Govardhan Parikrama गोवर्धन परिक्रमा संपूर्ण माहिती

राजस्थान सीमा

गोवर्धन पर्वताची लांबी सुमारे 08 किलोमीटरहून अधिक आहे. याचा अर्धा भाग उत्तर प्रदेशात येतो तर दुसरा भाग राजस्थानमध्ये. दुर्गा माता मंदिरहून पुढे राजस्थासची सीमा सुरु होते. या मंदिराच्या देवीला 'बॉर्डर वाली माता' देखील म्हटलं जातं. परिक्रमा मार्गावर येथे एक विशाल गेट बनलेलं आहे.

पूंछरी लौठा मंदिर आणि छत्री

परिक्रमा मार्गावर 'पूंछरी लौठा' नावाचे जागेवर खूप जुने भवन आहे ज्याला छत्री म्हणतात. येथे संत, साधु श्रीकृष्ण आणि गोवर्धन पर्वताचे भजन करतात.

हरजी कुंड

परिक्रमा मार्गावर हरजी कुंड आहे. हरजी श्रीकृष्णाचे सखा होते जे कृष्णासह गायी चरण्यासाठी जात असे. येथे दोन लीला झाल्या होत्या त्यामुळे या कुंडाचे खूप महत्तव आहे. वर्तमानमध्ये या कुंडाचे पाणी पाणी घाण व गढूळ झाले आहे.

रुद्र कुंड

येथे एक विशाल रुद्र कुंड आहे, जिथे श्री कृष्णा लीला झाली होती.

राधाकृष्ण मंदिर आणि कलाधारी आश्रम

येथे राधा-कृष्णाचे मंदिर आहे. या मंदिरात अनेक वर्षांपासून परंपरेप्रमाणे आश्रम संत सेवा सुरू आहे. त्याची स्थापना सुमारे 70 वर्षांपूर्वी झाली. येथे दररोज 40 ते 50 संतांची ये-जा असते. येथे शेकडो गायी पाळल्या आहेत. हा आश्रम सदैव संतांच्या सेवेत कार्यरत आहे.

ठाकुर बिहारीजी महाराज मंदिर

हे मंदिर खूप जुने असल्याचे सांगितले जाते.

श्री लक्ष्मी वेंकटेश मंदिर, गऊघाट

दक्षिण भारतीय परंपरेतून या मंदिराची स्थापना 1963 साली झाली. हे मानसी गंगेच्या मध्यभागी वसलेले आहे. या मंदिराची पूजा करण्याची परंपरा दक्षिण भारतीय आहे.

चूतड टेका मंदिर

हे खूप जुने मंदिर आहे, त्याला आता नवे रूप देण्यात आले आहे. त्यात हनुमान, राम, लक्ष्मण, सीता आणि राधा-कृष्णाच्या मूर्ती आहेत. श्रीरामांना लंकेला जाताना समुद्रावर पुलाची गरज भासली तेव्हा दगड मागवण्यात आल्याचे सांगितले जाते. त्यावेळी हनुमान द्रोणागिरी पर्वतावर गेले. मग द्रोणागिरीने आपला मुलगा गिरिराज (गोवर्धन पर्वत) याला या कामासाठी पाठवले. हनुमान गोवर्धनासोबत समुद्र किनाऱ्यावर जात होते, तेव्हा आदेश आला की आता पुलाच्या बांधकामासाठी दगडांची गरज नाही. दरम्यान हनुमानाने गोवर्धन पर्वत येथे ठेवले. ते ही इथेच बसले होते. त्यामुळे या ठिकाणाचे नाव चुतड टीका पडले. दुसर्‍या आख्यायिकेनुसार श्रीकृष्णाने भयंकर पावसाच्या वेळी ब्रजला वाचवण्यासाठी गोवर्धन पर्वत उचलला. यानंतर श्रीकृष्णाने लोकांसह पर्वताची प्रदक्षिणा केली. यावेळी श्रीकृष्ण येथे बसले होते. तेव्हापासून या ठिकाणाला चुतड टीका असेही म्हणतात.

हनुमान पंचमुखी रूप

मंदिरासोबत येथे आश्रम देखील आहे जिथे अखंड 'रामायण' पाठ सुरु असतं.

केदारनाथ धाम माता वैष्णो देवी मंदिर

या मंदिराचे निर्माण केदारनाथ नावाच्या व्यक्तीने करवले होते. 50 वर्षांपूर्वी गऊ सेवा आणि धर्मार्थासाठी या मंदिराची स्थापना केली गेली होती.

