जर तुम्ही तुमच्या ताटाकडे लक्ष दिले तर तुम्हाला ॲनिमियाचा त्रास होणार नाही

गिरीश पांडे

Treatment of anemia: ज्या देशात निम्म्याहून अधिक महिला आणि दोन-तृतीयांश मुले ॲनिमियाने ग्रस्त आहेत, तिथे हा केवळ आरोग्याचाच नव्हे, तर विकासाचाही प्रश्न बनतो." भारतीय संदर्भात, ॲनिमिया हे एक गंभीर सार्वजनिक आरोग्य आव्हान आहे. राष्ट्रीय कुटुंब आरोग्य सर्वेक्षण (NFHS-5) नुसार, १५ ते ४९ वयोगटातील सुमारे ५७ टक्के महिला ॲनिमियाने ग्रस्त आहेत.

पाच वर्षांखालील जवळपास ६७ टक्के मुलांमध्येही रक्तक्षय आढळून येतो. या परिस्थितीवरून असे दिसून येते की, आर्थिक प्रगती आणि विस्तारित आरोग्य सेवा असूनही, पोषणासंबंधीची आव्हाने अद्याप पूर्णपणे सुटलेली नाहीत. तथापि, चिंतेपेक्षा जनजागृतीची अधिक गरज आहे, कारण रक्तक्षय ही एक अशी समस्या आहे जी टाळता आणि बरी करता येते.

डॉक्टर काय म्हणतात?

गोरखपूर येथील ज्येष्ठ फिजिशियन डॉ. आलोक कुमार गुप्ता म्हणतात की, ॲनिमिया टाळण्याची सुरुवात स्वयंपाकघरातून आणि ताटातून होते. आहारात हिरव्या पालेभाज्या, कडधान्ये, चणे, गूळ, बाजरी, तीळ, मोसमी फळे आणि इतर पोषक तत्वांनी युक्त पदार्थांचा नियमितपणे समावेश केला पाहिजे.

त्यांच्या मते, लोहयुक्त पदार्थांसोबत व्हिटॅमिन सीचे सेवन केल्याने शरीरातील लोहाचे शोषण वाढते. त्यामुळे लिंबू, आवळा, संत्री किंवा इतर लिंबूवर्गीय फळे खाणे फायदेशीर ठरते. तसेच, जेवणानंतर लगेच चहा किंवा कॉफी पिणे, किंवा जेवताना कोणतेही थंड पेय घेणे टाळावे, कारण यामुळे लोहाच्या शोषणात अडथळा येऊ शकतो. 

संपूर्ण कुटुंबाने वर्षातून एकदा जंतनाशक औषध घ्यावे.

डॉ. आलोक यांच्या मते, लोहाच्या कमतरतेमुळे, तसेच आतड्यातील जंतूंच्या प्रादुर्भावामुळे देखील हळूहळू रक्तस्त्राव होऊ शकतो. त्यामुळे, संपूर्ण कुटुंबाने वर्षातून किमान एकदा जंतनाशक औषध घ्यावे. मासिक पाळीतील अतिरक्तस्रावामुळे देखील ॲनिमिया (रक्तक्षय) होऊ शकतो.

रक्ताच्या कमतरतेचा परिणाम केवळ शरीरावरच होत नाही.

ॲनिमिया ही केवळ एक वैद्यकीय समस्या नाही. त्याचा थेट परिणाम मुलांचे शिक्षण, महिलांचे आरोग्य, श्रमाची कार्यक्षमता आणि राष्ट्रीय उत्पादकतेवर होतो. म्हणूनच जागतिक आरोग्य संघटनेने याला जगासमोरील प्रमुख सार्वजनिक आरोग्य आव्हानांपैकी एक म्हणून सूचीबद्ध केले आहे.

ॲनिमिया ही एक अशी समस्या आहे जी लाखो लोकांच्या आरोग्यावर, कार्यक्षमतेवर आणि भविष्यावर नकळतपणे परिणाम करते. जेव्हा हिमोग्लोबिनची पातळी कमी असते, तेव्हा शरीराच्या अवयवांपर्यंत पुरेसा ऑक्सिजन पोहोचू शकत नाही. परिणामी, व्यक्तींना अशक्तपणा, थकवा, चक्कर येणे, धाप लागणे आणि दैनंदिन कामे करण्यात अडचण जाणवते.

याचा सर्वात गंभीर परिणाम लहान मुले, किशोरवयीन आणि गर्भवती महिलांवर होतो. मुलांच्या शारीरिक आणि मानसिक विकासावर परिणाम होऊ शकतो, त्यांची शिकण्याची आणि लक्षात ठेवण्याची क्षमता कमी होऊ शकते. गर्भवती महिलांना मुदतपूर्व प्रसूती, कमी वजनाचे बाळ जन्माला येणे आणि मातामृत्यूचा धोका वाढतो.

ही लढाई उत्तर प्रदेशसाठी अधिक महत्त्वाची आहे

उत्तर प्रदेश हे देशातील सर्वाधिक लोकसंख्या असलेले राज्य आहे. परिणामी, येथे लहान मुले, किशोरवयीन आणि प्रजननक्षम वयाच्या महिलांची संख्याही सर्वाधिक आहे. त्यामुळे, माता आणि बाल आरोग्य कार्यक्रमांचे यश मोठ्या प्रमाणावर ॲनिमियावर नियंत्रण ठेवण्यावर अवलंबून असते. अलिकडच्या वर्षांत राज्यात सकारात्मक प्रगती दिसून आली आहे. गर्भवती महिलांमधील ॲनिमियाचे प्रमाण कमी झाले असून, गंभीर ॲनिमियाच्या घटनांमध्येही घट झाली आहे. यामध्ये आरोग्य विभाग, राष्ट्रीय आरोग्य अभियान, आशा आणि अंगणवाडी सेविकांनी महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली आहे.

