उष्णतेत पाणी जास्त पिणंही धोकादायक ठरू शकतं?

उष्णतेमुळे किंवा उन्हाळ्यात जास्त पाणी पिणे शरीरासाठी चांगले असले, तरी गरजेपेक्षा जास्त पाणी पिणे आरोग्यासाठी धोकादायक ठरू शकते. या स्थितीला वैद्यकीय भाषेत 'वॉटर इनटॉक्सिकेशन' (Water Intoxication) किंवा 'हायपोनेट्रेमिया' (Hyponatremia) असे म्हणतात. याविषयीची महत्त्वाची माहिती खालीलप्रमाणे आहे:

१. शरीरातील सोडियमचे प्रमाण कमी होणे

जेव्हा आपण खूप कमी वेळात जास्त पाणी पितो, तेव्हा रक्तातील सोडियमचे प्रमाण पातळ होते. सोडियम हे शरीरातील पेशींच्या आत आणि बाहेर पाण्याचे संतुलन राखण्याचे काम करते. सोडियम कमी झाल्यामुळे पेशींमध्ये पाणी शिरते आणि त्या फुगतात.

२. मेंदूवर परिणाम

शरीरातील इतर पेशी फुगल्या तर चालते, पण कवटीच्या (Skull) आत असलेल्या मेंदूच्या पेशींना फुगायला जागा नसते. यामुळे मेंदूवर दबाव वाढतो, ज्यातून खालील लक्षणे दिसू शकतात:

तीव्र डोकेदुखी

मळमळ आणि उलट्या

गोंधळल्यासारखे वाटणे

अति गंभीर परिस्थितीत फिट येणे किंवा कोमात जाणे.

३. किडनीवर ताण

आपल्या किडनीची पाणी बाहेर टाकण्याची एक विशिष्ट क्षमता असते (साधारणपणे तासाला ८०० ते १००० मिली). जर तुम्ही त्यापेक्षा जास्त वेगाने पाणी प्यायलात, तर किडनीवर अतिरिक्त ताण येतो आणि जास्तीचे पाणी शरीरातच साठून राहते.

मग नेमके किती पाणी प्यावे?

उन्हाळ्यात सरसकट "दिवसाला ५-६ लिटर पाणी प्या" असा नियम पाळणे चुकीचे आहे. पाण्याचे प्रमाण खालील गोष्टींवर अवलंबून असते:

तहान: शरीराचे नैसर्गिक सिग्नल ओळखा. तहान लागल्यावरच पाणी प्या.

लघवीचा रंग: जर लघवीचा रंग फिकट पिवळा असेल, तर तुम्ही पुरेसे पाणी पीत आहात. जर ती पाण्यासारखी रंगहीन असेल, तर तुम्ही गरजेपेक्षा जास्त पाणी पीत आहात, असे समजावे.

इलेक्ट्रोलाईट्स: उष्णतेत फक्त पाणी पिण्याऐवजी लिंबू पाणी, नारळ पाणी किंवा ओआरएस (ORS) घ्या, ज्यामुळे शरीरातील क्षारांचे संतुलन राखले जाईल.

थोडक्यात सांगायचे तर पाणी पिणे महत्त्वाचे आहे, पण ते 'अति' नसावे. तासाला १-२ ग्लास पाणी उन्हाळ्यात पुरेसे असते. एकाच वेळी २-३ लिटर पाणी पिणे टाळावे.