Pradakshina प्रदक्षिणा मंत्र आणि प्रदक्षिणा घालण्याचे महत्व आणि योग्य पद्धत

* उलट अर्थात डाव्या बाजूला प्रदक्षिणा घालू नये.

प्रदक्षिणा प्रकार

देव प्रदक्षिणा : षोडशोपचार पूजेतील पंधरावा उपचार म्हणजे देव प्रदक्षिणा. मंदिरात गाभाऱ्याभोवती प्रदक्षिणा मंत्र किंवा अन्य स्तोत्र किंवा नामस्मरण घेत प्रदक्षिणा घातली जाते.

मंदिर प्रदक्षिणा : देवांचे दर्शन घेऊन प्रदक्षिणेचा मार्ग गाभाऱ्याभोवती नसून मंदिराभोवती असतो, त्याला मंदिरप्रदक्षिणा म्हणातात.

क्षेत्र प्रदक्षिणा : याचे दोन प्रकार असतात- लघु परिक्रमा आणि दीर्घ परिक्रमा. लघु परिक्रमेत परिसर, गाव, शहर तीर्थकुंडे, देवस्थाने, क्षेत्रपाल मंदिर आदिंचा समावेश होतो. तर दीर्घ परिक्रमेत पंचक्रोशीतील देवस्थानांचा, तीर्थस्थानांचा समावेश होतो त्याला क्षेत्रप्रदक्षिणा म्हणतात.

नदी प्रदक्षिणा : नदी प्रदक्षिणा केवळ पायीच केली जाते. नदी परिक्रमेत नदीत स्नान करणे, नदीचे पाणी पिणे, माधुकरी मागून जेवणे, असे काही नियम पाळाले जातात.

वृक्ष प्रदक्षिणा : वृक्ष प्रदक्षिणेत पवित्र वृक्षाची प्रदक्षिणा घालतात तर काही ठिकाणी पर्वत प्रदक्षिणाही केली जाते.

कोणत्या देवाला किती प्रदक्षिणा घालाव्या?

एकं देव्यां रवौ सप्त त्रीणि कुर्याद्विनायके । चत्वारि केशवे कुर्यात् शिवे चार्घप्रदक्षिणम् ॥ 

अर्थ - देवीला एक, सूर्याला सात, गणपतीला तीन व विष्णूला चार प्रदक्षिणा कराव्या व शिवाला अर्धी प्रदक्षिणा करावी. शिवाच्या अर्ध्या प्रदक्षिणेची रीत अशी - शिवाच्या अभिषेकाचे जल गाभार्‍यातून ज्या नालीने बाहेर सोडले असेल, तिथवर प्रदक्षिणा करावी आणि ती नाली न ओलांडता परत फिरून देवापुढे यावे. हिला सोमसूत्री प्रदक्षिणा असेही म्हणतात. 

हनुमानाला तीन प्रदक्षिणा घालाव्या. सूर्य मंदिराला सात प्रदक्षिणा घालव्या.

प्रदक्षिणा कशी करावी, त्याविषयी कालिकापुराणात पुढील श्लोक दिला आहे - 

प्रसार्य दक्षिणं हस्तं स्वयं नम्रशिर: पुन: । दक्षिणं दर्शयन् पार्श्व मनसापि च दक्षिण: ॥ 

अर्थ - उजवा हात पुढे पसरून व नतमस्तक होऊन आलले दक्षिण अंग देवाला दाखवीत आणि मनानेही दक्षिन म्हणजे ऋजू वृत्तीचे राहून प्रदक्षिणा करावी. ज्या देवाला प्रदक्षिणा घालता येत नसेल, त्या स्वत:भोवती वर्तुळ भ्रमण करून प्रदक्षिणा घालतात. पण अशा प्रदक्षिणेत देवाला पाठ दाखविली जाते त्यामुळे अशी प्रदक्षिणा शक्यतो टाळावी, असे सांगितले आहे. 

प्रदक्षिणचे माहात्म्य वराहपुराणात सांगितले आहे ते असे - 

प्रदक्षिणां यें कुर्वन्ति भक्तियुक्तेन चेतसा । न ते यमपुरं यान्ति यान्ति पुण्यकृतां गतिम् ॥ 

अर्थ - जे भक्तियुक्त अंत:करणाने देवाला प्रदक्षिणा करतात, त्यांचा यमलोक टळतो व ते पुण्यवंतांच्या गतीला जातात.