राज्य सरकार पोषणाविषयी जनजागृती करण्यासाठी सातत्याने मोहीम राबवत आहे. पोषण उद्यान आणि औषधी उद्यान यांसारखे उपक्रम हे याच दिशेने उचललेली पावले आहेत. पौष्टिक अन्नाबद्दल जागरूकता निर्माण करणे आणि स्थानिक पातळीवर पोषक तत्वांनी समृद्ध अन्नाची उपलब्धता वाढवणे, हे या उपक्रमांचे उद्दिष्ट आहे.

शेवगा: पोषक तत्वांचा खजिना

मुख्यमंत्री योगी आदित्यनाथ यांनी बऱ्याच काळापासून शेवगाच्या प्रचारावर भर दिला आहे. पोषणतज्ञदेखील या वनस्पतीला अत्यंत पौष्टिक मानतात. याच्या पानांमध्ये आणि शेवगाच्या शेंगांमध्ये विविध जीवनसत्त्वे, खनिजे आणि अँटीऑक्सिडंट्स आढळतात. तुलनेने, शेवगामध्ये खालील घटक असतात—

संत्र्यापेक्षा जास्त व्हिटॅमिन सी

गाजरांपेक्षा जास्त व्हिटॅमिन ए

दुधापेक्षा जास्त कॅल्शियम

केळ्यापेक्षा जास्त पोटॅशियम

दह्यापेक्षा त्यात जास्त प्रथिने आढळतात.

याच कारणास्तव, शालेय पोषण कार्यक्रम आणि सामुदायिक पोषण योजनांमध्ये त्याच्या वापरावर भर दिला जात आहे. केंद्र सरकारने राज्यांनाही स्थानिक पातळीवर उपलब्ध पोषक-समृद्ध खाद्यपदार्थांचा पोषण कार्यक्रमांमध्ये समावेश करण्यास प्रोत्साहन दिले आहे.

सरकारी उपक्रम आणि समाजाची भूमिका

केंद्र सरकारने २०१८ साली 'ॲनिमिया मुक्त भारत' अभियान सुरू केले. या उपक्रमांतर्गत लोह आणि फॉलिक ॲसिडच्या गोळ्यांचे वितरण, जंतनाशक उपचार, नियमित आरोग्य तपासणी आणि पोषण जागृती कार्यक्रम राबवले जात आहेत. उत्तर प्रदेशात शाळा, अंगणवाडी केंद्रे आणि आरोग्य संस्थांमार्फत लोहाच्या गोळ्यांचे वितरणही केले जात आहे. गर्भवती महिलांची नियमित तपासणी आणि उच्च जोखमीच्या रुग्णांना ओळखण्यावर विशेष भर दिला जात आहे.

मात्र, केवळ सरकारी योजनांवर अवलंबून राहणे हा या समस्येवरील एकमेव उपाय नाही. कुटुंबे आणि समाजानेही आपली भूमिका बजावली पाहिजे. संतुलित आहार, नियमित आरोग्य तपासणी आणि पोषणाविषयी जागरूकता ही ॲनिमियाविरुद्धची सर्वात प्रभावी शस्त्रे आहेत.

खरं तर, ॲनिमिया ही केवळ आरोग्याची समस्या नसून मानवी संसाधन विकासाचीही समस्या आहे. निरोगी मुले उत्तम विद्यार्थी बनतात. निरोगी किशोरवयीन मुली भविष्यात निरोगी माता बनतात. निरोगी स्त्री-पुरुष अधिक उत्पादक असतात. त्यामुळे, ॲनिमियाचे निर्मूलन करणे म्हणजे केवळ रोगाशी लढणे नव्हे, तर राष्ट्राची लवचिकता बळकट करणे देखील आहे.

चांगली बातमी ही आहे की ॲनिमिया ही न सुटणारी समस्या नाही. जागरूकता, संतुलित आहार, नियमित आरोग्य तपासणी आणि सरकारी योजनांची प्रभावी अंमलबजावणी या आव्हानावर मोठ्या प्रमाणावर मात करू शकते. भारत विकसित राष्ट्राच्या दिशेने वाटचाल करत असताना, हे लक्षात ठेवणे महत्त्वाचे आहे की निरोगी नागरिक हे एका सशक्त राष्ट्राचा पाया आहेत. निरोगी नागरिकांसाठी पुरेसे रक्त, पुरेसे पोषण आणि पुरेशी जागरूकता आवश्यक आहे.

ॲनिमियाची प्रमुख लक्षणे

त्याच्या मुख्य लक्षणांमध्ये थकवा, चक्कर येणे, फिकटपणा, धाप लागणे, सतत अशक्तपणा आणि लक्ष केंद्रित करण्यात अडचण यांचा समावेश आहे. यापैकी अनेक लक्षणे कायम राहिल्यास, वैद्यकीय सल्ला घ्या.

अस्वीकरण (Disclaimer) : या लेखात दिलेली माहिती आणि उपाय सामान्य माहितीवर आधारित आहे. या माहितीची पूर्णता, विश्वासार्हता आणि अचूकता याबाबत वेबदुनिया कोणतीही हमी देत ​​नाही. अधिक माहितीसाठी संबंधित तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

Edited By - Priya Dixit