धन्वंतरी पूजन विधी: निरोगी आरोग्यासाठी धनत्रयोदशीला कशी करावी पूजा? जाणून घ्या महत्त्व, पूजेची सामग्री आणि मंत्र
आश्विन कृष्ण त्रयोदशीला देव-दानवांनी केलेल्या समुद्र-मंथनातून आयुर्वेदाचे जनक भगवान धन्वंतरी अमृतकलश घेऊन प्रकट झाले.
धनत्रयोदशी हा दिवाळी सणातील अत्यंत महत्त्वाचा दिवस मानला जातो. या दिवशी देवी लक्ष्मी आणि भगवान कुबेर यांच्यासोबत भगवान धन्वंतरी यांचीही पूजा केली जाते. भगवान धन्वंतरी यांना आयुर्वेदाचे जनक आणि देवांचे वैद्य मानले जाते. त्यांच्या पूजनामुळे कुटुंबातील सदस्यांना उत्तम आरोग्य, दीर्घायुष्य आणि सुख-समृद्धी लाभते, अशी धार्मिक श्रद्धा आहे.
धनत्रयोदशीला भगवान धन्वंतरी यांची पूजा करण्यामागे केवळ धार्मिक महत्त्व नाही, तर आरोग्याचे महत्त्व अधोरेखित करण्याचा संदेशही आहे. चला तर मग जाणून घेऊया धन्वंतरी पूजनाचे महत्त्व, पूजेची तयारी, पूजेची योग्य पद्धत आणि विशेष मंत्र.
भगवान धन्वंतरी कोण आहेत?
हिंदू पौराणिक मान्यतेनुसार, समुद्रमंथनातून भगवान धन्वंतरी अमृतकलश घेऊन प्रकट झाले. त्यांना भगवान विष्णूंचा अवतार मानले जाते. त्यांच्या चार हातांमध्ये अमृतकलश, शंख, चक्र आणि औषधी वनस्पती किंवा आयुर्वेदाशी संबंधित प्रतीके दाखवली जातात.
भगवान धन्वंतरी यांना आयुर्वेदाचे अधिष्ठाता मानले जाते. आयुर्वेद, आरोग्य, रोगप्रतिबंध आणि निरोगी जीवनशैली यांच्याशी त्यांचे विशेष नाते आहे. त्यामुळे धनत्रयोदशीला त्यांची पूजा करण्याची परंपरा आहे.
धन्वंतरी पूजनाचे धार्मिक महत्त्व
उत्तम आरोग्याची कामना: कुटुंबातील सर्व सदस्य निरोगी आणि दीर्घायुषी राहावेत, यासाठी भगवान धन्वंतरींची प्रार्थना केली जाते.
आयुर्वेदाचा सन्मान: आयुर्वेद आणि पारंपरिक आरोग्यज्ञानाबद्दल कृतज्ञता व्यक्त केली जाते.
सुख-समृद्धी: घरात सुख, शांती आणि समृद्धी नांदावी, अशी प्रार्थना केली जाते.
निरोगी जीवनशैलीचा संकल्प: शरीर आणि मनाचे आरोग्य जपण्याचा संकल्प करण्यासाठी हा दिवस महत्त्वाचा मानला जातो.
धन्वंतरी पूजेसाठी आवश्यक सामग्री
पूजा करण्यापूर्वी खालील साहित्य तयार ठेवावे.
भगवान धन्वंतरी यांची मूर्ती किंवा फोटो
पाट आणि स्वच्छ लाल किंवा पिवळे वस्त्र
तांब्या किंवा कलश आणि स्वच्छ पाणी
हळद, कुंकू, चंदन आणि अक्षता
फुले आणि हार
तुळशीची पाने
धूप, अगरबत्ती आणि तुपाचा दिवा
फळे, मिठाई आणि नैवेद्य
पंचामृत
पान, सुपारी आणि दक्षिणा
घरातील परंपरेनुसार पूजेच्या साहित्यात बदल असू शकतो
धनत्रयोदशीच्या दिवशी घरातील पूजा करण्याची जागा स्वच्छ करून भगवान धन्वंतरींची पूजा पुढीलप्रमाणे करावी.
१. पूजेची जागा स्वच्छ करा
सर्वप्रथम घरातील देवघर आणि पूजा करण्याची जागा स्वच्छ करावी. पाटावर लाल किंवा पिवळे वस्त्र अंथरून त्यावर भगवान धन्वंतरींची मूर्ती किंवा फोटो ठेवावा.
