लघुभागवत - अध्याय २ रा

परी मनीं उपजली कृपा । शापोक्ति कळविली नृपा । रायें नेमिला मार्ग सोपा । सात दिवसपर्यंत ॥१४॥

येऊं न शके सर्प जवळी । ऐशा प्रासादीं उंच स्थळीं । बैसे नृप घेऊनि मंडळी । भागवत शुक्र सांगे ॥१५॥

ऐका दैवाचा चमत्कार । तेथ येऊनि एक विप्र । बोरें देऊनि प्रचुर । आशिर्वाद अनुवादे ॥१६॥

त्या फळाआंत होता कीटक । तोचि झाला दंदशूक । तेणें दंशूनि नृपनायक । यमसदनीं धाडिला ॥१७॥

हा थट्टेचा केवळ । परिणाम आहे सकळ । परीक्षितीचा देह अमोल । बळी घेतला थट्टेनें ॥१८॥

ह्मणूनि तुह्मी निरंतर । थट्टेपासूनि रहा दूर । आरंभी वाटे थट्टा मधुर । भयंकर परिणामीं ॥१९॥

जैसी थट्टा नाशासि कारण । तैसेंचि घातक उन्मत्तपण । येविषयीं एक उदाहरण । करा श्रवण सांगतों ॥२०॥

एकदां सनत्कुमार ऋषी । वैकुंठी विष्णुदर्शनासी । गेले तेथें प्रतिबंध त्यांसी । द्वारावरी जाहला ॥२१॥

जय विजय द्वारपाळ । वदले त्यांचा करुनि छळ । वेष तुमचा अमंगळ । जाऊं न देऊं ह्मणूनी ॥२२॥

तेव्हां बोलले सनत्कुमार । सुवेषधारी मानिजे थोर । हा मृत्यूलोकींचा आचार । अनुचित साचार वैकुंठीं ॥२३॥

देवलोकी ऐसा भेद । असे जाणा अत्यंत निषिद्ध । ऋषिविप्रांसी प्रतिबंध । नाही कोठें ऐकिला ॥२४॥

थोरांच्या आश्रयें धुंद । होऊनि तुझी मतिमंद । सज्जनांचा उपमर्द । अनिवार करीतसां ॥२५॥

या उन्मादाचा परिणाम । दैत्यकुळी घ्याल जन्म । हांसत केलें पापकर्म । फळ भोगाल भूतळीं ॥२६॥

जैसा आमुचा केला छळ । तैसेंचि तुह्मां भूवरी सकळ । दुष्कर्म घडेल सर्वकाळ । नाश पावाल त्या योगें ॥२७॥

शाप ऐकतां जय विजय । दोघेही पावले भय । ह्मणती विष्णुचे पाय । दूर आह्मां नसावे ॥२८॥

तेव्हां उ:शाप वदले ऋषी । दैत्यकुळीं जन्म तुम्हांसी । तथापि व्हाल वैकुंठवासी । विष्णुहस्तें मरोनी ॥२९॥

तेचि हिरण्याक्ष हिरण्यकश्यपू । दोघेही देवांचे रिपू । उ:शापें त्यांच्या वपू । विष्णुहस्तें निमाल्या ॥३०॥

उभयांमाजी हिरण्यांक्ष । बलिष्ट युद्धकलादक्ष । देवांसंगे विरुद्धपक्ष । स्वीकारुनी राहिला ॥३१॥

एकदां वरूणासीं युद्ध करावया झाला सिद्ध । येरु ह्नणे मी अशक्त वृद्ध । त्वां विष्णुसी झुंजावें ॥३२॥

मग विष्णुपाशी येउनी । हेतु धरिला जो मनीं । तो जाणवूनी ह्मणे येचि क्षणीं । उत्तर कांही पाहिजे ॥३३॥

विष्णु म्हणे अहंकार । सांडूनि येईं तदनंतर । करूं आपण परस्पर । जाण समर बलिष्टा ॥३४॥

तरी तो नुमजे कांही । ह्मणूनी देवें त्याचि समयीं । आवेशें ताडूनि हृदयीं । यमसदनी धाडिला ॥३५॥

विष्णुहस्तें मृत्यू आला । तेणें वैकुंठी पावला । जयांसी अभिमान झाला । ऐसेचि मरती ते मूढ ॥३६॥

हिरण्याक्षाचा वध । ऐकूनि, जैसा जातवेद । भडके, तैसा पावे क्रोध । तेव्हां हिरण्याकशिपू ॥३७॥

