३ ऑक्टोबर मराठी अभिजात भाषा गौरव दिन: आपल्या मातृभाषेचा ऐतिहासिक सन्मान
मराठी भाषेला केंद्र सरकारकडून ‘अभिजात भाषा’ (Classical Language) दर्जा मिळाल्याच्या ऐतिहासिक क्षणाच्या स्मरणार्थ दरवर्षी ३ ऑक्टोबर हा दिवस संपूर्ण महाराष्ट्रात ‘मराठी अभिजात भाषा गौरव दिन’ म्हणून साजरा केला जातो.
मराठी अभिजात भाषा गौरव दिन: आपल्या मातृभाषेचा ऐतिहासिक सन्मान
भाषा ही केवळ संवादाचे माध्यम नसते, तर ती एका संस्कृतीचा, इतिहासाचा आणि लोकजीवनाचा जिवंत दस्तऐवज असते. महाराष्ट्राची लोकभाषा आणि आपल्या सर्वांची मातृभाषा असलेल्या मराठीला केंद्र सरकारने ३ ऑक्टोबर २०२४ रोजी 'अभिजात भाषेचा' अधिकृत दर्जा बहाल केला. या अभूतपूर्व आणि ऐतिहासिक निर्णयाची आठवण म्हणून महाराष्ट्र शासनाने दरवर्षी ३ ऑक्टोबर हा दिवस 'मराठी अभिजात भाषा गौरव दिन' म्हणून साजरा करण्याचा निर्णय घेतला. हा दिवस प्रत्येक मराठी माणसासाठी अत्यंत अभिमानाचा आणि गौरवाचा क्षण आहे.
३ ऑक्टोबर: मराठी अभिजात भाषा गौरव दिनाची पार्श्वभूमी
मराठी भाषेला अभिजात दर्जा मिळावा यासाठी महाराष्ट्र सरकारने आणि अनेक मराठी अभ्यासकांनी, साहित्यिकांनी गेली अनेक वर्षे केंद्र सरकारकडे सातत्याने पाठपुरावा केला होता. रंगनाथ पठारे समितीने मराठीच्या प्राचीनतेचे असंख्य पुरावे सादर केले होते. अखेर ३ ऑक्टोबर २०२४ रोजी केंद्रीय मंत्रिमंडळाने मराठीसह पाली, प्राकृत, आसामी आणि बंगाली या भाषांना अभिजात भाषेचा दर्जा देण्यास मंजुरी दिली. या ऐतिहासिक दिवसाचे महत्त्व अधोरेखित करण्यासाठी राज्य सरकारने या दिवसाला 'मराठी अभिजात भाषा गौरव दिन' म्हणून घोषित केले.
(टीप: दरवर्षी २७ फेब्रुवारी हा दिवस कवी कुसुमाग्रज यांच्या जयंतीनिमित्त 'मराठी भाषा गौरव दिन' म्हणून साजरा केला जातो, तर ३ ऑक्टोबर हा दिवस विशेषतः 'अभिजात दर्जा' मिळाल्याबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी साजरा केला जातो.)
'अभिजात भाषा' म्हणजे काय?
कोणत्याही भाषेला केंद्र सरकारकडून अभिजात भाषेचा दर्जा मिळण्यासाठी खालील कठोर निकष पूर्ण करावे लागतात, जे मराठीने यशस्वीरीत्या सिद्ध केले आहेत:
• अतिप्राचीनता: भाषेचा इतिहास किमान १५०० ते २००० वर्षे जुना असणे आवश्यक आहे.
• प्राचीन साहित्य: भाषेमध्ये अत्यंत प्राचीन आणि मौल्यवान साहित्याचा वारसा असावा, ज्याला पिढ्यान्पिढ्या अमूल्य ठेव मानले गेले आहे.
• स्वतंत्र निर्मिती: भाषेचे मूळ स्वतंत्र असावे आणि ती इतर कोणत्याही भाषेपासून उसनी घेतलेली नसावी.
• प्राचीन व आधुनिक भाषेतील नाते: प्राचीन भाषा आणि तिचे आधुनिक रूप यामध्ये एक सलगता (Continuity) असावी.
मराठी भाषेचे ऐतिहासिक वैभव
मराठी भाषा ही केवळ काही शतकांची नसून ती हजारो वर्षे जुनी आहे. याचे अनेक सबळ पुरावे इतिहासकारांनी आणि संशोधकांनी मांडले आहेत:
• शिलालेख व ताम्रपट: जुन्नर येथील नाणेघाटातील शिलालेख, तसेच श्रवणबेळगोळ येथील 'चामुंडराये करवियले' हा शिलालेख मराठी भाषेच्या प्राचीनतेची साक्ष देतो. मराठी भाषा साधारण २००० ते २५०० वर्षांपेक्षा जुनी असल्याचे पुरावे उपलब्ध आहेत.
• ग्रंथसंपदा: गुणाढ्य यांचा 'बृहत्कथा' हा ग्रंथ, हाल राजाचा 'गाथासप्तशती' हा प्राकृत ग्रंथ (ज्यामध्ये अनेक मराठी शब्द आहेत) मराठीच्या समृद्ध इतिहासाचे दाखले आहेत.
• संत आणि शाहिरी वाङ्मय: संत ज्ञानेश्वर, संत तुकाराम, संत एकनाथ यांच्या साहित्याने आणि छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळात मिळालेल्या राजाश्रयामुळे मराठी भाषा अधिक समृद्ध आणि व्यापक झाली.
अभिजात दर्जा मिळण्याचे फायदे
मराठी भाषेला हा बहुमान मिळाल्यामुळे भाषेच्या विकासासाठी अनेक नवीन वाटा मोकळ्या झाल्या आहेत:
केंद्रीय निधी: मराठी भाषेच्या संशोधन, संवर्धन आणि प्रसारासाठी केंद्र सरकारकडून दरवर्षी मोठा निधी उपलब्ध होतो.
आंतरराष्ट्रीय विद्यापीठे: देशातील आणि परदेशातील नामवंत विद्यापीठांमध्ये मराठी भाषेच्या अभ्यासासाठी 'अध्यासने' स्थापन केली जाऊ शकतात.
रोजगार आणि संशोधन: प्राचीन मोडी लिपी, जुने ग्रंथ आणि शिलालेख यांच्या संशोधनासाठी तरुणांना रोजगाराच्या व शिष्यवृत्तीच्या मोठ्या संधी उपलब्ध होतात.
राष्ट्रीय सन्मान: मराठी भाषेतील उत्कृष्ठ कार्यासाठी दरवर्षी राष्ट्रीय स्तरावरील मोठे पुरस्कार दिले जातात.
निष्कर्ष आणि आपली जबाबदारी
मराठी भाषेला 'अभिजात' दर्जा मिळणे हा आपल्या भाषेच्या समृद्धतेवर अधिकृत शिक्कामोर्तब आहे. परंतु, केवळ सरकारी स्तरावर हा गौरव दिन साजरा करून चालणार नाही. आपली भाषा खऱ्या अर्थाने टिकवायची आणि वाढवायची असेल, तर दैनंदिन जीवनात मराठीचा जास्तीत जास्त वापर करणे, मराठी साहित्य वाचणे आणि पुढच्या पिढीला मराठी भाषेची गोडी लावणे ही प्रत्येक मराठी भाषकाची नैतिक जबाबदारी आहे. 'मराठी अभिजात भाषा गौरव दिन' हा आपल्या याच कर्तव्याची आठवण करून देणारा सण आहे.
