वट सावित्री पूजा: संपूर्ण विधी

महिम्नः पारं ते परमविदुषो यद्यसदृशी। स्तुतिर्ब्रह्मादीनामपि तदवसन्नास्त्वयि गिरः।। अथाऽवाच्यः सर्वः स्वमतिपरिणामावधि गृणन्। ममाप्येष स्तोत्रे हर निरपवादः परिकरः।। १।। 

अतीतः पंथानं तव च महिमा वांमनसयोः। अतद्व्यावृत्त्या यं चकितमभिधत्ते श्रुतिरपि।। स कस्य स्तोतव्यः कतिविधगुणः कस्य विषयः। पदे त्वर्वाचीने पतति न मनः कस्य न वचः।। २।।

मधुस्फीता वाचः परमममृतं निर्मितवतः। तव ब्रह्मन् किं वागपि सुरगुरोर्विस्मयपदम्।। मम त्वेतां वाणीं गुणकथनपुण्येन भवतः। पुनामीत्यर्थेऽस्मिन् पुरमथन बुद्धिर्व्यवसिता।। ३।।

तवैश्वर्यं यत्तज्जगदुदयरक्षाप्रलयकृत्। त्रयीवस्तु व्यस्तं तिस्रुषु गुणभिन्नासु तनुषु।। अभव्यानामस्मिन् वरद रमणीयामरमणीं। विहन्तुं व्याक्रोशीं विदधत इहैके जडधियः।। ४।।

किमीहः किंकायः स खलु किमुपायस्त्रिभुवनं। किमाधारो धाता सृजति किमुपादान इति च।। अतर्क्यैश्वर्ये त्वय्यनवसर दुःस्थो हतधियः। कुतर्कोऽयं कांश्चित् मुखरयति मोहाय जगतः।। ५।।

अमृताभिषेकोस्तु शांति:पुष्टीस्तुष्टिश्चास्तु। ब्रह्मासावित्रीभ्यां नम: । महाभिषेकं समपर्ययामि । स्नानान्ते आचमनीयं समर्पयामि । वरील मंत्राने देवावर अभिषेक केल्यावर आचमना‍करिता एक पळीभर शुद्ध पाणी घालावे. काश्मीरागरुकस्तूरी कर्पूंरयल-यान्वितम् । उद्धर्तनं मया दत्तं स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम् । (देवाला सुवासिक तेल लावून पाण्याने स्नान घालावे). सर्वभूषाधिके सौम्ये लोकलज्जानिवारणे ।  मयोपपादिते तुभ्यं वाससी प्रतिगृह्यताम् । ब्रह्मासावित्रीभ्यां नम: । वस्त्रोपवस्त्रे समर्पयामि । ( देवाला कापसाची वस्त्रे वाहावी) मंत्रमयं मया दत्तं परब्रह्ममयं शुभं उपवीतमिदं सूत्रं गृहाण जगदंबिके ॥ ब्रह्मणे नमः यज्ञोपवीतं समर्पयामि ॥ ( या मंत्राने देवाला जानवे वाहावे . ) ब्रह्मासावित्रीभ्यां नम: ।। विलेपनार्थे चंदनं समर्पयामि । ( देवाला गंध लावावे) रंजिता: कुंकुमौघेन अक्षताश्चातिशोभना: ।। भक्त्या समर्पितास्तुभ्यं प्रसन्न भव पार्वती ।। ब्रह्मासावित्रीभ्यां नम: ।। अलंकारार्थे अक्षतान् समर्पयामि ।। ( देवाला अक्षात वाहाव्या) हरिद्रां कुंकुमं चैव सिन्दूरं कज्जलान्वितम। सौभाग्यद्रव्यसंयुक्तं ग्रहाण परमेश्वर॥ ऊँ उमामहेश्वराभ्याम नम: सौभाग्यद्रव्याणि समर्पयामि।  ( देवीला हळदकुंकू वाहावे) नवरत्नादिभिर्बद्धां सौवर्णेन च तंतुभिः । निर्मितां कंचुकी भक्त्या गृहाण परमेश्वरि । श्रीशिवमंगला गौरीभ्यां नमः कंचुकीं समर्पयामि । ( या मंत्राने कंचुकीबद्दल अक्षता वाहाव्या . ) पट्टसूत्रभवं दिव्यं स्वर्णादिमणिभिर्युतम् ॥ सौमंगल्याभिवृद्धयर्थं कंठसूत्रं ददामि ते ॥ सावित्र्यै नम: ।। कंठसूत्रं समर्पयामि ।। (देवीला गळेसरी वाहावी) ताडपत्राणि दिव्याणि विचित्राणि शुभानि च । कराभरणयुक्तानि मातस्तत्प्रतिगृह्यताम् ॥ सावित्र्यै नमः ताडपत्रानि समर्पयामि ॥ (देवीला ताडपत्र वाहावे) सुनीलभ्रमराभासं कज्जलं नेत्रमंजनम् ॥ मया दत्तमिदं भक्त्या कज्जलं प्रतिगृह्यताम् । सावित्र्यै नमः ॥ कज्जलं समर्पयामि । ( या मंत्राने देवीला काजळ लावावे . ) विद्युदरुणसंकाशं जपाकुसुमंसन्निमं ॥ सिंदुरं ते प्रदास्यामि सौभाग्यं देहि मे चिरम् ॥ श्रीउमायै नमः सिंदुरं ते प्रदास्यामि सौभाग्यं देहि मे चिरम् ॥ सावित्र्यै नमः सिंदूरं समर्पयामि ॥ ( या मंत्राने देवीला शेंदूर वाहावा) स्वभावसुंदरांगि त्वं नानारत्नादिभिर्युता ।। भूषणानि विचित्राणि प्रीत्यर्थं प्रतिगृह्याताम् ।। सावित्र्यै नम: ।। आभारणानि समर्पयामि ।। ( या मंत्राने आभरणाबद्दल अक्षता वाहाव्या) नानासौगंधिकं द्रव्यं चूर्णीकृत्वा प्रयत्नत: ।। ददामि ते महा‍देवि प्रीत्यर्थं प्रतिगृह्यताम् ।। सावित्र्यै नम: ।। नानपरिमलद्रव्यं समर्पयामि ।। ( या मंत्राने बुक्का, अष्टगंधादी वाहावे)  करवीरैर्जातिकुसुमैश्चंपकैर्बकुलै: शुभै: ।। शतपत्रेश्च कल्हारैरर्चयेत् परमेश्वरि ।। सेवंतिकाबकुलचंपकपाटलाब्जै: पुन्नागजातिकरवीरसालपुष्पै: बिल्वप्रवालतुलसीदलमालतीभि: त्वां पूजयामि जगदीश्वर मे प्रसीद । नानाविधानि पुष्पाणि अनेकै: पुष्पजातिभि: ।। मया समर्पितानि त्वं गृहाण परमेश्विरि ।। ब्रह्मासावित्रीभ्यां नम: ।। ऋतुकलोद्भवपुष्पाणि समर्पयामि ।। ( देवाला नान प्रकाराची फुले वाहवी)

