1. मराठी बातम्या
  2. आज-काल
  3. मंथन
  4. The first widow remarriage in Maharashtra took place on 15 June 1869

१५ जून १८६९: महाराष्ट्रातील पहिला विधवा पुनर्विवाह आजच्याच दिवशी पार पडला होता

१८व्या आणि १९व्या शतकातील महाराष्ट्राचा इतिहास हा सामाजिक परिवर्तनाचा आणि अनिष्ट रूढी-परंपरांविरुद्ध उठलेल्या बंडाचा इतिहास आहे. या इतिहासातील एक अत्यंत क्रांतीकारी आणि धाडसी पाऊल म्हणजेच १५ जून १८६९ रोजी पार पडलेला महाराष्ट्रातील पहिला कायदेशीर विधवा विवाह! थोर समाजसुधारक विष्णू परशुराम शास्त्री पंडित यांच्या अथक परिश्रमांतून आणि पुढाकाराने हा विवाह संपन्न झाला होता, ज्याने महाराष्ट्राच्या समाजसुधारणेच्या चळवळीला एक नवी दिशा दिली.
 
ऐतिहासिक पार्श्वभूमी आणि विष्णू शास्त्री पंडितांचे कार्य
त्या काळात बालविवाह, जरठ-कुमारी विवाह (वृद्ध पुरुषाचा लहान मुलीशी विवाह) यांसारख्या अनिष्ट प्रथांमुळे समाजात बालविधवांची संख्या प्रचंड होती. पतीच्या निधनानंतर विधवा महिलांना अत्यंत क्लेशदायक, नरकयातनांसारखे आयुष्य जगावे लागे. त्यांचे केशवपन केले जाई, त्यांना शुभ कार्यातून वाळीत टाकले जाई आणि पुनर्विवाहाची तर अजिबात परवानगी नव्हती.
 
या अमानुष प्रथेविरुद्ध विष्णू शास्त्री पंडित यांनी तीव्र आवाज उठवला. ईश्वरचंद्र विद्यासागर यांनी बंगालमध्ये सुरू केलेल्या विधवा पुनर्विवाहाच्या चळवळीतून प्रेरणा घेऊन शास्त्रींनी महाराष्ट्रात काम सुरू केले. त्यांनी १८६५ मध्ये 'पुनर्विवाहोत्तेजक मंडळी' या संस्थेची स्थापना केली. केवळ भाषणे न ठोकता प्रत्यक्ष कृती करण्यावर त्यांचा भर होता.
 
१५ जून १८६९: क्रांतीचा तो दिवस
विष्णू शास्त्री पंडितांनी वर्तमानपत्रांतून जाहीर जाहिरात देऊन पुनर्विवाह करू इच्छिणाऱ्या जोडप्यांना पुढे येण्याचे आवाहन केले होते. या आवाहनाला प्रतिसाद देत वेणूबाई (एक बालविधवा) आणि धोंडो केशव करमरकर (एक विधुर विद्वान गृहस्थ) पुढे आले.
 
१५ जून १८६९ रोजी मुंबईतील ठाकूरद्वार परिसरात असलेल्या 'मोरोबा कान्होबा' यांच्या वाड्यात हा विवाह सोहळा निश्चित झाला. हा केवळ एक विवाह नव्हता, तर सनातनी विचारांच्या छाताडावर मारलेला एक सणसणीत चपराक होता. त्यामुळे या विवाहाला प्रचंड विरोध होण्याची शक्यता होती.
 
सनातन्यांकडून हल्ला होऊ नये म्हणून विवाहाच्या ठिकाणी कडक पोलीस बंदोबस्त ठेवण्यात आला होता. या ऐतिहासिक सोहळ्याला न्यायमूर्ती महादेव गोविंद रानडे, गोपाळ हरी देशमुख (लोकहितवादी), बाबा पदमनजी आणि विष्णू शास्त्री पंडित स्वतः हजर होते. १८५६ च्या 'हिंदू विधवा पुनर्विवाह कायद्यानुसार' हा विवाह कायदेशीररीत्या पार पडला.
 
विवाहाचे पडसाद आणि सामाजिक बहिष्कार
हा विवाह पार पडताच सनातनी समाजात मोठी खळबळ उडाली. विष्णू शास्त्री पंडित, न्या. रानडे आणि या विवाहाला पाठिंबा देणाऱ्या इतर सुधारकांवर सनातन्यांनी तीव्र बहिष्कार टाकला. त्यांना ज्ञातीबाहेर काढण्यात आले, मंदिरांमध्ये प्रवेश नाकारण्यात आला, आणि त्यांच्या कुटुंबांनाही त्रास दिला गेला. परंतु, या छळाला न डगमगता विष्णू शास्त्री आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी आपली चळवळ सुरूच ठेवली. पुढे जाऊन विष्णू शास्त्री पंडितांनी स्वतः एका विधवेशी विवाह करून आपल्या विचारांचे आचरण प्रत्यक्ष कृतीत आणून दाखवले.
 
"ज्या समाजात स्त्रीला पशुपेक्षाही हीन वागणूक दिली जाते, तो समाज कधीही प्रगती करू शकत नाही. विधवांचा पुनर्विवाह हा त्यांचा अधिकार आहे."
— विष्णू शास्त्री पंडित
 
या घटनेचे महत्त्व
आज आपण ज्या पुरोगामी महाराष्ट्रात जगत आहोत, त्याची पायाभरणी अशाच धाडसी घटनांमुळे झाली आहे. १५ जून १८६९ चा तो दिवस महाराष्ट्रातील स्त्री मुक्ती आंदोलनाचा एक मैलाचा दगड ठरला. या विवाहाने हजारो असहाय्य विधवा महिलांच्या जीवनात आशेचा किरण निर्माण केला आणि पुढे जाऊन महर्षी धोंडो केशव कर्वे यांच्यासारख्या समाजसुधारकांना याच मार्गावर पुढे जाण्याची प्रेरणा मिळाली.
 
आजच्या या ऐतिहासिक दिवशी, स्त्रियांच्या हक्कांसाठी आणि सन्मानासाठी आपले आयुष्य पणाला लावणाऱ्या विष्णू शास्त्री पंडित आणि त्या क्रांतीकारी जोडप्याला कोटी कोटी प्रणाम!
About Writer
वेबदुनिया फीचर टीम
वेबदुनिया फीचर टीम ही केवळ तांत्रिक गोष्टींवर काम न करता, चालू घडामोडींच्या पलीकडे जाऊन जीवनशैली, आरोग्य, मनोरंजन, तंत्रज्ञान, साहित्य, आणि मानवी कथा अशा विविध श्रेणींमध्ये सखोल आणि रंजक माहिती देणारे विशेष लेख तयार करते. वाचकांना केवळ बातम्याच नाही, तर त्यांच्या आवडीच्या विषयांवर दर्जेदार आणि विश्लेषणात्मक वाचन साहित्य उपलब्ध करून देणे.... आणखी वाचा
पुढील लेख
अमेरिकेत भीषण अपघात! विमान कोसळून 12 जणांचा मृत्यू