Chhatrapati Shivaji Maharaj Rajmudra शिवमुद्रा वर काय लिहिले आहे?

Download

Publish: Thu, 19 Feb 2026 (06:14 IST) Updated: Thu, 19 Feb 2026 (07:53 IST)

छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या राजमुद्रेवर (शिवमुद्रा) संस्कृतमध्ये खालील ओळी कोरलेल्या आहेत:

"प्रतिपच्चंद्रलेखेव वर्धिष्णुर्विश्ववंदिता । शाहसूनोः शिवस्यैषा मुद्रा भद्राय राजते ।।"

अर्थात ज्याप्रमाणे प्रतिपदेचा चंद्र कलेकलेने वाढत जातो, आणि ज्याला सर्व जग वंदन करते, तशीच शहाजीराजांचा पुत्र शिवाजी यांची ही मुद्रा, सर्वांच्या कल्याणासाठी (लोककल्याणासाठी) शोभून दिसत आहे.

ही केवळ एक मोहोर नव्हती, तर स्वराज्याचे ध्येय सांगणारे एक घोषणापत्र होते. यात शिवाजी महाराजांनी स्वतःच्या नावाआधी वडिलांचे (शहाजीराजे) नाव लावून त्यांच्याबद्दलचा आदर व्यक्त केला आहे, तर 'भद्राय राजते' मधून हे राज्य केवळ सत्तेसाठी नसून लोककल्याणासाठी आहे, हे स्पष्ट केले आहे.

राजमुद्रेची काही खास वैशिष्ट्ये:

अष्टकोनी आकार: शिवरायांची राजमुद्रा अष्टकोनी आकाराची आहे.

स्वराज्याचे ध्येय: या मुद्रेतून महाराजांनी स्पष्ट केले होते की, त्यांचे राज्य हे स्वतःच्या उपभोगासाठी नसून 'प्रजेच्या कल्याणासाठी' (भद्राय) आहे.

संस्कृत भाषेचा वापर: त्या काळी आदिलशाही आणि निजामशाहीमध्ये 'फारसी' भाषेचा वापर व्हायचा, पण महाराजांनी स्वराज्याची ओळख म्हणून मुद्रेसाठी मुद्दाम 'संस्कृत' भाषेची निवड केली.

भविष्याचा वेध: "प्रतिपदेचा चंद्र" हे रूपक वापरून महाराजांनी हे सुचवले की, जरी आज स्वराज्य छोटे असले तरी ते भविष्यात पूर्ण चंद्रासारखे विस्तारणार आहे.
छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्याबद्दल संपूर्ण माहिती एका क्लिकवर