निर्जला एकादशी व्रत कथा आणि पूजा विधी

श्री व्यासजी म्हणाले की हे पुत्र! अनेक महान ऋषीमुनींनी बरीच शास्त्र वाचली आहेत, ज्यामधून पैशाशिवाय केवळ जरा प्रयत्न केल्यास स्वर्ग प्राप्ती होऊ शकते. याच प्रकारे धर्मग्रंथात, दोन्ही बाजूंच्या एकादशीचे व्रत तारणासाठी ठेवले आहेत.

व्यासजींचे बोलणे ऐकून भीमसेन नरकात जाण्याच्या नावाने घाबरुन कापू लागले आणि म्हणाले की आता मी काय करावे? मी एका महिन्यात दोन उपवास करू शकत नाही, होय मी वर्षात एक उपवास करण्याचा प्रयत्न करू शकतो. म्हणूनच, वर्षामध्ये एक दिवस उपवास करून मला मुक्त केले जाऊ शकते, तर मग मला असा उपवास सांगा.

हे ऐकून व्यासजी म्हणाले की, वृषभ आणि मिथुनच्या संक्रांतीच्या दरम्यान ज्येष्ठ महिन्याच्या शुक्ल पक्षामध्ये एकादशी येते, त्याचे नाव निर्जला आहे. आपण त्या एकादशीचा व्रत करा. या एकादशीच्या उपवासात अंघोळ आणि आचमन याव्यतिरिक्त जल वर्जित आहे. अचामनमध्ये सहा महिन्यांपेक्षा जास्त काळापूर्वी पाणी नसावे, अन्यथा ते पिण्यासारखे होतं. या दिवशी कोणी भोजन घेऊ नये कारण अन्न खाण्याने उपवास खंडित होतो.

एकादशीला सूर्योदयापासून द्वादशीच्या सूर्योदयापर्यंत पाणी न घेतल्यास सर्व एकादशीच्या व्रताचे फळ मिळतं. द्वादशीला सूर्योदय होण्यापूर्वी उठणे, स्नान इत्यादी करुन ब्राह्मणांना देणगी द्यावी. यानंतर, भुकेलेल्या आणि सप्तपात्र ब्राह्मणांना भोजन दिल्यानंतर आपण पुन्हा अन्न खावे. त्याचे फळ एका वर्षाच्या संपूर्ण एकादशीला समान असते.

व्यासजी म्हणाले की हे भीमसेन! देवांनी स्वत: मला हे सांगितले आहे. या एकादशीची गुणवत्ता सर्व तीर्थक्षेत्रे आणि देणग्यांपेक्षा श्रेष्ठ आहे. फक्त एक दिवस निर्जल राहून माणूस पापांपासून मुक्त होतो.

जे लोक निर्जल एकादशीचे व्रत करतात, मृत्यूच्या वेळी, यमराज नव्हे तर स्वयं देवदूत त्यांना पुष्पक विमानात बसवून स्वर्गात घेऊन जातात. म्हणून निर्जला एकादशीचा व्रत जगातील सर्वोत्तम आहे. म्हणून हा उपवास परिश्रमपूर्वक केला पाहिजे. त्या दिवशी 'ओम नमो भगवते वासुदेवाय' या मंत्राचा जप करावा आणि गाय दान करावी.

अशा प्रकारे भीमसेन यांनी व्यासजींच्या आदेशानुसार हे व्रत केले. म्हणून या एकादशीला भीमसेनी किंवा पांडव एकादशी देखील म्हणतात. निर्जला उपवास करण्यापूर्वी देवाला प्रार्थना करावी की हे प्रभू! आज मी निर्जला व्रत ठेवत आहे, दुसर्‍या दिवशी मला भोजन मिळेल. मी हा उपवास भक्तीने पाळीन, म्हणून तुमच्या कृपेने माझे सर्व पाप नष्ट होतील. या दिवशी पाण्याने भरलेले घडा कापडाने झाकून सोन्यासह दान करावा.

जे लोक या उपोषणाचे पालन करतात त्यांना कोट्यावधी क्षण सोन्याचं दान केल्याचं फळ मिळतं आणि जे या दिवशी यज्ञादिक करतात त्यांना मिळणार्‍या फळाचे वर्णन करताच येऊ शकत नाही. या एकादशीला उपवास केल्याने विष्णुलोक प्राप्त होतं. जे लोक या दिवशी जेवण करतात ते चांडालप्रमाणे असतात. ते शेवटी नरकात जातात. निर्जला एकादशीचे व्रत ठेवणारा जरी ब्रह्म हत्यारा असो, मद्यपान करत असो, चोरी करत असो किंवा गुरूशी वैर करत असो, परंतु या व्रताच्या परिणामामुळे तो स्वर्गात जातो.

हे कुंतीपुत्र! जे पुरुष किंवा स्त्री श्रद्धापूर्वक हे व्रत करतात त्यांनी हे कार्य केले पाहिजे-

प्रथम भगवान पूजन, नंतर गौ दान, ब्राह्मणांना मिष्ठान्न व दक्षिणा आणि पाण्याने भरलेलं कळश दान करावं. 

निर्जला एकादशीला अन्न, वस्त्र, जोडे इत्यादींचे दान करावे. 

भक्तिभावाने कथा करणार्‍यांना निश्चित स्वर्ग प्राप्ती होते.

वर्षभर एकादशीचा उत्तम लाभ देणारी ही सर्वोत्कृष्ट निर्जला एकादशी पांडव एकादशी किंवा भीमसेनी एकादशी म्हणूनही ओळखली जाते.