उद्धव कुण्ड, गोवर्धन

श्रीकृष्ण जेव्हा मथुरेहून द्वारकेला गेले तेव्हा त्यांनी गोपींची स्थिती जाणून घेण्यासाठी उद्धवाला मथुरेला पाठवले. इथे उद्धवजी महाराज कुंडात बसले आहेत असे म्हणतात.

विट्ठल नामदेव धाम

परिक्रमा मार्गावर विट्ठल नामदेव मंदिर आहे.

राधा कुंड

ही कुंड राधाने तिच्या बांगड्याने खोदून बनवली होती. राधाकुंड आणि श्यामकुंडात स्नान केल्याने गोहत्येचे पाप धुऊन जाते, असे मानले जाते. येथील पुरोहितांच्या म्हणण्यानुसार कंसाच्या श्रीकृष्णाला मारण्याच्या सर्व योजना अयशस्वी होत असताना अरिष्टसुर या राक्षसाला पाठवण्यात आले. त्यावेळी कृष्ण गायी चरण्यासाठी गोवर्धन पर्वतावर गेले होते. येथे पोहोचल्यानंतर अरिष्टसुराने बैलाचे रूप धारण केले आणि गायींच्या बरोबरीने चालू लागला. दरम्यान श्रीकृष्णाने त्याला ओळखले आणि त्याचा वध केला. यानंतर ते राधाकडे गेले आणि तिला स्पर्श केले. यामुळे राधारानी खूप संतापल्या. गायीला मारल्यानंतर तिला स्पर्श करून मलाही पापाचा भागी बनवल्याचे त्यांनी सांगितले. या घटनेनंतर राधारानी बांगड्यातून खोदून कुंडाची स्थापना केली. मानसी गंगेचे पाणी घेऊन ते भरले. यानंतर सर्व यात्रेकरूंना कुंडावर येण्याची परवानगी देण्यात आली. येथे राधारानी आणि तिच्या मैत्रिणींनी स्नान करून गोहत्येचे पाप धुऊन टाकले.

श्या‍म कुंड

गोहत्येचे पाप संपवण्यासाठी श्रीकृष्णाने काठीने तळे बनवले. त्यांनी सर्व यात्रेकरूंना त्यात बसवले आणि स्नानही केले. येथे कार्तिक महिन्यातील कृष्णाष्टमीच्या दिवशी स्नान करण्याचे वेगळे महत्त्व आहे.

कुसुम सरोवर

येथे कुसुमचे वन आहे. श्रीकृष्णाने राधेची वेणी नेसलेली जागा म्हणून हे प्रसिद्ध आहे. हा तलाव प्राचीन आहे. पूर्वी ते कचक कुंड होते. 1819 मध्ये ओरछाचा राजा राजा वीरसिंग जुदेव याने ते निश्चित केले होते. यानंतर 1723 मध्ये भरतपूरचे महाराजा सूरजमल यांनी याला कलात्मक स्वरूप दिले. त्यांचे पुत्र महाराजा जवाहर सिंह यांनी 1767 साली येथे अनेक छत्र्या बांधल्या होत्या.

श्याम कुटी

येथे श्रीकृष्ण ने लीला केल्या होत्या.

मानसी गंगा मंदिर

या मंदिरात गंगा प्रतिमा आहे आणि श्रीकृष्णाच्या स्वरूपाची पूजा देखील होते. असे मानले जाते की गोवर्धन पर्वतावर अभिषेक होत असताना गंगाजलाची गरज होती. मग एवढं गंगाजल कसं आणायचं, असा प्रश्न सगळ्यांना पडला. या दरम्यान देवाने गंगा आपल्या मनाने गोवर्धन पर्वतावर अवतरली. तेव्हापासून तिला मानसी गंगा म्हणतात. पूर्वी सहा किलोमीटर लांबीची गंगा असायची, पण आता ती अगदी कमी अंतरावर आली आहे.

मंदिर गिरिराज जी

येथे गिरिराज (गोवर्धन पर्वत) मंदिर आहे. येथे सतत पूजा सुरुच असते. मंदिरात एक विशाल कुंड आहे ज्याला गोवर्धन पर्वत स्वरूप ठेवले आहे.

परिक्रमा समाप्त

या ठिकाणी भाविकांची प्रदक्षिणा समाप्त होते. येथे एक मोठा दरवाजा आहे. प्रदक्षिणा पूर्ण करून लोक स्वतःला धन्य समजतात.