पैठणी साडी म्हणजे 'वस्त्रांची राणी'. बाजारात आजकाल 'सेमी-पैठणी' किंवा मशीनवर बनवलेल्या साड्यांची गर्दी असल्यामुळे खरी आणि हातमागावर विणलेली पैठणी ओळखणे थोडे कठीण जाते. अस्सल (खरी) पैठणी साडी ओळखणे आजकाल थोडे कठीण झाले आहे, कारण बाजारात पॉवरलूम, प्रिंटेड किंवा सेमी-पैठणी (नकली/नक्कल) खूप प्रमाणात उपलब्ध आहेत. अस्सल पैठणी ही हातमागावर विणलेली असते, मलबेरी रेशीम आणि खरा सोन्याचा जरी वापरून बनवलेली असते. मुख्यतः महाराष्ट्रातील पैठण आणि येवला येथे तयार होते.
खाली काही विश्वसनीय आणि सोप्या ट्रिक्स/मार्ग सांगतो ज्याने तुम्ही अस्सल पैठणी क्षणात ओळखू शकता:
१. साडीची उलटी बाजू तपासा (सर्वात सोपी पद्धत)
खरी पैठणी ओळखण्याचा हा सर्वात खात्रीशीर मार्ग आहे. साडीच्या पदराच्या उलट्या बाजूला पाहिल्यास, ती अगदी सुलट बाजूसारखीच साफ आणि सुबक दिसते. तिथे दोऱ्यांचे जाळे किंवा गुंता नसतो. अस्सल हातमाग पैठणी दोन्ही बाजूंनी (पुढे आणि मागे) एकसारखीच दिसते. पदर, बॉर्डर आणि फुलांची/मोराची नक्षी दोन्ही बाजूंनी स्वच्छ आणि पूर्ण असते, कोणतेही धागे लटकत नाहीत किंवा गोंधळलेले नसतात. मशीनवर बनवलेल्या साडीच्या उलट्या बाजूला रेशमी दोऱ्यांचे विस्कळीत जाळे दिसतात.
२. पदरावरील रंग आणि नक्षी
अस्सल पैठणीचा पदर दोन्ही बाजूंनी एकसारखा दिसतो. पदरावरील मोर, पोपट किंवा फुले ही विणलेली असतात, वरून छापलेली नसतात. मशीन मेड साडीमध्ये मागच्या बाजूने धागे कापलेले दिसतात.
३. काठ तपासा
हातमागावर विणलेल्या साडीचे काठ अतिशय मऊ असतात. ते कापसासारखे लवचिक असतात आणि सहज दुमडले जातात. डुप्लिकेट साडीचे काठ कडक असतात आणि ते दुमडल्यावर तिथे घडी पडते किंवा ते ताठ राहतात.
४. जरीचा दर्जा
खऱ्या पैठणीमध्ये चांदीच्या तारेवर सोन्याचा मुलामा दिलेली जरी वापरली जाते. ही जरी काळपट पडत नाही आणि तिला एक विशिष्ट सौम्य चमक असते. अस्सल पैठणीमध्ये खरा जरी (सिल्व्हर थ्रेडवर गोल्ड प्लेटेड किंवा असली सोने) असतो. जरी हलका स्क्रॅच केला (हलकेच घासला) तर खाली लालसर/तांबूस रंग दिसतो. नकली जरीमध्ये पांढरा/काळा किंवा प्लास्टिकसारखा रंग दिसतो, किंवा तो पटकन काळा पडतो/उतरतो.
५. साडीचा पोत
खरी पैठणी ही शुद्ध सिल्कची असते. रेशीम आणि जरीमुळे अस्सल पैठणी जड असते. मात्र ती अंगावर नेसल्यावर खूप मऊ आणि वजनाला हलकी वाटते. स्पर्शाने मऊ, गुळगुळीत आणि नैसर्गिक चमक असते. पॉवरलूम कडक/कृत्रिम वाटते.
६. रेशीम चाचणी
एक धागा काढून आग लावली तर अस्सल रेशीम हळू जळतो, केस जळल्यासारखा वास येतो, काळी ठिसूळ राख राहते. सिंथेटिक/नकली पटकन जळतो, प्लास्टिकसारखा वास, चिकट राख दिसते.
७. इतर महत्त्वाच्या ट्रिक्स
हँडलूम मार्क लेबल किंवा GI टॅग असतो (अस्सल पैठण/येवला पैठणीला GI संरक्षण आहे).
पदरावर मोर, फुलं, पंख यांसारखी पारंपरिक नक्षी असते, रंग नैसर्गिक आणि टिकाऊ.
किंमत: अस्सल पैठणी २०,००० ते लाखोंपर्यंत असते (डिझाइननुसार). खूप स्वस्त असेल तर संशय घ्या. विश्वसनीय दुकान/वेबसाइट वरून खरेदी करा. GI प्रमाणित किंवा हँडलूम ब्रँडेड पैठणी घ्या.
शक्य असल्यास प्रमाणित विक्रेत्यांकडून खरेदी करा जे प्रमाणपत्र देतात.