२. दिवा लावून गणेशपूजन करा
पूजेला सुरुवात करण्यापूर्वी भगवान गणेशाचे स्मरण करावे. त्यानंतर तुपाचा दिवा लावून धूप आणि अगरबत्ती दाखवावी.
३. पूजेचा संकल्प करा
हातात थोडे पाणी, अक्षता आणि फूल घेऊन कुटुंबाच्या उत्तम आरोग्यासाठी, दीर्घायुष्यासाठी आणि सुख-समृद्धीसाठी भगवान धन्वंतरींची पूजा करत असल्याचा संकल्प करावा.
४. भगवान धन्वंतरींचे आवाहन करा
भगवान धन्वंतरींचे ध्यान करून त्यांना पूजेसाठी आमंत्रित करावे. त्यानंतर त्यांच्या चरणी फुले अर्पण करावीत.
५. हळद, कुंकू आणि चंदन अर्पण करा
भगवान धन्वंतरींच्या मूर्तीला किंवा फोटोसमोर हळद, कुंकू, चंदन आणि अक्षता अर्पण कराव्यात. त्यानंतर फुलांचा हार किंवा फुले वाहावीत.
६. धूप आणि दीप अर्पण करा
भगवान धन्वंतरींना धूप आणि तुपाचा दिवा दाखवावा. मनोभावे त्यांची प्रार्थना करावी.
७. नैवेद्य दाखवा
भगवान धन्वंतरींना फळे, मिठाई, खीर किंवा घरात तयार केलेला सात्त्विक नैवेद्य अर्पण करावा. त्यानंतर पिण्यासाठी पाणी ठेवावे.
८. मंत्रजप आणि आरती करा
भगवान धन्वंतरींच्या मंत्राचा जप करावा. त्यानंतर धन्वंतरींची आरती करून कुटुंबाच्या आरोग्यासाठी प्रार्थना करावी.
९. क्षमाप्रार्थना करा
पूजेमध्ये काही चूक झाली असल्यास भगवान धन्वंतरींची क्षमा मागावी. शेवटी सर्वांना प्रसाद वाटावा.
ही घरच्या घरी करता येणारी सोपी पूजापद्धती आहे. अधिक विस्तृत षोडशोपचार पूजेत पाद्य, अर्घ्य, आचमन, ताम्बूल, दक्षिणा आणि पुष्पांजली यांचाही समावेश होतो.
धनतेरस पर धन्वन्तरि पूजा विधि+1
भगवान धन्वंतरींचा विशेष मंत्र
धनत्रयोदशीच्या दिवशी भगवान धन्वंतरींच्या मंत्राचा श्रद्धेने जप करावा. हा मंत्र आरोग्य आणि निरोगी जीवनासाठी प्रार्थना म्हणून म्हटला जातो.
धन्वंतरी मंत्र
॥ ॐ नमो भगवते वासुदेवाय धन्वन्तरये अमृतकलशहस्ताय
सर्वामयविनाशनाय त्रैलोक्यनाथाय श्रीमहाविष्णवे नमः ॥
मंत्र कॉपी करा
मंत्राचा अर्थ: हातात अमृतकलश धारण करणाऱ्या, सर्व रोगांचा नाश करणाऱ्या आणि तिन्ही लोकांचे स्वामी असलेल्या भगवान धन्वंतरी अर्थात श्रीमहाविष्णूंना मी नमस्कार करतो.
हा प्रचलित धन्वंतरी मंत्र पूजेच्या वेळी म्हणता येतो.
धनत्रयोदशीला धन्वंतरी पूजेसोबत कोणती काळजी घ्यावी?
- घरातील ज्येष्ठ व्यक्तींच्या आरोग्याची विशेष काळजी घ्यावी.
- घर आणि परिसर स्वच्छ ठेवावा.
- संतुलित आहार आणि नियमित व्यायाम करण्याचा संकल्प करावा.
- आयुर्वेदिक औषधे किंवा काढे डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय घेऊ नयेत.
- गरजू व्यक्तींना औषधे किंवा आरोग्यविषयक मदत देण्याचा प्रयत्न करावा.
धनत्रयोदशीला भगवान धन्वंतरींची पूजा करून निरोगी आणि आनंदी जीवनासाठी प्रार्थना केली जाते. आयुर्वेदाचे महत्त्व जाणून घेण्यासोबतच आरोग्यदायी जीवनशैलीचा संकल्प करण्यासाठीही हा दिवस विशेष आहे. धार्मिक श्रद्धा ही वैद्यकीय उपचारांची जागा घेऊ शकत नाही, हेही लक्षात ठेवावे.
