चातुर्मास म्हणजे काय? या चार महिन्यांत कोणत्या चुका टाळाव्यात आणि काय करावे?
अनावश्यक प्रवास टाळा: पावसाळ्यात नदी-नाले भरलेले असतात आणि आजार पसरण्याचा धोका असतो, म्हणून जुन्या काळात या चार महिन्यांत प्रवास न करता एकाच ठिकाणी राहून साधना (स्थिरता) करण्याचा नियम होता.
वादविवाद आणि नकारात्मकता टाळा: या काळात कोणाचाही अपमान करू नये, खोटे बोलू नये आणि मनात राग किंवा द्वेष धरू नये.
चातुर्मासात काय करावे? (आचरण आणि उपाय)
हा काळ शरीराला 'डिटॉक्स' करण्यासाठी आणि मनाला शांत करण्यासाठी सर्वोत्तम मानला जातो.
एकभुक्त किंवा उपवास करावा: शक्य असल्यास दिवसातून एकदाच जेवावे (एकभुक्त राहावे) किंवा आरोग्याला झेपेल त्याप्रमाणे आठवड्यातून एकदा उपवास करावा. यामुळे पचनसंस्थेला विश्रांती मिळते.
सात्विक आणि हलका आहार घ्या: आहारात ताजी फळे, पचायला हलके अन्न आणि गरम पाण्याचा वापर करावा.
मंत्रजाप आणि ग्रंथवाचन: या काळात दररोज संतरचित ग्रंथांचे (उदा. ज्ञानेश्वरी, दासबोध, शिवलीलामृत, हरिविजय) वाचन करावे. 'ॐ नमो भगवते वासुदेवाय' किंवा 'नमः शिवाय' या मंत्रांचा जप करावा.
दानधर्म आणि सेवा: गरीब व गरजू लोकांना अन्न, वस्त्र किंवा छत्र (छत्री/घोंगडी) दान करावे. प्राण्यांना आणि पक्ष्यांना अन्न-पाणी द्यावे.
मौन बाळगावे: दिवसातून किमान एक तास किंवा काही काळ मौन पाळावे. यामुळे ऊर्जेची बचत होते आणि मानसिक शांतता लाभते.
चातुर्मास हा केवळ उपवासाचा काळ नाही, तर ती एक 'जीवनशैली' आहे. निसर्गात होणाऱ्या बदलांनुसार स्वतःचे आरोग्य सांभाळणे आणि सणांच्या माध्यमातून देवाच्या सानिध्यात राहून मनाची शुद्धी करणे, हाच चातुर्मासाचा मुख्य उद्देश आहे.
