Sant Narhari Sonarसंत नरहरी सोनार पुण्यतिथी

नरहरी कधीच विठ्ठलाच्या मंदिरात जात नसत. ते सर्वांना सांगतात की इतर देव हा एक भ्रम आहे. जर राम परमात्मा असता तर त्याला भगवान शिवाचा आश्रय घ्यावा लागला असता.त्याची काय गरज होती? भक्त पुंडलिक, ज्यांच्यामुळे पंढरपुरात विठ्ठल विराजमान आहे, तोही विठ्ठल भक्तीपुढे शिवभक्तीतून मुक्त झाला. 

देव एकच आहे, फक्त त्याच्या नावात आणि रूपात फरक आहे हे अनेक भक्त त्याला पटवून देण्याचा प्रयत्न करतात, पण नरहरीला ते आवडत नाही. भगवान श्री शिव आणि श्री कृष्ण हे एकच आहेत, याची जाणीव नरहरीला करून दिली पाहिजे.अशी गोष्ट एके दिवशी भगवान शिव आणि विठ्ठलाच्या मनात आली. आता त्याने आपल्या भक्ताचे ज्ञानाचे डोळे उघडायचे ठरवले.

नेहमीप्रमाणे सर्व कामे आटोपून नरहरी दुकानात बसला. गालावर त्रिपुंद्र, मुखात शिवाचे नाव. ते प्रत्येक काम भगवान शंकराच्या साक्षीने करायचे. त्याचवेळी नरहरीच्या दुकानात एक श्रीमंत सावकार आला. नरहरीने स्वागत केले आणि म्हणाले सेठजी कसे आले?

सावकार - आम्हाला एक मुलगा, रत्न झाला आहे.

नरहरी - ही भगवान शिवाची कृपा आहे.

सावकार - नाही नाही, ही भगवान श्रीकृष्ण पांडुरंगाची कृपा आहे. आम्ही भगवान पांडुरंगांना सांगितले होते की आमच्या घरी मुलगा झाला तर आम्ही तुमच्यासाठी सोन्याचा पट्टा बनवू. आता पुत्र जन्माला आल्याने प्रभूंच्या कंबरेसाठी दागिने तयार करण्याची इच्छा आहे.

नरहरी - हे चांगले आहे, पंढरपुरात अनेक सोनार आहेत. कोणतीही कंबरेचे आभूषण तुम्हाला बनवून देईल. 

सावकार - तुला का जमत नाही?

नरहरी - होय, आम्ही ते करू शकणार नाही.

सावकार - तुम्ही सर्वांचे दागिने बनवता, त्याचे काय?

नरहरी - आपण सर्वांना शिव मानतो.

सावकार - मग पांडुरंग कृष्णालाही शिवरूप समजा, हरि-हर एकच आहे.

नरहरी – तुम्हाला असे वाटते, पण आम्हाला तसे वाटत नाही.

सावकाराने खूप समजावले पण नरहरीला पटले नाही. शेवटी सावकार म्हणाला की तू पंढरपुरात अत्यंत कुशल कारागीर म्हणून प्रसिद्ध आहेस. हा अलंकार तुमच्या हातांनी घडवावा ही माझी इच्छा होती, म्हणूनच मी तुम्हाला ते बनवायला सांगितले होते.

नरहरी - पण मी शिवमंदिर सोडून इतर कोणत्याही मंदिरात प्रवेश करत नाही, मला शिवाचे दर्शन घ्यायला आवडते, हे तुम्हाला माहीत आहे का?

त्याचवेळी सावकाराला कल्पना सुचली आणि तो म्हणाला - मी भगवान पांडुरंगाच्या कंबरेचे माप आणतो. त्याच मोजमापातून तयार केलेले कंबर दागिने बनवून द्या.   

नरहरी - तुमच्या शब्दांचा आणि इच्छेचा आदर करण्यासाठी आम्ही हे दागिने बनवण्याचे काम हाती घेतो.

सावकार - ठीक आहे, एकादशी दोन दिवसांनी आहे, सकाळपर्यंत तयार ठेवा. मी पटकन देवाच्या कंबरेचे माप आणीन.

महाराष्ट्रातील प्रमुख संत

परमेश्वराच्या कंबरेचे मोजमाप झाले आणि नरहरी सोनार यांनी दागिने बनवण्याचे काम सुरू केले. नरहरीने एक सुंदर रत्न जडलेला कंबरेचा पट्टा तयार करून दिला. एकादशीचा दिवस आला.

सावकाराच्या घरी महापूजेची तयारी सुरू झाली. पितांबर नेसून चांदीच्या ताटात पूजेचे साहित्य घेऊन सावकार सर्वांसह श्री विठ्ठल मंदिराकडे निघाला. महापूजा पूर्ण झाली आणि सावकाराने कंबरेचे दागिने देवाला घालायला नेले, मग नवल! ते चार बोटे लांब होते. सावकाराला थोडा राग आला.

नरहरी सोनाराने जाणून बुजून असे कृत्य केले असे त्याला वाटले, पण नंतर त्याच्या मनात आले की नरहरी हा शिवभक्त असला तरी तो ढोंगी किंवा दुष्ट नाही. सावकाराने आपल्या एका नोकराला कंबरेचा पट्टा बांधून नरहरी सोनारकडे पाठवले.

नरहरीने विचारले - सावकार काय म्हणतो ? त्याला दागिने आवडले का? सेवक - अगदी परफेक्ट आहे पण चार बोटे वाढली आहेत, सगळेच चिंतेत आहेत. चार बोटे कमी करून द्या.  

नरहरीला आश्चर्य वाटले, त्याने चार बोटे खाली केली. नोकराने पट्टा घेतला आणि सावकाराला दिला.

