संत गजानन महाराज म्हणजे साक्षात परब्रह्म! "गण गण गणात बोते"चा मंत्र देत त्यांनी जगाला अद्वैताची शिकवण दिली. आजच्या धावपळीच्या, तणावाच्या आणि स्पर्धेच्या युगात शांत आणि समाधानी कसे राहावे, याचे उत्तर महाराजांच्या चरित्रात दडलेले आहे. या प्रकट दिनानिमित्त जाणून घेऊया त्यांच्या २१ मौल्यवान शिकवणी:
१. ईश्वरी अस्तित्वाची जाणीव (गण गण गणात बोते)
महाराजांचा हा मंत्र सांगतो की, प्रत्येक जीवामध्ये देव आहे. कोणाचाही तिरस्कार करू नका, कारण प्रत्येकात तोच परमेश्वर वास करतो.
२. अन्नाचा मान राखा
महाराजांनी उष्ट्या पत्रावळीतील अन्न खाऊन दाखवले की अन्न हे पूर्णब्रह्म आहे. अन्नाचा कणही वाया घालवणे म्हणजे ईश्वराचा अपमान आहे.
३. साधेपणातच मोठेपण
एवढी सिद्धी असूनही महाराज दिगंबर अवस्थेत राहिले. बाह्य डामडौलापेक्षा अंतर्मन स्वच्छ असणे महत्त्वाचे आहे.
४. अहंकाराचा त्याग
महाराजांसमोर मोठे श्रीमंत आणि राजे-महाराजे नतमस्तक झाले, पण महाराजांनी कधीही गर्व केला नाही. "मी" पणा सोडून वागा, यश नक्की मिळेल.
५. निसर्गावर प्रेम करा
कडाक्याच्या थंडीत किंवा उन्हात महाराज झाडाखाली किंवा उघड्यावर राहत. निसर्गाशी जुळवून घेणे हीच खरी प्रगती आहे.
६. कर्माला प्राधान्य द्या
महाराज म्हणायचे, आपले कर्म प्रामाणिकपणे करा. फळाची अपेक्षा करण्यापेक्षा प्रक्रियेवर लक्ष केंद्रित करा.
७. जात-पात मानू नका
महाराजांच्या दरबारात सर्व जाती-धर्माचे लोक येत. माणुसकी हाच श्रेष्ठ धर्म आहे, हीच त्यांची शिकवण होती.
८. संयम आणि शांतता
संकट आले तरी विचलित होऊ नका. शांत डोक्याने घेतलेला निर्णय नेहमीच योग्य असतो.
९. लोभ धरू नका
लोकांनी अर्पण केलेले दागिने किंवा धन महाराजांनी कधीही स्वतःकडे ठेवले नाही. गरजेपेक्षा जास्त साठा करणे हे दुःखाचे कारण आहे.
१०. वाणीवर नियंत्रण
महाराज फार कमी बोलत, पण जे बोलत ते सत्य असे. शब्दांचा वापर विचारपूर्वक करा, कारण शब्द कोणाचे तरी मन जोडू शकतात किंवा तोडू शकतात.
११. निर्भय व्हा
विंचू असो वा वाघ, महाराज कशालाही घाबरले नाहीत. मनात भक्ती असेल तर भीतीला स्थान उरत नाही.
१२. संकटात संधी शोधा
कोरड्या विहिरीत पाणी आणणे असो वा जळत्या गोवऱ्यांवर बसणे, त्यांनी प्रत्येक कठीण प्रसंगातून जगाला काहीतरी शिकवले.
१३. गुरुंचे महत्त्व
महाराजांनी स्वतःला नेहमी ईश्वराचा दास मानले. आयुष्यात योग्य मार्गदर्शकाचा शोध घ्या आणि त्यांच्यावर विश्वास ठेवा.
१४. शिस्त पाळा
शेगाव संस्थानाची शिस्त आजही आदर्श आहे. आयुष्यात शिस्त असेल तर कोणतीही गोष्ट साध्य करता येते.
१५. आंतरिक सुखाचा शोध
सुख हे बाह्य वस्तूंमध्ये नाही, तर ते आपल्या मनात आहे. ध्यान आणि भक्तीतून ते मिळवा.
१६. दुसऱ्याला मदत करा
जानराव देशमुखांचे प्राण वाचवून महाराजांनी दाखवून दिले की, दुसऱ्याच्या आयुष्यात प्रकाश आणणे हीच खरी सेवा आहे.
१७. अंधश्रद्धेपासून दूर राहा
महाराजांनी चमत्कार केले ते केवळ लोकांची श्रद्धा दृढ करण्यासाठी, चमत्कार दाखवण्यासाठी नाही. धर्माचे पालन करा, पण अंधश्रद्धेचे नाही.
१८. वेळेचे महत्त्व
प्रत्येक गोष्ट योग्य वेळीच घडते, त्यामुळे घाई करू नका. पण जे करायचे आहे ते आजच करा.
१९. शरीराची काळजी घ्या
महाराजांनी योगाभ्यास आणि प्राणायामाचे महत्त्व अधोरेखित केले. शरीर सुदृढ असेल तरच मन सुदृढ राहील.
२०. समाधानी वृत्ती
जे मिळाले आहे त्यात समाधान माना. धावपळ थांबवून थोडा वेळ स्वतःसाठी आणि ईश्वरासाठी काढा.
२१. समर्पण भाव
शेवटी सर्व काही त्या ईष्टाला अर्पण करा. जेव्हा तुम्ही पूर्णपणे शरण जाता, तेव्हा तुमच्या आयुष्याची जबाबदारी तो स्वतः घेतो.
गजानन महाराजांच्या या २१ शिकवणी केवळ वाचण्यासाठी नसून त्या आचरणात आणण्यासाठी आहेत. या प्रकट दिनी आपण संकल्प करूया की, त्यांच्यातला किमान एक गुण तरी आपण स्वतःमध्ये बाणवू.
बोला... श्री गजानन महाराज की जय!
