महाराष्ट्राचे जुने नाव काय आहे?

प्रत्येक देशाचे, राज्याचे किंवा शहराचे नाव हे एक कोडे असते असे म्हणतात. ते सोडवताना त्या प्रांताचा शतकानुशतके जुना इतिहास समोर येतो. महाराष्ट्र या नावाला सुमारे 3 हजार वर्षांची जुनी परंपरा आहे, ज्याचा पहिला पुरावा म्हणजे अगस्त्य ऋषी आणि त्या काळातील काही ग्रंथांमध्ये महाराष्ट्राला दंडकारण्य म्हटले गेले आहे, कदाचित त्याकाळी हे ठिकाण घनदाट जंगल होते. तसेच कौटिल्य अर्थशास्त्र, महाभारत आणि रुद्ररामण गिरनार शिलालेखात 'दक्षिणापथ' आणि ऋग्वेदात 'राष्ट्र' म्हणून महाराष्ट्राचा उल्लेख आहे.

600 ईसापूर्व, ह्युएन-त्सांग, एक विद्वान आणि चीनी भिक्षू-प्रवासी, ज्ञान आणि चांगल्या शिक्षकाच्या शोधात भारतात आला. त्यांनी त्यांच्या भारत प्रवासातील अनुभवांवर एक पुस्तकही लिहिले, जे आज भारताच्या मध्ययुगीन इतिहासातील महत्त्वाचे योगदान मानले जाते, या पुस्तकात त्यांनी महाराष्ट्राला 'महोळचे' म्हटले आहे. असे लिहिले आहे की, “महोलचे हा अतिशय सुंदर प्रदेश असून त्याला दंडकारण्य असेही म्हणतात. इथली जमीन सुपीक आहे आणि इथले लोक खूप दयाळू आहेत, पण त्यांना कोणी आव्हान दिलं तर ते त्यांना सोडत नाहीत, ते शत्रूचा पाठलाग करून त्यांचा नाश करतात." त्याच काळातील काही इतिहासकार आणि साहित्यिकांच्या मते, सम्राट अशोकाच्या काळात, महाराष्ट्राला ‘राष्ट्रीय’ आणि नंतर ‘महाराष्ट्र’ असे नाव पडले. महाराष्ट्र हा संस्कृत शब्द आहे जो ‘महा’ आणि ‘राष्ट्र’ या दोन शब्दांनी बनलेला आहे, याचा अर्थ महान देश असा होतो. हे नाव या भूमीतील संतांची देणगी आहे असे म्हणता येईल.

महाराष्ट्र या नावामागे आणखीही अनेक कथा दडलेल्या आहेत, असे म्हटले जाते की शकांच्या आक्रमणापूर्वीच साधारण तिसऱ्या शतकात आर्य या प्रांतात येऊ लागले होते. याचे अनेक पुरावे उत्खननादरम्यान सापडले आहेत आणि असेही समोर आले आहे की शकांच्या आधी दंडकारण्य, म्हणजे त्या काळातील महाराष्ट्रात लहान-मोठ्या जमाती होत्या, ज्यांना 'रहठ्ठ' किंवा 'मरहट्ट' म्हटले जात असे. या लोकांनी शेजारच्या गावांवर आणि शहरांवर राज्य केले आणि त्यांची छोटी राज्ये मिळून महाराष्ट्राची निर्मिती झाली. महाराष्ट्र हे नाव या रहट्ठ जमातीच्या नावावरून पडले, महारट्ठ हे मरहट्टांचे साम्राज्य! प्राकृत भाषेतील “महाराष्ट्री” या शब्दावरून हे नाव पडले असावे अशी शक्यता आहे. कारण प्राकृत भाषेत रथ म्हणजे राष्ट्र!

आठव्या शतकात 'कोहुअल' नावाचा कवी होता ज्याने 'मरहट्ट देशात' 'लीलावई' या काव्य विभागात 'मरहट्ट देशी भाषा' लिहिली, तर पुढे ख्रिस्तपूर्व काळात वरूचिनने लिहिलेल्या प्राकृत व्याकरणात, महाराष्ट्राचा उल्लेख केला आहे. असे अनेक ग्रंथ, साहित्य आणि शिलालेख आहेत जे कालांतराने या राज्याचे नाव रट्ट, महारट्ट आणि नंतर महाराष्ट्र कसे पडले हे सांगतात. मात्र या नावावरून अनेक वाद निर्माण झाले आहेत. महाराष्ट्र या नावाचा अर्थ 'महार आणि रट्ट' असा आहे, असे काहींना वाटते. काही तज्ज्ञ आणि इतिहासकारांच्या मते, बाराव्या शतकापूर्वी 'महार' शब्दाचा कुठेही उल्लेख नसल्याने हे चुकीचे घोषित करण्यात आले आहे. दुसरीकडे, या वादातील काही तज्ज्ञांचे म्हणणे आहे की हे खरे आहे कारण सम्राट अशोकाने अनेक बौद्ध धर्मोपदेशकांना धम्माच्या प्रचारासाठी पाठवले होते आणि त्याबद्दल एक शिलालेख आहे ज्यावर "महारठ्ठ महाधम्म रक्खित थेर नाम कमू" असे लिहिले आहे "म्हणजे कार्तिक महिन्यात महारथ नावाच्या देशाला म्हणजेच महाराष्ट्रात महाधम्म राखीता पाठवण्यात आली आहे, याशिवाय अनेक गोष्टी सांगितल्या आहेत. अनेक ठिकाणी महाराष्ट्राला 'महारठ्ठ' म्हटले गेले आहे, कदाचित त्यामुळेच हा वाद निर्माण झाला आहे. महारठ्ठ या शब्दात ‘महार’ आणि ‘मराठा’ ही दोन्ही जातींची नावे दिसतात आणि यावरून दोन्ही जातींमध्ये वाद झाला आहे. तसेच हे ठिकाण पूर्वी देवगिरी या नावाने देखील प्रसिद्ध होते.