वैर्‍याचे घेऊनि प्राण । त्या रक्तें भातृतर्पण । करीन ऐसी दारुण । केली तेणें प्रतिज्ञा ॥३८॥

सकल सुरांसी आधार । विष्णुपासूनि असे थोर । करितां तयाचा संहार । पाड काय इतरांचा ॥३९॥

मजसारिखा समर्थ बळी । कोण दुजा भूमंडळीं । करीन सर्वांची होळी । उगवीन वैर बंधूचें ॥४०॥

मग निजकार्य यशस्कर । व्हावया तपश्चर्या थोर । आरंभिली तेणें सत्वर । गिरिकंदरीं बैसूनी ॥४१॥

कांही काळें ब्रम्हदेव । प्रसन्न होऊनि ह्मणे सर्व । मागशील तें वैभव । देईन तूतें तत्काळ ॥४२॥

तेव्हां दैत्य विनयें ह्मणे । नाही बहुत मागणें । परी माझें मरणें । कोणा हातीं नसावें ॥४३॥

दिवसा किंवा रात्रीं । आकाशी किंवा धरित्रीं । आंत अथवा बाहेरी । मरण माझें नसावें ॥४४॥

यावरी ह्मणे चतुर्मुख । सर्व दिधलें भोगी सुख । तेव्हां दैत्य हास्यमुख । वसतिस्थानीं परतला ॥४५॥

आधींच दीप्त वैश्वानर । वरी सोडिली घृताची धार । मग जैसा भयंकर । ज्वाळा निघती तेथुनी ॥४६॥

तैसा दैत्य स्वभावें क्रूर । वरी लाधे विधीचा वर । मग काय उरे तेथ विचार । इच्छी संहार सकळांचा ॥४७॥

सकळ निर्जर केले जर्जर । पदच्युत केला पुरंदर । छ्ळ मांडिला अनिवार । त्राहि भगवन्‍ जन वदती ॥४८॥

या हिरण्यकशिपूचा सुत । प्रल्हाद नामें ईश्वरभक्त । त्याचें चरित्र परम अद्भुत । ऐकुनि विस्मय वाटतो ॥४९॥

खाण तैसी माती । ऐसें जन बोलती । परी ईश्वराची कृती । अतर्क्य असे ॥५०॥

कोळशांमाजी सुंदर हिरा । हा प्रकार विचित्र खरा । परी एका परमेश्वरा । विदित कारण तयाचें ॥५१॥

हिरण्यकशिपू पिता दुष्ट । प्रल्हाद पुत्र जन्मला श्रेष्ठ । ईश्वरी योजना अचाट । नकळे आह्मां मानवां ॥५२॥

असो प्रल्हाद भगवद्भक्त । करी नामस्मरण सतत । पूजावे अनाथ साधु संत । नित्यक्रम हा त्याचा ॥५३॥

दैत्याचे वैरी देव । घेऊं नये त्यांचे नांव । ऐसें शिकविती आप्त सर्व । परी छंद सुटेना ॥५४॥

शिकविलें करुनि लालन । करुनी पाहिलें शासन । परी प्रल्हादाचें दृढ मन । कांही केल्या वळेना ॥५५॥

ऐसा बहुत केला छळ । उपाय हरले सकळ । तरी मुखीं सर्वकाळ । नारायण तयाच्या ॥५६॥

तेव्हां करावया त्याचा वध । हिरण्यकशिपु झाला सिद्ध । दैत्यांसी ह्मणे अपराध किती याचे सोसावे ॥५७॥

गजचरणीं तुडविला । पर्वततळीं वरुनि लोटिला । सर्पदंश करविला । तरी उरला जिवंत ॥५८॥

ज्यावरी देवाची दया । मारुं शके कोण तया । श्रीमंताची जाया । काय भिक्षा मागेल ॥५९॥

तैसा श्रीहरीचा ज्यासि आधार । तो सुखरुपचि निरंतर । सूर्यापासूनि दूर अंधार । तैसें भय दूर भक्तांसी ॥६०॥

ऐसा निर्भय प्रल्हाद । बहुत केला प्रतिबंध । तरी भजनाचा त्याचा छंद । लेशमात्र सुटेना ॥६१॥

त्याचें भजन सर्वकाळ । देखूनि, इतर सकळ । विद्यार्थी तोचि खेळ । शाळेमाजी खेळती ॥६२॥

मग तेथील मुख्य शिक्षक । ही प्रल्हादाची वर्तणूक । जाणवी संतापपूर्वक । तत्काळ पित्यासी ॥६३॥

तेव्हां हिरण्यकशिपू सक्रोध भूमीसी आपटी हस्तपाद । ह्मणे कुलांगार प्रल्हाद । कोठें आहे दाखवा ॥६४॥

