Chhath Pooja 2024 : छठ पूजा म्हणजे काय? चार दिवसांच्या सणाबद्दल संपूर्ण माहिती

खरना आणि लोहंडा

खरना आणि लोहंडा म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या छठ उत्सवाचा दुसरा दिवस चैत्र किंवा कार्तिक महिन्याच्या पाचव्या दिवशी साजरा केला जातो. या दिवशी भाविक दिवसभर उपवास करतात. या दिवशी उपवास करणारे एक थेंबही पाण्याचे सेवन करत नाहीत, सूर्यास्तापूर्वी अन्न सोडतात. संध्याकाळी तांदूळ, गूळ आणि उसाचा रस वापरून खीर बनवली जाते. मीठ आणि साखर स्वयंपाकात वापरली जात नाही. या दोन गोष्टी पुन्हा सूर्यदेवाला नैवैद्य आणि 'एकांत' म्हणून एकाच घरात दिल्या जातात, म्हणजेच ते एकटे असताना स्वीकारतात. घरातील सर्व सदस्य त्यावेळी घराबाहेर पडतात जेणेकरून कोणताही आवाज होऊ नये. उपवास करणाऱ्या व्यक्तीने एकटे जेवताना कोणताही आवाज ऐकणे हे सणाच्या नियमांच्या विरुद्ध आहे.

 पुन्हा उपवास केल्यानंतर, तो तोच 'खीर-पोळी' प्रसाद त्याच्या कुटुंबातील सर्व सदस्यांना, मित्रांना आणि नातेवाईकांना खायला घालतात. या संपूर्ण प्रक्रियेला 'खरना' म्हणतात. प्रसाद म्हणून तांदळाचा पिठा आणि तुपाचा लेप असलेली भाकरीही वाटली जाते. यानंतर भाविक पुढील 36 तास निर्जल उपवास पाळतात. मध्यरात्री उपवास करणारी व्यक्ती छठ पूजेसाठी खास प्रसाद ठेकुआ तयार करतात.

संध्या अर्घ्य

संध्या अर्घ्य म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या छठ उत्सवाचा तिसरा दिवस चैत्र किंवा कार्तिक शुक्ल षष्ठीला साजरा केला जातो.

 विशेष प्रसाद म्हणून ठेकुआ, तांदळाचे लाडू, ज्याला कचवानिया असेही म्हणतात, छठ पूजेसाठी बनवले जातात. छठ पूजेसाठी, पूजा अर्पण आणि फळे बांबूपासून बनवलेल्या दौरा नावाच्या टोपलीत टाकतात आणि देवकरीमध्ये ठेवतात. तेथे पूजा केल्यानंतर संध्याकाळी सूप, नारळ, पाच प्रकारची फळे आणि इतर पूजा साहित्य दौऱ्यात ठेवले जाते आणि घरातील माणूस ते हाताने उचलून छठघाटावर नेतात. ते अशुद्ध होण्यापासून रोखण्यासाठी, ते डोक्याच्यावर ठेवले जाते. घाटाच्या वाटेवर महिला अनेकदा छठ गीत गातात.

महिला नदी किंवा तलावाच्या काठावर जाऊन कुटुंबातील सदस्याने बनवलेल्या व्यासपीठावर बसतात. छठ मातेचा चौरा नदीतील माती काढून, त्यावर सर्व पुजेचे साहित्य ठेवून, नारळ अर्पण करून, दिवे लावून तयार केला जातो. सूर्यास्ताच्या काही वेळापूर्वी सूर्यदेवाच्या पूजेसाठी सर्व साहित्य घेऊन गुडघाभर पाण्यात उभे राहून बुडत्या सूर्यदेवाला अर्घ्य अर्पण करून पाच वेळा प्रदक्षिणा घालतात.

उषा अर्घ्य

चौथ्या दिवशी कार्तिक शुक्ल सप्तमीला सकाळी उगवत्या सूर्याला अर्घ्य दिले जाते. सूर्योदयापूर्वीच उपवास करणारे उगवत्या सूर्यदेवाची पूजा करण्यासाठी घाटावर पोहोचतात आणि संध्याकाळप्रमाणेच त्यांचे नातेवाईक उपस्थित असतात. संध्याकाळच्या अर्घ्याला अर्पण केलेले पदार्थ नवीन पदार्थांनी बदलले जातात पण कंद, मुळे आणि फळे तशीच राहतात. सर्व नियम आणि कायदे संध्या अर्घ्यासारखे आहेत. या वेळी केवळ उपवास करणारे लोक पाण्यात पूर्वेकडे तोंड करून उभे राहून सूर्याची पूजा करतात. पूजेनंतर घाट पूजा केली जाते. तेथे उपस्थित लोकांमध्ये प्रसादाचे वाटप केल्यानंतर उपवास करणारे लोक घरी येतात आणि त्यांच्या घरच्यांनाही प्रसादाचे वाटप करतात. घरी परतल्यानंतर भक्त गावातील ब्रह्माबाबा नावाच्या पिंपळाच्या झाडाजवळ जाऊन पूजा करतात. पूजेनंतर, भक्त कच्च्या दुधाचा शरबत पिऊन आणि काही प्रसाद खाऊन आपला उपवास पूर्ण करतात, ज्याला पारण किंवा पारणा म्हणतात. उपवास करणारे खरना दिवसापासून आजपर्यंत पाण्याविना उपवास करून सकाळी फक्त मिठयुक्त अन्न खातात.

फलप्राप्ती

छठ सणाचे व्रत करणाऱ्या महिलांना संतान प्राप्ती होते, असे मानले जाते. सामान्यतः ज्या स्त्रिया संतान प्राप्तीची इच्छा बाळगतात आणि आपल्या संततीच्या कल्याणाची इच्छा करतात, त्या हे व्रत करतात. पुरुष देखील आपले इच्छित कार्य यशस्वी करण्यासाठी पूर्ण समर्पणाने उपवास करतात.