श्री गणेश प्रताप संपूर्ण अध्याय १ ते २२
श्री गणेश प्रताप - प्रस्तावना
श्री गणेश प्रताप हा ग्रंथ कै. विनायक महादेव नातू यांनी गणेशपुराणाच्या आधारे लिहिला. त्यांचे गुरू बडोद्याचे निजानंद अथवा ब्रम्हानंद होत. ग्रंथ लेखनाचा समाप्तिकाळ विक्रम सं १९०५ सन १८४८ शके १७७७ माघ शु. १४ मंगळवार असा आहे. ग्रंथाची पहिली आवृत्ती शिळाप्रेसवर छापली होती, तर दुसरी आवृत्ती सन १८९१ मध्ये छापली गेली.
॥ श्रीगणेशाय नमः ॥
श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः ॥ श्रीगुरुभ्यो नमः ॥ ॐ जयजयाजी विघ्नदमना ॥
आदिपुरुषा निरंजना । सर्वभूतस्था गजानना । पार्वतीनंदना सुखाब्धे ॥१॥
जयजय गणेशा विश्ववंद्या । आनंदकंदा विश्वाद्या । तुझेपासूनि सकलविद्या । प्राप्त सद्या त्वद्भक्ता ॥२॥
रजोगुणे कमलासन । सत्त्वगुणे तूचि जनार्दन । तमोगुणे ईशान । तेजोनिधान सूर्य तू ॥३॥
तुझे कृपेने सकल देव । निजपदी भोगिती राणीव । सप्रेम स्मरता तुझे नाव । सकल वैभव संसारी ॥४॥
वेदा अगम्य त्वन्महिमा । भक्ता सुलभ तू सर्वोत्तमा । आनंदसदना पूर्णकामा । मनविश्रामा जगद्गुरो ॥५॥
वर्णिता तुझे महिमान । चकित जाहला सहस्त्रानन । तेथे माझे एकवदन । कैचे अवधान धरील पै ॥६॥
मी मर्त्य देहबुद्धि अधम । संसारधीषण सकाम । षड्रिपूंचे वास्तव्यधाम । परि वदनी नाम तुझे ॥७॥
आधी कागद तो अपवित्र । त्वन्नामलेखनेयुक्त पत्र । शुद्ध सोवळे अतिपवित्र । पूजापात्र होय जैसे ॥८॥
तैसे त्वन्नामरसनालेखने । रहित जाहलो दुरभिमाने । सर्वभूती त्वद्भावज्ञाने । अतिआवडी वागवी ॥९॥
जन्मा येउनी हेचि सार्थक । वदने वदावे कथाकौतुक । वंदावे तुझे उपासक । आत्मसुखदायक जे ॥१०॥
हीच माझे मनीची आवड । त्वत्कथामृत अतिगोड । वदोन मोक्षग्रामकवाड । अतिसुघद उघडावे ॥११॥
हे घडणे तुझी सत्ता । तुजवाचोनिया अनंता । दुजा नाही कुशल कर्ता । जगी कर्ता एक तूची ॥१२॥
ह्रदयस्थ तू परमपुरुष । निजलीला वदवी निःशेष । श्रवण पठण कर्ते पुरुष । पावोत तोषत्वत्कृपे ॥१३॥
जयजय ज्ञानकळे सरस्वती । सौभाग्यगंगे ब्रह्मस्फूर्ती । जगत्कारणे कल्याण मूर्ती । विश्वस्थिति तुझेनी ॥१४॥
आद्यशक्ती तूचि रमा । शिवशक्ती तूचि उपमा । जगज्जननी सर्वोत्तमा । अगाध महिमा तुझा पै ॥१५॥
तुझी होता कृपादृष्टी । नांदो लागे सकलसृष्टी । तुवा उपेक्षिलियापाठी । होय कष्टी लोक सदा ॥१६॥
विद्या अविद्या येणे दोन्ही । तूचि नटलीस विश्वजननी । निजभक्ताते रक्षुनी । स्वरूपध्यानी लाविशी ॥१७॥
तुझा पावता अपांग । पाषाण होती पद्मराग । मुका पढे वेद सांग । गुरु दंग त्यापुढे ॥१८॥
तूच माझी कुळदेवता । तूचि सदया माझी माता । अंबे तुझी कृपा होता । जगी धन्यता पावेन ॥१९॥
माझे मनी हीच आस । त्वत्कथा वदावी सुरस । आरंभलिया कार्यास । पूर्णतेस त्वा न्यावे ॥२०॥
मी मतिमंत ज्ञानहीन । माझा अभिमान तुवा धरून । करी सर्वदा अवन । निजभक्ती मन लावोनिया ॥२१॥