मग सेवकें आणूनि सत्वर । उभा केला समोर । त्यासी पुसे हा तुज दुराचार कोण्या अधर्मे शिकविला ॥६५॥

मी येथील मुख्य राजा । स्वेच्छेनुरुप सारी प्रजा । वागवावी हा अधिकार माझा । पाड तुझा मग किती ॥६६॥

कोणी माझा आज्ञाभंग करील त्यासी सवेग । दाखवीन मृत्यूयोग । नक्षत्रवार नसतांही ॥६७॥

तेव्हां येरु वदे प्रत्युत्तर । पृथ्वीचा राजा एक ईश्वर । त्यावीण सारे इतर । जीव दुर्बळ सर्वथा ॥६८॥

कीं जेवीं जगीं जीवां इतरां । तेवीं राजांसी व्याधी जरा । जन्म, मृत्यु, भय, भोग सारा । भोगावया लागतो ॥६९॥

पाहतां ईश्वराचे दृष्टीं । समान ही जीवसृष्टी । राजा चाले ज्या महीपुष्टीं । तेथेंचि मुंगी चालते ॥७०॥

भू जल तेज समीर । यांवरी ज्याचा अधिकार । तोच पृथ्वीचा भूप साचार । ऐसें आहे मत माझें ॥७१॥

जलप्रलय धरणीकंप । निवारील ऐसा प्रताप । ज्याचे अंगी तोचि भूप । सत्ताधीश पृथ्वीचा ॥७२॥

ऐसी शक्ती ईश्वराअंगी । ह्मणूनि तोचि या जगीं । सर्वांसी आधार, यालागीं । तोचि राजा पृथ्वीचा ॥७३॥

तैं हिरण्यकशिपू ह्मणे । सत्य नसे हें बोलणें । प्रत्यक्ष पाहिल्याविणें । मी न मानीं देवातें ॥७४॥

यास्तव तुझा पालनकर्ता । दावीं देव मज आतां । एर्‍हवीं तुझिया जिविता । घात करीन क्षणार्धे ॥७५॥

तेव्हां प्रल्हाद वदे सर्वत्र । भरुन आहे ईश्वर । काष्टीं पाषाणीं अणुमात्र । स्थळ न रिक्त त्याविणें ॥७६॥

ऐकूनि ऐसें पुत्रवचन । हिरण्यकशिपू सिंहासन । सोडूनि, तळीं आपण । उभा सक्रोध बोलला ॥७७॥

ह्मणसी ईश्वर जळीं स्थळीं । काष्ठीं पाषाणीं अंतराळीं । तरी सांग पाहूं ये वेळीं । येथें स्तंभीं दिसेल का ?॥७८॥

अवश्य ह्मणे तो बालभक्त । वस्तुमाजीं ईश्वर व्याप्त । तोंचि दैत्यें स्तंभीं लाथ । मारिता अद्भुत वर्तलें ॥७९॥

तेथूनि प्रचंड सिंहनाद । होतांचि घाबरूनि स्तब्ध । उभेचि राहिले सर्व सखेद । प्रल्हाद एक तोषला ॥८०॥

तैं भयचकित सर्व होती । नाद येई कोठूनि देखती । तंव नृसिंहरुपें विष्णुमूर्ती । स्तंभाआंतुनी अवतरली ॥८१॥

ती देखूनि दैत्य चढे मदा । हातीं घेऊनि सर्वेंची गदा । करावया शिरच्छेदा । विष्णूवरी धांवला ॥८२॥

विष्णुनें त्यासी मांडीवरी । घेऊनि चिरिला उदरीं । प्राण सोडी त्या अवसरीं । दैत्य हिरण्यकशिपू ॥८३॥

तेव्हां प्रल्हादें करुनि स्तुती । ह्मणे पिता पावो सद्गती । ते समयीं वैकुंठपती । तैसेंचि घडेल बोलिला ॥८४॥

सारांश जगदीश्वर । भक्तांसी रक्षी निरंतर । घेऊनि त्यांचा कैवार । करी संहार दुष्टांचा ॥८५॥

भागवत ग्रंथ प्रसिद्ध । तेथील सार सुबोध । गातसे सानंद गोविंद । बालहिताकारणें ॥८६॥

याचें करितां श्रवण पठन । प्राप्त होईल विद्याधन । तैसेंचि दु:ख भय शमन । होईन, वचन व्यासाचें ॥८७॥

इति श्रीलघुभागवते द्वितीयोऽध्याय: ॥

॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