अथांग पूजा

नाममंत्राने अवयवांना उद्देशून देवाला अक्षता वाहाव्या

सावित्र्यै नम: पादो पूजयामि । वटप्रियायै नम: जघे पूजयामि । भूतधारिण्यै नम: उदरं पूजयामि । गायत्र्यै नम: कंठं उदरं पूजयामि । ब्रह्ण: प्रियायै नम: मुखं उदरं पूजयामि । सौभाग्यदात्र्यै नम: शिर: उदरं पूजयामि । ब्रह्मासावित्रीभ्यां नम: सर्वांगं उदरं पूजयामि । त्रिदलं त्रिगुणाकारं त्रिनेत्रं चतुरायुधं । त्रिजन्मपापसंहारं एकबिल्वं शिवार्पणम् ॥ १॥ त्रिशाखैः बिल्वपत्रैश्च ह्यच्छिद्रैः कोमलैः शुभैः ।  तव पूजां करिष्यामि ।। अर्पयामि सदाशिव ।। ब्रह्मासावित्रीभ्यां नम:  ।। बिल्वपत्राणि समर्पयामि ( देवाला बेलाची पाने वाहावी) देवद्रुमरसोद्भुत कृष्णागरु समन्वित: आनीतोयं मया धूपो भवानि प्रतिगृह्याताम् ।। ब्रह्मासावित्रीभ्यां नम: ।। धूपं समर्पयामि।। ( देवाला उदबत्ती ओवाळावी) त्वं ज्योति: सर्वदेवानां तेजसां तेज उत्तमम् । आत्मज्योति: परंधाम दीपोऽयं प्रतिगृह्याताम् ।। ब्रह्मासावित्रीभ्यां नम: ।। दीपं समर्पयामि ।। (निरांजन ओवाळावी) अन्नं चतुर्विधं चारुरसै: षडभि समन्वितम्।। भक्ष्य-भोज्य-समायुक्तं नैवेद्यं प्रतिगृह्याताम् । ब्रह्मासावित्रीभ्यां नम: ।। रंभाफलादि नैवेद्यं समर्पयामि ।। ( या मंत्राने नैवद्य दाखवा) ॐ प्राणाय स्वाहा । ॐ अपानाय स्वाहा । ॐ व्यानाय स्वाहा । ॐ उदानाय स्वाहा । ॐ समानाय स्वाहा । ॐ ब्रह्मणे स्वाहा । नमस्ते देवदेवशि सर्वतृप्तिकरं परम् मया निवेदितं तुभ्यं गृहाण जलमुत्तमम् ।। ब्रह्मासावित्रीभ्यां नम: ।। मध्येपानीयं समर्पयामि।। ( ताम्हणात पळीभर पाणी सोडावे. नंतर वरील सहा मंत्र म्हणून नैवेद्य दाखवावा) मलयाचलसंभूतं कर्पूंरण समन्वितम्।। करोद्वर्तनकं चारु गृह्यतां जगत:पते ॥ ब्रह्मासावित्रीभ्यां नम: ।। करोद्वर्तनार्थे चंदनं समर्पयामि ।। ( गंध लावावे) कर्पूरैलालवंगादि तांबूलीदलसंयुतम् । क्रमुकस्य फलं चैव तांबूलं प्रतिगृह्यताम् ॥ ब्रह्मासावित्रीभ्यां नम: तांबूलं समर्पयामि ॥ ( या मंत्राने विडा ठेवावा) इदं फलं मया देवि स्थापित पुरतस्तव:। तेन से सफलावप्तिर्भवेज्जनमनि जन्मनि॥ ब्रह्मासावित्रीभ्यां नम: ।। फलानि समर्पयामि ।। ( या मंत्राने खारीक, बदाम, फळे ठेवावी) हिरण्यगर्भगर्भस्थं देवबीजं विभावसों:। अनन्तपुण्यफलदमत: शांति प्रयच्छ मे।। ब्रह्मासावित्रीभ्यां नम: ।। सुवर्णपुष्पदक्षिणां समर्पयामि । ( या मंत्राने दक्षिणा ठेवावी) वज्रमाणिक्यवैडूर्यमुक्ता- विदुममंडितम् ।। पुष्परागसमायुक्तं भूषणं प्रतिगृह्यताम्‌ ॥ ब्रह्मासावित्रीभ्यां नम: । सर्वोपचारार्थे अक्षतान् समर्पयामि । ( या मंत्राने अक्षता वाहाव्या) चंद्रादित्यो च धरणी विद्युद्ग्निंस्तर्थव च | त्वमेव सर्वज्योतीष आर्तिक्यं प्रतिगृह्यताम ब्रह्मासावित्रीभ्यां नम: ।। नीरांजनं समर्पयामि ।। ( या मंत्राने निरांजन ओवाळावे, नंतर कापूर लावून ओवाळावे) नम: सर्वहितार्थाय जगदाधारहेतवे ।। उमाकांताय शांताय शंकराय नमो नमः ॥ ब्रह्मासावित्रीभ्यां नम: ।। नमस्कारं समर्पयामि । ( या मंत्राने नमस्कार करावा . ) यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यासमानि च ।। तानि सर्वाणि नश्युंत प्रदक्षिणपदे पदे। ब्रह्मासावित्रीभ्यां नम: ।। प्रदक्षिणां समर्पयामि ।। ( या मंत्राने प्रदक्षिणा घालाव्या) विद्याबुद्धिधनैश्चर्यपुत्रपौत्रादिसंपद: ।। पुष्पांजलिप्रदानेन देहि मे ईप्सितं वरम् ।। ब्रह्मासावित्रीभ्यां नम: ।। मंत्रपुष्पं समर्पयामि ।। (या मंत्राने फुले वाहावी.) वटसावित्री- व्रतांगभूतं अर्घ्यप्रदानं करिष्ये ( ताम्हणात उदक सोडावे. पुढील तीन मंत्रानी गंध, अक्षता, फूल, पैसा, सुपारी घेऊन ताम्हणात पाण्यासह प्रत्येक मंत्राला एक अर्घ्य याप्रमाणे तीन अर्घ्ये सोडावीत.) ओंकारपूर्वके देवि सर्वदु:खनिवारिणि ।। देवमातर्नमस्तुभ्यं सौभाग्यं च प्रयच्छ मे । सावित्र्यै नम: अर्घ्यं समर्पयामि ।। ( या मंत्राने पहिले अर्घ्य सोडावे)  पतिव्रते महाभागे ब्रह्माणि च शुचिस्मिते ॥ दृढव्रते दृढमते भर्तुश्च प्रियवादिनी ।। सावित्र्यै नम: अर्घ्यं समर्पयामि ।। ( या मंत्राने दुसरे अर्घ्य सोडावे) अवैधव्यं च सौभाग्यं देहि त्वं मम सुव्रते। पुत्रान्‌ पौत्रांश्च सौख्यं च गृहाणार्घ्यं नमोऽस्तु ते॥ सावित्र्यै नम: अर्घ्यं समर्पयामि ।। ( या मंत्राने तिसरे अर्घ्य सोडावे) पुढील मंत्राने फूल घेऊन हात जोडून प्रार्थन करावी. वटसावित्र्यै नमोऽस्तुते सशिवे भक्तवत्सले ।। संसारभयभीताऽहं त्वमेव शरणं मम ।। जन्मजन्मनि सौभाग्यमक्षय्यं देहि मेऽव्यये ॥ रुपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि ।। पुत्रान् देहि धनं देहि, सर्वान् कामाँश्च देहि मे।। अन्यथा शरणं नास्ति, त्वमेव शरणं मम । तस्मात्कारुण्यभावेन, रक्ष रक्ष परमेश्वरि: ॥ ब्रह्म- सावत्रिभ्यां नम: ।। प्रार्थनापूर्वकं नमस्करोमि ( या मंत्राने देवाला फुले वाहावी) यस्य स्मृत्या च नामोक्त्या तपोयज्ञक्रियादिषु । न्यूनं सम्पूर्णतां याति सद्यो वन्दे तमच्युतम् ॥ अनेन यथाज्ञानेन कृतपूजनेन तेन ब्रह्मासावित्र्यो प्रीयेताम् (या मंत्राने हातात पाणी घेऊन ताम्हणात सोडावे) अद्य पूर्वोच्चरित वर्तमान एवंगुण विशेषण - विशिष्टायां शुभपुण्यतिथौ मम आत्मन: सकलशास्त्र- पुराणोक्तफलप्रीप्त्यर्थं ब्रह्मसावित्रोव्रतपूजासांगतासिद्धयर्थ ब्राह्मणाय सौभाग्यवायनप्रदानं करिष्ये ।। तदंगं वायनपूजनं च करिष्ये ।। (हातात पाणी घेऊन ताम्हणात सोडावे) वायनदेवतायै नमः । समस्तोपचारार्थे गंधाक्षतापुष्पं हरिद्रां कुंकुमं च समर्पयामि॥ (आरंभी सांगितल्याप्रमाणे सौभाग्य वायनावर गंध, अक्षता, फूल व हळद कुंकू वाहावे नंतर पुढील मंत्राने ब्राह्मण पूजा करावी) महाविष्णुस्वरुपिणे ब्राह्मणाय इदमासनम् । स्वासनम् ॥ इदं पाद्यम् ॥ सुपाद्यम् ॥ इदमर्घ्यम् ॥ अस्त्वर्घ्यम् ॥ इदमाचमनीयम् ॥ अस्त्वाचमनीयम् ॥ गंधःपातु ॥ सौमंगल्यं चास्तु ॥ अक्षताः पांतु ॥ आयुष्यमस्तु ॥ पुष्पं पातु सौश्रेयसमस्तु ॥ तांबूलं पांतु । ऐश्वर्यमस्तु । दक्षिणाः पांतु । बहुदेयं चास्तु । दीर्घमायः श्रेयः शांतिः पुष्टिस्तुष्टिश्चास्तु । नमोस्त्वनंताय सहस्त्रमूर्तये सहस्त्रपादाक्षि शिरोरुबाहवे सहस्त्रनाम्ने पुरुषाय शाश्वते सहस्त्रकोटीयुगधारिणे नम: ।। सकलाराधनै: स्वचर्चितमस्तु ।। अस्तु सकलाराधनै स्वर्चितम् ( वरील मंत्राने ब्राह्मणाला गंध, अक्षता, फूल व दक्षिणा देऊन हातावर पाणी सोडावे. नंतर ब्राह्मणाच्या मस्तकावर अक्षता वाहून नमस्कार करावा)

नंतर पुढील मंत्राने ब्राह्मणाला सौभाग्यवायन द्यावे

वायनमंत्रउपायनमिदं देवि व्रतसंपूर्तिहेतुत: ।। वायंन द्विजवर्याय सहिरण्यं ददाम्यहम् ।। इदं सौभाग्यवायनप्रदानं सदक्षिणाकंसतांबूलं अमुकशर्मणे ब्राह्मणाय तुभ्यमहं संप्रददे ।। प्रति गृह्यताम् ।। प्रतिगृह्मामि ।। तेन ब्रह्मासावित्र्यौ प्रीयेताम् ( या मंत्राने ब्राह्मणाला सौभाग्यवायन देऊन ब्राह्मणाच्या हातावर पळीभर पाणक्ष घालून नमस्कार करावा) अनेन वायानप्रदानेन श्रीब्रह्मासावित्र्यौ प्रीयेताम् ।।

। तत्सत् ब्रह्मार्पणमस्तु ।

। इति वटसावित्रीपूजा समाप्त ।