तदान केल्यानंतर सतत चक्कर येणे, वारंवार बेशुद्ध पडणे, तीव्र अशक्तपणा, श्वास घेण्यास त्रास होणे, छातीत दुखणे किंवा इंजेक्शन दिलेल्या जागी सूज वाढणे यांसारख्या लक्षणांकडे दुर्लक्ष करू नये.
छातीत दुखत असल्यास, श्वास घेण्यास तीव्र त्रास होत असल्यास किंवा वारंवार बेशुद्ध पडत असल्यास, तात्काळ आपत्कालीन वैद्यकीय मदत घ्या. एकंदरीत, निरोगी आणि पात्र व्यक्तींसाठी रक्तदान करणे सामान्यतः सुरक्षित असते. योग्य पोषण, पुरेसे पाणी पिणे आणि विश्रांती घेतल्यास, शरीर आपली नैसर्गिक पुनर्प्राप्ती प्रक्रिया पूर्ण करते. रक्तदान करणे जितके महत्त्वाचे आहे, तितकेच त्यानंतर आपल्या आरोग्याची काळजी घेणेही महत्त्वाचे आहे.
अस्वीकरण (Disclaimer) : या लेखात दिलेली माहिती आणि उपाय सामान्य माहितीवर आधारित आहे. या माहितीची पूर्णता, विश्वासार्हता आणि अचूकता याबाबत वेबदुनिया कोणतीही हमी देत नाही. अधिक माहितीसाठी संबंधित तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.
