धनत्रयोदशीला यमदीपदान का करतात? जाणून घ्या योग्य दिशा आणि वेळ
धनत्रयोदशीला (धनतेरस) यमदीपदान करण्याची परंपरा आणि धार्मिक महत्त्व खूप मोठे आहे. या दिवशी यमदेवाच्या नावाने दिवा लावल्याने कुटुंबातील सदस्यांचे अकाली मृत्यूपासून (अपमृत्यू) रक्षण होते, अशी मान्यता आहे.
यमदीपदान का करतात? (धार्मिक आणि पौराणिक कथा)
अकाली मृत्यूपासून रक्षण: कथेनुसार, हेम नावाच्या राजाच्या पुत्राच्या कुंडलीत विवाहाच्या चौथ्या दिवशी सर्पदंशाने मृत्यू होण्याचा योग होता. चौथ्या दिवशी त्याची पत्नी रात्रभर जागी राहिली, तिने घराच्या दारावर खूप सारे दिवे लावले आणि सोन्या-चांदीचे दागिने, नाणी रचून ठेवली. जेव्हा यमदेव सर्परूपात आले, तेव्हा दिव्यांच्या आणि दागिन्यांच्या लखलखाटाने त्यांचे डोळे दीपले. राजपुत्राची पत्नी गाणी आणि कथा सांगत राहिली, ज्यामुळे यमदेव तिथेच खिळून राहिले आणि सकाळ झाली. यमदेवाला रिकाम्या हाताने परतावे लागले आणि राजपुत्राचे प्राण वाचले.
यमदेवाचे आश्वासन: जेव्हा यमदूतांनी यमदेवाला विचारले की, "अकाली मृत्यू टाळण्याचा काही उपाय आहे का?" तेव्हा यमदेव म्हणाले की, "धनत्रयोदशीच्या दिवशी संध्याकाळी जो व्यक्ती माझ्या नावाने दीपदान करेल, त्याला अकाली मृत्यूचे भय राहणार नाही." तेव्हापासून धनत्रयोदशीला यमदीपदान करण्याची प्रथा सुरू झाली.
यमदीपदानासाठी योग्य वेळ (मुहूर्त)
यमदीपदान नेहमी धनत्रयोदशीच्या दिवशी संध्याकाळी (प्रदोष काळात) केले जाते.
वेळ: सूर्यास्तानंतरच्या प्रदोष काळात (साधारणपणे संध्याकाळी ६:०० ते रात्री ८:३० च्या दरम्यान) दीपदान करणे सर्वोत्तम मानले जाते.
दीपदानासाठी योग्य दिशा आणि पद्धत
दीपदानाची दिशा आणि पद्धत शास्त्रांनुसार खालीलप्रमाणे असावी:
योग्य दिशा: यमदीपदान नेहमी दक्षिण दिशेला तोंड करून केले जाते, कारण दक्षिण ही यमदेवाची दिशा मानली जाते.
दिव्याची तयारी:
दीपदानासाठी शक्यतो कणकेचा (गव्हाच्या पिठाचा) दिवा तयार करावा.
या दिव्यामध्ये चार वाती (चौमुखी दिवा) घालाव्यात.
दिव्यामध्ये तिळाचे तेल किंवा मोहरीचे (राईचे) तेल वापरावे.
दीपदान कसे करावे?
सर्वप्रथम घरातील पूजा संपन्न करून मुख्य दिव्यांची पूजा करा.
त्यानंतर यमदेवाचा चार वातींचा दिवा पेटवून घराच्या बाहेर किंवा मुख्य दरवाजाच्या बाहेर दक्षिण दिशेकडे तोंड करून ठेवावा.
दिवा ठेवताना खाली थोडे तांदूळ किंवा खील (लाह्या) ठेवाव्यात, थेट जमिनीवर दिवा ठेवू नये.
दिवा ठेवल्यानंतर यमदेवाला हात जोडून प्रार्थना करावी
यमदीपदान केल्यानंतर तो दिवा पुन्हा घरात आणू नये आणि दिव्याकडे परत वळून पाहू नये. दीपदान घरातील ज्येष्ठ व्यक्ती किंवा गृहिणीने करावे.
अकाली मृत्यूपासून रक्षण: कथेनुसार, हेम नावाच्या राजाच्या पुत्राच्या कुंडलीत विवाहाच्या चौथ्या दिवशी सर्पदंशाने मृत्यू होण्याचा योग होता. चौथ्या दिवशी त्याची पत्नी रात्रभर जागी राहिली, तिने घराच्या दारावर खूप सारे दिवे लावले आणि सोन्या-चांदीचे दागिने, नाणी रचून ठेवली. जेव्हा यमदेव सर्परूपात आले, तेव्हा दिव्यांच्या आणि दागिन्यांच्या लखलखाटाने त्यांचे डोळे दीपले. राजपुत्राची पत्नी गाणी आणि कथा सांगत राहिली, ज्यामुळे यमदेव तिथेच खिळून राहिले आणि सकाळ झाली. यमदेवाला रिकाम्या हाताने परतावे लागले आणि राजपुत्राचे प्राण वाचले.
यमदेवाचे आश्वासन: जेव्हा यमदूतांनी यमदेवाला विचारले की, "अकाली मृत्यू टाळण्याचा काही उपाय आहे का?" तेव्हा यमदेव म्हणाले की, "धनत्रयोदशीच्या दिवशी संध्याकाळी जो व्यक्ती माझ्या नावाने दीपदान करेल, त्याला अकाली मृत्यूचे भय राहणार नाही." तेव्हापासून धनत्रयोदशीला यमदीपदान करण्याची प्रथा सुरू झाली.
यमदीपदानासाठी योग्य वेळ (मुहूर्त)
यमदीपदान नेहमी धनत्रयोदशीच्या दिवशी संध्याकाळी (प्रदोष काळात) केले जाते.
वेळ: सूर्यास्तानंतरच्या प्रदोष काळात (साधारणपणे संध्याकाळी ६:०० ते रात्री ८:३० च्या दरम्यान) दीपदान करणे सर्वोत्तम मानले जाते.
दीपदानाची दिशा आणि पद्धत शास्त्रांनुसार खालीलप्रमाणे असावी:
योग्य दिशा: यमदीपदान नेहमी दक्षिण दिशेला तोंड करून केले जाते, कारण दक्षिण ही यमदेवाची दिशा मानली जाते.
दिव्याची तयारी:
दीपदानासाठी शक्यतो कणकेचा (गव्हाच्या पिठाचा) दिवा तयार करावा.
या दिव्यामध्ये चार वाती (चौमुखी दिवा) घालाव्यात.
दिव्यामध्ये तिळाचे तेल किंवा मोहरीचे (राईचे) तेल वापरावे.
दीपदान कसे करावे?
सर्वप्रथम घरातील पूजा संपन्न करून मुख्य दिव्यांची पूजा करा.
त्यानंतर यमदेवाचा चार वातींचा दिवा पेटवून घराच्या बाहेर किंवा मुख्य दरवाजाच्या बाहेर दक्षिण दिशेकडे तोंड करून ठेवावा.
दिवा ठेवताना खाली थोडे तांदूळ किंवा खील (लाह्या) ठेवाव्यात, थेट जमिनीवर दिवा ठेवू नये.
दिवा ठेवल्यानंतर यमदेवाला हात जोडून प्रार्थना करावी
यमदीपदान केल्यानंतर तो दिवा पुन्हा घरात आणू नये आणि दिव्याकडे परत वळून पाहू नये. दीपदान घरातील ज्येष्ठ व्यक्ती किंवा गृहिणीने करावे.
