पुरुषसुक्तात आहे तरी का?

हा घ्या श्रीमद् भागवतातील पुरावा

श्रीमद् भागवत हा वारकरी संप्रदायाचा आधार ग्रंथ आहे. त्यात दशमस्कंधात कथा आहे. ब्रह्मदेव ऋषीमुनींना घेऊन भगवंताला अवतार घ्या म्हणून विनंती करण्यास क्षीरसमुद्रावर गेले व त्यांनी भगवान विष्णूची पुरुषसुक्ताने प्रार्थना केली. तत्र गत्वा जगन्नाथं देवदेवं वृषाकपिम।

पुरुषं पुरुषसुक्तेन उपतस्थे समाहित:। (श्रीमद् भागवत 10.1.20) 

तेथे जाऊन ब्रह्मदेवांनी देवदेव, जगन्नाथ, वृषाकपी पुरुष-भगवान श्री विष्णूची पुरुषसुक्ताने स्तुती केली. पुरुषसूक्त संतांना, वारकरी संप्रदायाला, भागवत ग्रंथाला मान्य आहे, ते अमान्य करणारे कुलघ्न, असे हे शहाणे कोण?

सर्व भारतात काश्मीर ते कन्याकुमारीपर्यंत जेवढी पुरुषदेवांची मंदिरे आहेत त्यात हजारो वर्षापासून पुरुषसूक्त पठण केले जाते. इतकेच काय  महाराष्ट्र शासनाने पंढरपूर मंदिराचा जो कायदा केला आहे. त्यात अभिषेक पुरुषसुक्ताने करावा असे म्हटले आहे. तसेच मंदिरातील पूजा उत्सव परंपरा आहेत तशा चालू राहतील, असे अभिवचनच दिले आहे. पुरुषसूक्त बंद करायचे असेल तर सरकारला कायद्यात दुरूस्ती करावी लागेल. त्यासाठी विधिमंडळात ती मंजूर करून घ्यावी लागेल. 

श्री सुक्तात विवाद्य काही नाही

पंढरपुरात श्री रुक्मिणीदेवीची पूजा श्रीसुक्त करून होते. त्यात चातुर्वर्ण्य, शूद्र यांचा उल्लेखसुद्धा नाही. त्यात लक्ष्मीचे वर्णन व तिच्यापुढे मागणे-पसायदान आहे. देशात स्त्री देवतेच्या मंदिरात सर्वत्र श्रीसुक्त म्हटले जाते. त्याचा उल्लेख दूरदर्शन, वृत्तपत्रे व आक्षेपकांचे बोलणे यात ‘स्त्रीसुक्त’ म्हणून केला जात होता. ‘स्त्रीसूक्त’ का ‘श्रीसूक्त’ यातील फरकसुद्धा ज्या मूर्खाना कळत नाही. त्यांनी त्यावर आक्षेप घेणे सर्वथा योग्च नव्हे. 

मंगलाचरण व पसायदान म्हणतातच

पुरुषसुक्ताऐवजी तुकारामांचे मंगलाचरण, ज्ञानेश्वरांचे पसायदान म्हटले जावे, अशी मागणी केली गेली. ती सुद्धा निरर्थक आहे. कारण देवाचे एक सेवाधारी हरिदास आहेत. ते दररोज मंगलाचरण, पसायदान, संतांचे अभंग म्हणतातच. त्यात तुम्ही नवीन काय सुचविले? गाभार्‍यात  मंत्र चालू असतात, बाहेर हरिदास अभंग गायन करतात. 

श्री पांडुरंगाचा पूजाविधी संस्कृत व मराठी असा मिश्र आहे. पहाटे दार उघडल्यावर काकडा म्हणतात तो संत कान्हा हरिदास रचित ‘जयदेवा पांडुरंगा’ हा मराठी भाषेतील आहे. आरत्या मराठीच असतात. संत नामदेवाची ‘युगे अठ्ठावीस’ रामा जनार्दनाची ‘आरती अनंतभूजा’ संत प्रल्हाद महाराज बडवे यांची ‘शरणागत तव चरणा’ या मराठी आरत्याच म्हटल्या जातात. 

धूपारतीचा नैवेद्य दाखविताना उद्धव चिद्घन यांची ‘जेवि बा सगुणा’ ही मराठी प्रार्थना म्हटली जाते. शेजारतीनंतर संत एकनाथ महाराज यांची ‘हरि चला मंदिरा’ ही प्रार्थना म्हणतात. शिवाय पहाट पूजा, धूपारती, शेजारती यावेळी हरिदास संतांचे अभंग म्हणत असतातच. तेव्हा पूजेच्यावेळी संतांचे अभंग म्हणावेत, या सूचनेत नवीन का नाही.

गंगा विष्णूच्या पायापासून निर्माण झाली

वामन अवतारात कलीने तीन पावले भूमी दान दिली. ते घेण्यासाठी  भगवान वामनाने विश्वरूप धारण केले व ते दान घेण्यासाठी पहिले पाऊल उचलले. ते सत्यलोकात गेले. तिथे ब्रह्मदेवाने त्या पावलाची पूजा केली आपल्या कमंडलूतील पाण्याची धार तया पायावर घातली. त्यातून नदी वाहू लागली ती गंगा! म्हणून गंगेला भगवत्पदी म्हणतात. गंगा जर भगवंताच्या पायापासून निर्माण होऊन सर्वात पवित्र आहे तर भगवंताच्या पायापासून निर्माण झालेले शूद्रसुद्धा पवित्रच आहेत. यात त्यांचा गौरव आहे. 

विठ्ठलाला रेशमी धोतर का नको?

विठ्ठल हे जनसामान्याचे दैवत आहे. त्याला मुंडासे धोतर, घोंगडे घाला, हेहि त्यांचे म्हणणे हासस्पद आहे. कारण तो द्वारकेचा राणा आहे. षडगुणैर्श्यसंपन्न भगवान आहे. त्याला साजेल अशी वस्त्रे हवीत. 

तुकाराम महाराज वर्णन करतात - तुळसी हार गळा। कांसे पितांबर।। कासे सोनसळा। पांघरे पाटोळा।।

चोखामेळा म्हणतात :- कासे सोनसळा। नेसला पिवळा।।

संतांचे शेकडो अभंग असे आहेत की ज्यात सोनेरी पीतांबर, वैजयंती माळ, मकराकार कुंडले घातलेल्या विठ्ठलाचे मनोहर दर्शन आहे. तेव्हा रेशमी वस्त्रे अलंकार पांडुरंगाला घालण्या अयोग्य काही नाही. पांडुरंग हा गरीब, सामान्य जनाचा देव आहे हे खरे! पण तो भगवान श्रीकृष्ण आहे. ‘राजस सुकुमार मदनाचा पुतळा। रविशशिकला लोपलिया।।’ अशा आमच्या देवाला शोभेल असा पोषाख हवा की नाही? म्हणून श्री विठ्ठल मंदिरात काय, सर्वच मंदिरात परंपरेने जी पूजा पद्धती, उपासना पद्धती चालू आहे. ती तशीच चालू राहिली पाहिजे. त्यावर आक्षेप घेणे हा केवळ प्रसिद्धी स्टंट आहे. परंपरागत वारकर्‍यांनी  याची दखलसुद्धा घेतलेली नाही. ज्याच्या गळ्यात माळ नाही. ज्याला हरिपाठ येत नाही. जो देहू, आळंदी, पंढरीची वारी करीत नाही, त्यांना या विषयात बोलण्याचा अधिकार नाही, एवढेच.