Guru Arjan Dev तप्त तव्यावर बसवून अंगावर जळती वाळू ओतली तरी ढळली नाही श्रद्धा

गुरु अर्जुन देवांच्या शौर्याची अमर गाथा

बलिदानाचे मुख्य कारण (ऐतिहासिक संदर्भ)

धार्मिक द्वेष आणि वाढती लोकप्रियता: गुरु अर्जुन देव जी यांच्या मार्गदर्शनाखाली शीख धर्माचा प्रसार वेगाने होत होता. अनेक हिंदू आणि मुस्लिमही त्यांच्या शिकवणीकडे आकर्षित होत होते, जे जहांगीर आणि त्याच्या दरबारातील काही कट्टरपंथीयांना (उदा. चंदू शाह) मान्य नव्हते.

हरिमंदिर साहिब आणि 'आदी ग्रंथ' ची निर्मिती: त्यांनी अमृतसर येथे 'हरिमंदिर साहिब' (सुवर्ण मंदिर) ची स्थापना केली आणि शीख धर्माचा पवित्र ग्रंथ 'आदी ग्रंथ' (गुरु ग्रंथ साहिब) संकलित केला. यामुळे शीख समुदायाला एक स्वतंत्र धार्मिक ओळख मिळाली, ज्यामुळे मुघल सत्ताधीश धास्तावले.

प्रिन्स खुस्रोला मदत केल्याचा खोटा आरोप: जहांगीरचा बंडखोर मुलगा प्रिन्स खुस्रो हा जेव्हा लाहोरला आला, तेव्हा त्याने गुरुजींची भेट घेतली होती. गुरुजींनी त्याला केवळ आशीर्वाद आणि अन्न दिले होते. परंतु, जहांगीरने याला 'राजद्रोह' मानले आणि गुरुजींना अटक करण्याचा आदेश दिला.

अमानुष छळ आणि 'तेरा कीआ मीठा लागे'

जहांगीरने गुरु अर्जुन देव जी यांच्यासमोर दोन पर्याय ठेवले: एकतर इस्लाम स्वीकारा किंवा 'आदी ग्रंथ' मधील काही भाग बदला. गुरुजींनी दोन्ही गोष्टी ठामपणे नाकारल्या. परिणामी त्यांना लाहोरमध्ये ५ दिवस अत्यंत अमानुष यातना देण्यात आल्या. 

त्यांना धगधगत्या गरम लोखंडी तव्यावर बसवण्यात आले. 

त्यांच्या अंगावर कढत, उकळती वाळू टाकण्यात आली. 

त्यांना उकळत्या पाण्यात बसवण्यात आले.

या सर्व वेदना सहन करत असतानाही गुरुजी अत्यंत शांत होते. त्यांच्या मुखात देवाचे आभार होते:

"'तेरा कीआ मीठा लागे॥ 

हरि नामु पदारथ नानक मांगे॥' 

(अर्थ: हे ईश्वरा, तुझी इच्छा मला गोड वाटते. नानक फक्त तुझ्या नामाचे दान मागत आहे.)

अखेर ३० मे १६०६ रोजी, यातना सहन केल्यानंतर, त्यांनी रावी नदीत स्नान करण्याची इच्छा व्यक्त केली आणि नदीच्या पात्रातच त्यांचे प्राण ज्योतीत विलीन झाले.

जगभरातील शीख समुदाय आणि मानवतेवर विश्वास ठेवणारे लोक हा दिवस अत्यंत शांतता, प्रतिष्ठा आणि सेवाभावाने साजरा करतात. हा दिवस साजरा करण्याच्या मुख्य पद्धती खालीलप्रमाणे आहेत:

