पहिले श्राद्ध कोणी केले? पितृ पक्षात श्राद्ध विधींची सुरुवात कशी झाली, इतिहास आणि सत्य काय जाणून घ्या

निमी यांना पहिले श्राद्ध करणारे मानण्यामागे तीन मुख्य कारणे आहेत.

१. 'पितृ-यज्ञ' आणि 'श्राद्ध' यांमधील सूक्ष्म फरक

वैदिक काळ (पितृ-यज्ञ/तर्पण): वेदांमध्ये ज्याला 'पितृ-यज्ञ' किंवा 'तर्पण' म्हटले आहे, तो देव-यज्ञांप्रमाणेच एक सामान्य वैदिक विधी होता.

देवांप्रमाणेच विश्वदेव आणि सर्वसाधारण पूर्वजांना केवळ पाणी, तीळ आणि अग्नी (हव्य) वापरून नैवेद्य अर्पण केले जात असत.

निमींनी 'श्राद्ध' सुरू केली: निमींनी केवळ पाणी किंवा यज्ञार्पणच केले नाही, तर आपल्या दिवंगत पुत्रावरील वैयक्तिक भक्तीने प्रेरित होऊन, पिंडदान, मुळे, कंद, फळे आणि विशेष खाद्यपदार्थ अर्पण करण्यासाठी एक पद्धतशीर विधी तयार केला. वेदांमध्ये पूर्वजांना तर्पण करण्याची पद्धत आधीपासूनच होती, परंतु महर्षी निमींनी प्रत्येक दिवंगत नातेवाईकासाठी 'पिंडदान आणि विधी' (श्रद्धा) सुरू केले.

२. 'श्राद्ध' या शब्दाचा उगम आणि व्याख्या

'श्राद्ध' या शब्दाचा शब्दशः अर्थ आहे "श्रद्धया दीयते यत् तत् श्राद्धम्" (जे पूर्ण भक्तीने अर्पण केले जाते).

वैदिक काळात मंत्रोच्चार आणि यज्ञार्पण (विधी) हे केंद्रस्थानी होते. जेव्हा निमीचा मुलगा, श्रीमंत, अकाली मरण पावला, तेव्हा तो दुःखाने इतका व्याकूळ झाला की त्याने कोणत्याही विधीच्या दबावाखाली नव्हे, तर आपल्या मुलाबद्दलच्या गहन भावना आणि भक्तीपोटी फळे आणि फुले अर्पण केली. जेव्हा महर्षी अत्रींनी ही भावना अनुभवली, तेव्हा तिला अधिकृतपणे 'श्राद्ध' असे नाव देण्यात आले.

३. कालचक्र (मन्वंतर आणि युग यांमधील फरक)

सूक्ष्म/वैदिक ज्ञान (अनादी): वेद शाश्वत आहेत, म्हणून वेदांमध्ये वर्णन केलेले पितृसूक्त आणि पितृयज्ञ सृष्टीच्या सुरुवातीपासून अस्तित्वात आहेत.

भौतिक/भौतिक परंपरा (ऐतिहासिक घटना): जेव्हा इतिहासाच्या विशिष्ट काळात (मन्वंतर) एखाद्या मानवाने किंवा ऋषीने एखादी परंपरा प्रथम स्थापित केली, तेव्हा त्याला तिचा "पहिला प्रवर्तक" मानले जात असे.

महाभारताच्या (अनुशासन पर्वात) हे देखील स्पष्टपणे नमूद केले आहे की, अत्री मुनींच्या मार्गदर्शनाखाली निमींनी ज्या पद्धतीने पिंडदान केले, त्या पद्धतीला नंतर भगवान ब्रह्मदेवाने श्राद्धाची खरी पद्धत म्हणून मान्यता दिली.

वेदांमध्ये वर्णन केलेला पितृ-यज्ञ हा श्राद्धाचा सैद्धांतिक प्रकार होता, तर महर्षी निमींनी केलेला विधी हा श्राद्धाचा व्यावहारिक/संस्थात्मक प्रकार होता. म्हणूनच, वेदांमध्ये पितृ तर्पणाचा उल्लेख असूनही, पिंडदानासह सध्याच्या श्राद्ध परंपरेचे पहिले जनक म्हणून महर्षी निमींना मानले जाते.