"हजबंड स्टिच" (Husband Stitch) ही एक वादग्रस्त आणि अनैतिक प्रथा आहे, ज्यात प्रसूतीनंतर योनीच्या किंवा पेरिनियमच्या दुरुस्तीच्या वेळी डॉक्टर अतिरिक्त एक किंवा अधिक शिवण घालतात. हे वैद्यकीयदृष्ट्या आवश्यक नसते, तर पुरुष जोडीदाराच्या लैंगिक सुखासाठी योनीला घट्ट करण्याच्या उद्देशाने केले जाते असे म्हटले जाते.
हे पूर्णपणे अनैतिक, असंमतीने केले जाणारे आणि महिलांच्या शरीराचे ऑब्जेक्टिफिकेशन करणारे आहे. बहुतेक वैद्यकीय तज्ज्ञ आणि संस्था याला नाकारतात. योनीची टाइटनेस ही पेल्विक फ्लोअर मसल्सवर अवलंबून असते, शिवणाने ती घट्ट होत नाही; उलट, अतिरिक्त शिवणामुळे दीर्घकाळ दुखापत, सेक्स दरम्यान वेदना, इन्फेक्शन किंवा इतर गुंतागुंत होऊ शकतात. भारतातील आणि जागतिक स्तरावरील गायनिकॉलॉजिस्ट्स याबाबत एकमत आहेत:
ही प्रथा "मेडिकल मिथ" नाही, पण दुर्मिळ आणि जुनी आहे. आता पुरावा-आधारित मेडिसिनमुळे एपिसिओटॉमी स्वतःच कमी होत आहे, त्यामुळे अशी अतिरिक्त शिवण देण्याची शक्यता आणखी कमी आहे. डॉक्टरांनी असे केल्यास ते मेडिकल मालप्रॅक्टिस किंवा बॉडी ऑटोनॉमीचे उल्लंघन मानले जाते.
उदाहरणार्थ, जागतिक तज्ज्ञ डॉक्टर सांगतात की कुठल्याही मेडिकल टेक्स्टबुकमध्ये "husband stitch" शिकवले जात नाही; हे misogyny चे लक्षण आहे.
भारतात असा वादग्रस्त प्रथा आता फार कमी किंवा नाही असे मानले जाते, कारण प्रसूती प्रक्रिया अधिक रुग्ण-केंद्रित आणि संमती-आधारित झाली आहे. तरीही काही जुने केसेस म्हणून उल्लेख होतात.
महिला रुग्णांनी नेहमी संमती विचारावी, डॉक्टरांना स्पष्ट सांगावे की फक्त मेडिकल आवश्यक तेवढीच दुरुस्ती हवी, आणि कोणत्याही अतिरिक्त बदलाची गरज नाही. जर अशी शंका आली तर दुसऱ्या डॉक्टरकडून ओपिनियन घ्यावे किंवा तक्रार करावी.
हे महिलांच्या आरोग्य आणि स्वायत्ततेचे गंभीर मुद्दे आहेत – वैद्यकीय क्षेत्रात असा भेदभाव अजिबात योग्य नाही.
महाराष्ट्रातील वैद्यकीय वर्तुळात यावर होणाऱ्या चर्चेचा सारांश :
१. वैद्यकीय गरज की पितृसत्ताक मानसिकता?
महाराष्ट्रातील अनेक वरिष्ठ स्त्रीरोगतज्ज्ञांच्या मते, बाळंतपणानंतर योनीमार्गाची नैसर्गिक फाटलेली जागा (Episiotomy) शिवणे ही एक गरजेची प्रक्रिया आहे. मात्र, 'हजबंड स्टिच' म्हणजे गरजेपेक्षा जास्त टाके घालून तो मार्ग अरुंद करणे.
डॉक्टरांचे मत: हे वैद्यकीयदृष्ट्या अनावश्यक आहे. केवळ पुरुषाच्या लैंगिक सुखाचा विचार करून महिलेच्या शरीरावर अशी शस्त्रक्रिया करणे हे नैतिकदृष्ट्या चुकीचे आहे.
२. महिलांच्या आरोग्यावर होणारे गंभीर परिणाम
पुणे आणि मुंबईतील अनेक डॉक्टरांनी या प्रथेमुळे महिलांना होणाऱ्या त्रासावर बोट ठेवले आहे:
कायमस्वरूपी वेदना: अतिरिक्त टाके घातल्यामुळे शरीर संबंधांच्या वेळी तीव्र वेदना होऊ शकतात.
मानसिक आघात: शरीराच्या नैसर्गिक रचनेत छेडछाड केल्यामुळे महिलांमध्ये न्यूनगंड किंवा नैराश्य येऊ शकते.
संक्रमण : चुकीच्या पद्धतीने किंवा अनावश्यक घट्ट टाके घातल्याने त्या जागी जखम होणे किंवा संसर्ग होण्याचा धोका वाढतो.
३. 'संमती'चा अभाव
महाराष्ट्रातील आरोग्य हक्क कार्यकर्त्यांचे असे म्हणणे आहे की, अनेकदा प्रसूतीनंतर महिलेला न विचारताच किंवा तिच्या पतीच्या सांगण्यावरून असे टाके घातले जातात.
परखड मत: "रुग्णाची स्वायत्तता सर्वात महत्त्वाची आहे. महिलेच्या संमतीशिवाय तिच्या शरीरावर कोणताही 'अतिरिक्त' प्रयोग करणे हा मानवी हक्कांचे उल्लंघन करणारा प्रकार आहे."
४. जनजागृतीची आवश्यकता
डॉक्टरांनी यावर उपाय सुचवले आहेत:
पेल्विक फ्लोअर व्यायाम : शरीराची लवचिकता वाढवण्यासाठी व्यायामाचा सल्ला दिला पाहिजे, शस्त्रक्रियेचा नाही.
समुपदेशन: पती-पत्नी दोघांनाही बाळंतपणानंतरच्या बदलांची शास्त्रीय माहिती देणे गरजेचे आहे.
तज्ज्ञ डॉक्टरांच्या मते, 'हजबंड स्टिच' ही एक अनिष्ट प्रथा असून ती आधुनिक वैद्यकशास्त्राच्या तत्त्वांच्या विरुद्ध आहे. महिलांचे आरोग्य आणि त्यांचे सुख हे कोणत्याही 'अतिरिक्त टाक्या'पेक्षा कितीतरी पतीने महत्त्वाचे आहे.
अस्वीकारण: हा लेख सामान्य माहितीवर आधारित आहे. वेबदुनिया याची पुष्टी करत नाही.