१. 'छबील'ची उभारणी / गोड आणि थंड पाण्याचे वाटप

हा या दिवसाचा सर्वात वैशिष्ट्यपूर्ण आणि प्रमुख पैलू आहे. ज्येष्ठ महिन्यातील कडक उन्हात गुरू अर्जुन देव जी यांना एका तप्त लोखंडी तव्यावर बसवण्यात आले होते आणि त्यांच्या डोक्यावर गरम वाळू ओतली गेली होती. त्या असह्य उष्णतेमध्येही त्यांनी राखलेला संयम आणि ईश्वराच्या इच्छेचा स्वीकार, यांच्या स्मरणार्थ शीख समुदाय विविध ठिकाणी (जसे की रस्त्याच्या कडेला, चौकांमध्ये आणि गुरुद्वारांच्या बाहेर) 'छबील'चे स्टॉल्स उभारतो. येथे वाटसरू, प्रवासी आणि सर्व धर्मांच्या लोकांना थंड, गोड पाणी किंवा लस्सी दिली जाते. ही सेवाभावी कृती कडक उन्हापासून दिलासा देण्याचे प्रतीक आहे आणि गुरूंच्या शांत व संयमी स्वभावाचे स्मरण करून देते.

२. अखंड पाठ आणि कीर्तन

गुरुद्वारांमध्ये 'श्री अखंड पाठ साहिब'चे आयोजन केले जाते—जे पवित्र धर्मग्रंथाचे अखंड आणि निरंतर पठण असते—आणि त्याची सांगता हुतात्मा दिनाच्या दिवशी होते. या दिवशी गुरुद्वारांमध्ये विशेष धार्मिक सभा (दीवान) आयोजित केल्या जातात. 'रागी जत्थे' (भक्तीगीते गाणाऱ्या गायकांचे गट) गुरू अर्जुन देव जी यांनी रचलेली पवित्र पदे—विशेषतः 'सुखमनी साहिब'—गातात आणि मनाला भिडणारे कीर्तन सादर करतात. तसेच, गुरूंचे जीवन, त्यांचे बलिदान आणि त्यांच्या शिकवणींवर आधारित प्रवचने व विचारमंथनही केले जाते.

३. लंगर सेवा 

गुरुद्वारांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर 'गुरू का लंगर' (सामूहिक स्वयंपाकघर) तयार केला जातो, जिथे कोणत्याही भेदभावाशिवाय सर्वांना भोजन दिले जाते. या दिवशी अनेकदा साधे आणि पचायला हलके अन्न दिले जाते, जे नम्रता आणि साधेपणाचा संदेश देते.

४. नगर कीर्तन आणि धार्मिक मिरवणुका

या प्रसंगी अनेक शहरांमध्ये भव्य 'नगर कीर्तन' आयोजित केले जातात. या मिरवणुकांमध्ये, 'पांज प्यारे' यांच्या नेतृत्वाखाली आणि एका औपचारिक छत्राखाली 'पालकी साहिब' (ज्यात गुरु ग्रंथ साहिब विराजमान असतात) पुढे मार्गक्रमण करते. भाविकांचा समुदाय 'शबद-कीर्तन' (भक्तीगीते) गात या मिरवणुकीत सहभागी होतो, तर मार्गावरील लोक 'छबील' (साखर-पाणी/गोड पेय) आणि फळांचे वाटप करतात.

५. लाहोरमधील 'गुरुद्वारा डेहरा साहिब'ची तीर्थयात्रा

पाकिस्तानमधील लाहोर येथे स्थित 'गुरुद्वारा श्री डेहरा साहिब' हे एक पवित्र स्थळ आहे; येथेच गुरु अर्जन देव जी यांना हौतात्म्य प्राप्त झाले आणि त्यांनी रावी नदीच्या प्रवाहात विलीन होऊन देह त्यागला. दरवर्षी, या दिवशी भारत आणि जगभरातील शीख भाविकांचा एक विशेष 'जथा' (समूह) गुरुंना नमन करण्यासाठी आणि श्रद्धांजली अर्पण करण्यासाठी लाहोरला जातो.

हा दिवस केवळ शोक करण्याचा नाही; तर अन्यायासमोर न झुकण्याचा, प्रतिकूल परिस्थितीतही संयम राखण्याचा आणि मानवतेच्या निस्वार्थ सेवेसाठी स्वतःला समर्पित करण्याचा संकल्प पुन्हा दृढ करण्याचा हा दिवस आहे.