सावकाराने पुन्हा तो पट्टा भगवान पांडुरंगाच्या कमरेला बांधायला सुरुवात केली, काय नवल! कंबरेचा पट्टा चार बोटांनी कमी. आता सावकार स्वतः नरहरी सोनार यांच्या दुकानात गेला. सावकार पीतांबर परिधान करून येताना पाहून नरहरी म्हणाला - मधेच सेठजी पितांबर परिधान करून कसे आले ? सावकार - काय सांगू आता हा कंबरेचा पट्टा चार बोटांनी कमी पडला आहे.

नरहरी - भगवान शिवाला साक्षी मानून मी दागिने दिलेल्या मापानुसार बनवले आहेत असे सांगतो.

सावकार - मी पण भगवान पांडुरंगांना साक्षी मानतो आणि म्हणतो की आधी दागिने चार बोटे जास्त आणि आता चार बोटे कमी होते. बघा, मला वाटतं की तुमची प्रतिमा डागाळू नये आणि तुमची इज्जत जपली जावी, म्हणून तुम्ही स्वतः मंदिरात या आणि कमरेचा पट्टा बांधा. हे पाहून नरहरीजी म्हणाले - सेठजी पहा, मी माझ्या निश्चयानुसार दुसरा कोणताही देव पाहणार नाही. हो, तू माझे डोळे लाळेने बांधून मला मंदिरात घेऊन जा, मी पट्टा लावतो.

दोघेही मंदिरात पोहोचले आणि नरहरी सोनार यांनी माप घेण्यासाठी हात ठेवला. त्याला स्पर्श करताच काहीतरी विचित्र वाटले. त्याच्या कंबरेला स्पर्श केल्यावर ते वाघाचे कातडे असल्याचा भास झाला. थरथरत्या हातांनी त्याने परमेश्वराच्या इतर भागांना स्पर्श केला. आश्चर्य! एका हातात कमंडलू आणि दुसऱ्या हातात त्रिशूलाचा स्पर्श त्यांना जाणवला. त्याने गळ्यात हात घेतला तेव्हा सापाने त्याला स्पर्श केला.

नरहरी म्हणाला - हा विठ्ठल नाही, तो साक्षात शिवशंकर दिसतोय. अरेरे! माणसाने विनाकारण डोळ्यावर पट्टी बांधली आहे? माझा प्रिय देव माझ्यासमोर आहे. त्याने घाईघाईने डोळ्याची पट्टी काढली आणि त्याने पाहिले तर समोर विठ्ठल प्रकट झाले. त्याला काहीच समजत नव्हते. त्याने पुन्हा डोळ्यावर पट्टी बांधली आणि पट्टा बांधायला सुरुवात केली, पण पुन्हा त्याला वाघाचे कातडे, कमंडल, त्रिशूल आणि नाग यांचा स्पर्श झाला. त्याने डोळ्याची पट्टी उघडली तेव्हा त्याला पुन्हा पांडुरंग विठ्ठल दिसला आणि अचानक त्याला हरि-हर एकच असल्याचे दर्शन झाले. जसे आपण सोन्याचे वेगवेगळे दागिने बनवतो, त्यांना वेगवेगळी नावे असतात पण प्रत्यक्षात सोने एकच असते.

नरहरी सोनारांनी विठ्ठलाचे पाय धरले.त्याचा सर्व अहंकार विरून गेला. एकत्वाचा अनुभव आला.द्वैत नसल्याचा अनुभव आला. सर्वांना आनंद झाला. पुढे त्यांना वैष्णव ग्रंथ ज्ञानेश्वरी, श्रीमद भागवत, अमृत अनुभव, नामदेवजी आणि इतर संतांच्या कीर्तनात रस मिळू लागला. त्यांना श्री शिवामध्ये श्री विठ्ठल आणि श्री विठ्ठलामध्ये श्री शिव दिसू लागला. श्री नरहरी सोनार यांनी देवाची माफी मागितली आणि सांगितले की आपल्या मनातील अंधार आता कायमचा दूर होऊ शकेल. सर्व जगाला हरिहर एकता दाखवण्यासाठी भगवान श्री विठ्ठलाच्या मूर्तीवर शिवलिंग प्रकट झाले आहे. आता नरहरी सोनार संत झाले आहेत.

नरहरीजींनी आयुष्यभर श्री विठ्ठल, मल्लिकार्जुन आणि देवी बागेश्वरीची उपासना केली. पूजा करताना एक नवीन आश्चर्य घडले. देवीला रोज दीड तोळे सोने प्रकट होऊ लागले. संत नरहरीजी म्हणाले - आई, मी आता पूर्ण कर्म होऊन नि:स्वार्थीपणा प्राप्त केला आहे. रामनामाच्या सोन्याने सर्व काही चालले आहे.मला आता या सोन्याची काय गरज आहे?त्यांच्या आयुष्यात अनेक घटना घडल्या आहेत,पण त्यांच्या आयुष्यातील फक्त मुख्य घटना ही आहे.

माघ वद्य तृतीया सोमवारी, शके1207  (इ. स. 1285), ऋषी नरहरि यांनी भगवान श्री मल्लिकार्जुनाला नमस्कार केला, त्यांच्या कुटुंबियांची शेवटची भेट घेतली, त्यांच्या पारंपारिक निवासस्थानाला नमन केले आणि भगवान श्री विठ्ठल मंदिराकडे निघाले. विठ्ठल नामाचा उच्चार करताना संत नरहरी परमेश्वराच्या कंबरेमध्ये विलीन झाले. संत नामदेवांनी लिहिले आहे की, संत नरहरी देवाची शोभा बनले आहेत.
Edited by : Smita Joshi