छत्रपती शिवाजी महाराजांकडे अनेक घोडे होते, पण इतिहासात आणि लोककथांमध्ये 'कृष्णा' नावाच्या घोड्याचा उल्लेख सर्वात जास्त येतो. महाराज घोड्यांचा वापर फक्त निर्णायक प्रसंगी करत असत (सुरत लूट, आग्रा सुटका, मोहिमा इ.). त्यांच्या संपूर्ण आयुष्यात फक्त ७ जातीवंत घोडे वापरल्याचे लोकप्रिय इतिहास आणि अनेक विश्वसनीय स्रोत सांगतात:
कृष्णा: हा महाराजांचा सर्वात आवडता घोडा मानला जातो. अफजलखानाच्या भेटीच्या वेळी महाराज याच घोड्यावर स्वार होते असे सांगितले जाते. हा पांढरा शुभ्र घोडा होता. तो महाराजांचा शेवटचा घोडा होता. राज्याभिषेकानंतर (१६७४) राजमाता जिजाऊसाहेबांच्या आग्रहाने महाराज याच्यावर बसले. तो त्यांच्या आयुष्यातील अंतिम काळात सोबत होता. या घोड्याची वैशिष्ट्ये (इतिहासकारांच्या वर्णनानुसार)- हा घोडा अत्यंत चपळ, वेगवान आणि सहनशक्ती असलेला होता. डोंगराळ भागात (सह्याद्रीच्या घाटांत) सहज धावू शकत असे जे गनिमी काव्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे होते. महाराजांच्या संकेतांवर त्वरित प्रतिसाद देणारा, म्हणजेच प्रशिक्षित युद्धघोडा. अचानक हल्ला, वेगवान माघार आणि रात्रीची स्वारी या मोहिमांमध्ये तो उपयोगी पडत असे.
विश्वास: हा घोडा त्याच्या चपळाईसाठी प्रसिद्ध होता. हा महाराजांचा सर्वात विश्वासू आणि आवडता घोडा मानला जातो. अनेक कथांमध्ये तो महाराजांसोबत मोहिमांमध्ये नेहमी राहिला आणि त्यांचे रक्षण केल्याचे वर्णन आहे.
या व्यतिरिक्त मोती, गजरा, तुरंगी किंवा धुरंगी, इंद्रायणी, रणभीर किंवा रणवीर या नावांच्या घोड्यांचाही उल्लेख ऐतिहासिक संदर्भांत आढळतो. हे घोडे वेगवान, टिकाऊ आणि महाराजांच्या गनिमी काव्यासाठी योग्य होते.
महाराजांकडे किती घोडे होते?
छत्रपती शिवाजी महाराजांनी शून्यातून स्वराज्य उभे करताना अतिशय शिस्तबद्ध आणि शक्तिशाली 'पागा' (घोडदळ) तयार केले होते. त्यांच्या घोडदळाची व्याप्ती काळानुसार वाढत गेली:
राजखासगी (पागा)- यात सरकारचे स्वतःचे घोडे असत. यांची संख्या सुमारे ३०,००० ते ४०,००० होती.
शिलादार- हे स्वतःचा घोडा आणि हत्यार बाळगणारे घोडेस्वार असत. यांची संख्या सुमारे ५०,००० ते ७०,००० होती.
एकूण संख्या- महाराजांच्या कारकीर्दीच्या अखेरीस स्वराज्याकडे एकूण १,०५,००० पेक्षा जास्त घोडेस्वार होते.
काही महत्त्वाच्या गोष्टी
भीमथडी तट्टू: महाराजांनी महाराष्ट्राच्या भौगोलिक परिस्थितीचा (सह्याद्रीचे डोंगर आणि दऱ्या) विचार करून स्थानिक 'भीमथडी' जातीच्या घोड्यांना प्राधान्य दिले. हे घोडे उंचीला कमी पण अतिशय काटक आणि डोंगराळ भागात वेगाने धावणारे होते.
घोडदळाची व्यवस्था: महाराजांनी घोड्यांची काळजी घेण्यासाठी 'बारगीर' (ज्यांना सरकार घोडा देत असे) ही पद्धत सुरू केली होती. घोड्यांच्या खाण्यापिण्याची आणि आरोग्याची अत्यंत काटेकोरपणे काळजी घेतली जात असे.
अरबी घोडे: स्वराज्यात उत्तम दर्जाचे अरबी घोडे देखील खरेदी केले जात असत, ज्यांचा वापर प्रामुख्याने सेनापती आणि खास पथकांसाठी केला जाई.
महाराजांचा 'कृष्णा' घोडा हा त्यांच्या इतका जवळचा होता की, जेव्हा या घोड्याचा मृत्यू झाला, तेव्हा महाराजांनी त्याचे स्मारक किल्ले प्रतापगडाच्या पायथ्याशी बांधले होते, असे मानले जाते.
