छावाची कहाणी जिथे संपते तिथून बाजीरावांची कहाणी सुरू होते

छावा ते बाजीराव: मराठा साम्राज्याचा सुवर्ण अध्याय, एक अंत- एक सुरुवात

राजारामांचा संकल्प

संभाजींच्या मृत्यूनंतर त्यांचे भाऊ राजाराम छत्रपती झाले. त्यांच्यासाठी हा मुकुट खरोखरच काट्यांचा ताज होता. आजूबाजूला मुघल सेनेचा कहर पसरत होता. पण राजारामांनी हार मानली नाही. त्यांनी आपल्या भावाच्या हत्येचा बदला घेण्याचा आणि पुतण्या शाहूजींना मुघलांच्या कैदेतून सोडवण्याचा संकल्प घेतला. संताजी घोरपडे यांसारख्या शूर योद्ध्यांसोबत त्यांनी मुघलांना वारंवार धूळ चारली. मुघल सेना थरारली, पण शाहूजींना मुक्त करण्याचे स्वप्न अपुरे राहिले. सन १७०० मध्ये राजारामांचा मृत्यू झाला आणि मराठ्यांना धक्का बसला, पण त्यांच्या धैर्याने आणि जिद्दीने मराठा साम्राज्याला नवीन दिशा मिळाली.

शाहूजींची सुटका आणि मराठा एकतेचे संकट

राजारामांनंतर त्यांचा मुलगा शिवाजी द्वितीय छत्रपती झाले. मुघलांशी संघर्ष सुरूच राहिला. मग सन १७०७ मध्ये जेव्हा औरंगजेबाचा मृत्यू झाला. त्याचा उत्तराधिकारी बहादुरशाह प्रथमने एक चाल खेळली. त्याने शाहूजींना सोडले, पण त्यामागचा हेतू शुद्ध नव्हता. त्याला हवे होते की शाहूजी आणि शिवाजी द्वितीय यांच्यात वारसाहक्कावरून वाद व्हावा आणि मराठे आपसातच भांडावेत. शाहूजी साताऱ्याला परतले. तिथे शिवाजी द्वितीयांशी थोडासा वाद झाला, पण शेवटी शाहूजींना पाचव्या छत्रपती म्हणून मुकुट घालण्यात आला. शिवाजी द्वितीय कोल्हापूरला गेले आणि तिथे एक स्वतंत्र राज्य स्थापन केले.

पण येसूबाई आणि सावित्रीबाई? त्या अजूनही मुघलांच्या कैदेत होत्या. बहादुरशाहाने त्यांना ओलीस ठेवले, जेणेकरून शाहूजी त्याच्या अटींना बांधील राहावेत.

पेशवाईचा उदय: येथून मराठा साम्राज्यात मोठा बदल घडला. सन १७१३ मध्ये बालाजी विश्वनाथ पेशवा झाले. त्यांनी एक क्रांतिकारी निर्णय घेतला - आता छत्रपती युद्ध लढणार नाहीत. युद्धाची जबाबदारी पेशव्यांची असेल. शाहूजींना सन्मानाचे स्थान देण्यात आले, पण सत्तेची सूत्रे पेशव्यांच्या हाती आली. बालाजींसमोर दोन आव्हाने होती - मुघल शक्ती आणि कोल्हापूरचे मराठा राज्य.

बालाजींनी कूटनीती आणि शौर्याचा असा खेळ खेळला की इतिहास बदलला. सन १७१८ मध्ये ते आपले पुत्र बाजीराव यांच्यासह दिल्लीला पोहोचले. मुघल सत्ता डळमळीत झाली होती. मराठ्यांची ताकद आणि त्यांच्यातील भांडणे यामुळे मुघलांना गुडघे टेकावे लागले. बालाजींनी आपल्या अटी ठेवल्या - येसूबाई आणि सावित्रीबाईंची सुटका, मराठा स्वातंत्र्याला मान्यता, आणि गुजरात, माळवा, बुंदेलखंड यांसारख्या भागातून चौथ आणि सरदेशमुखी गोळा करण्याचा अधिकार.

येसूबाईंची मुक्तता: मराठा शक्तीचे प्रतीक- ३० वर्षांच्या कैदेनंतर राजमाता येसूबाई आणि सावित्रीबाईंची सन्मानाने सुटका झाली. ही फक्त कौटुंबिक विजय नव्हती, तर मराठा साम्राज्याच्या ताकदीचे घोषणापत्र होते. शाहूजींना मुघलांनी छत्रपती म्हणून मान्यता दिली. मराठ्यांनी आता फक्त स्वराज्याचे संरक्षण केले नाही, तर संपूर्ण भारतात आपली पकड मजबूत करण्यास सुरुवात केली.

छावा ते बाजीराव

येथे छावा - शाहूजी - यांची कहाणी संपते. पण येथूनच सुरू होते बाजीराव बल्लाळ यांची कहाणी. पेशवा बालाजी विश्वनाथ यांनी मराठा सत्तेला नवीन उंची दिली, आणि त्यांचे पुत्र बाजीराव यांनी ती पुढे नेली. बाजीरावांनी मुघलांना आव्हान दिले, दक्षिणेपासून उत्तरापर्यंत मराठ्यांचा झेंडा फडकवला आणि भारताच्या इतिहासात एक नवीन अध्याय लिहिला.