मस्तकी अर्पोनि वरदकर । ईप्सित कामना पूर्ण कर । गणेशकथा निरंतर । मुखे माझे वदवी वो ॥२२॥
जय गुरो महादेवा । ब्रह्मानंदा सदाशिवा । क्षेत्रपाला भैरवा । साधनठेवा तुमचेनी ॥२३॥
गुरु हेचि परब्रह्म । गुरुसेवा सकलधर्म । गुरुस्मरणे सकलकाम । भक्ती सुगम गुरुभजने ॥२४॥
करिता सद्गुरूचे स्मरण । तेणे तुष्टे वारणानन । सकलसिद्धि पुढे येऊन । प्रसन्नवदन तिष्ठती ॥२५॥
ज्याचे मुखी सद्गुरुस्मरण । तेणे टाळिले जन्ममरण । त्याचे दर्शने कल्याण । पातकीगण पावती ॥२६॥
काय वर्णू सद्गुरुमहिमा । जयजय गुरो मंगलधामा । न कळे तुझा अगाध महिमा । त्वा मज अधमा उद्धरिले ॥२७॥
गुरूस उपमा नाही नाही । कल्पतरू जाहला उणा तोही । कल्पीतमात्र पुरवी पाही । निर्विकल्प करीना ॥२८॥
गुरुसमान म्हणावा परिस । स्पर्शे कनकत्व दे लोहास । परि स्वसामर्घ्य न दे त्यास । गुरु आपणासम करी ॥२९॥
समुद्री समुद्र उपमा साजे । गगनी उपमा गगन विराजे । तैसी निजोपमा स्वतेजे । सद्गुरुराजे करावी ॥३०॥
ज्यासि सद्गुरुभक्ती नाही । ते वृथा जन्मोनिया देही । जन्मयात्रा भोगिती पाही । व्यर्थ कायी चिरायु ते ॥३१॥
गुरु तोचि गजानन । गुरु तोचि कमलासन । गुरुरूपे जनार्दन । स्मर सूदन गुरुरूपे ॥३२॥
ऐसे तुम्ही सद्गुरुराज । कुशाग्र बुद्धी द्यावी मज । तेणे घडो मत्काज । सत्कीर्तीभाज मज वरो ॥३३॥
चित्ती उसळे हेचि वासना । मुखी वर्णोन गजानना । करोनि त्वत्कथा पद्मरचना । समाधाना साधीन मी ॥३४॥
हे तो महद्बुद्धीचे बळ । मी तो मतिमंद अज्ञानबाळ । परंतु कर्ता तूचि केवळ । दीनदयाळ गुरुराया ॥३५॥
होता तव कृपा गोमटी । मग पडेल काय अटाअटी । शरण तुजला याचसाठी । पूर्ण दृष्टी पाहे पा ॥३६॥
म्हणोनि घातले लोटांगण । न धरत पातले स्फुंदन । मुखी पडोनिया मौन । विकळ मन जाहले ॥३७॥
ऐसी दश अवलोकुन । कृपेने द्रवोनि दयाघन । मस्तकी वरदहस्त ठेऊन । अभयवचने गौरवी ॥३८॥
ऊथ वत्सा धरी धीर । कार्यारंभी वर्ते सादर । मत्प्रसादे लंबोदर । झाला सत्वर साह्य तूते ॥३९॥
वर्णावे आता त्याचे गुण । स्वस्थ राखी अंतःकरण । निर्विघ्नकर्ता गजकर्ण । संकटहरण तुष्टला ॥४०॥
ऐकता ऐसी अभयगोष्टी । आनंद न माये माझे पोटी । चरणी घालोनिया मिठी । शकुनगाठि बांधिली ॥४१॥
पावोनिया समाधान । करू लागलो पुढे लेखन । मातृपितृपदी नमन । करोनि ध्यान आरंभिले ॥४२॥
जयापासोनी माझा जन्म । पिता महादेव त्याचे नाम । अतिसुशील विप्र उत्तम । स्वधर्मकर्मी रत सदा ॥४३॥
जो भावे भगवत्परायण । साम्य ज्याचे अंतःकरण । सर्वभूती नारायण । हेचि देखणे चराचरी ॥४४॥
धर्माऐसी ज्याची क्षमा । वशिष्ठापरि शांति उत्तमा । रामापरि इंद्रियनेमा । एक रामा जयाते ॥४५॥
तियेचे नाम पार्वती । पतिव्रता ती महासती । गुणनिधान गुणवती । साध्वी जननि माझी ती ॥४६॥
तिचे पवित्र ह्रदयकमळ । तेथे माझे जाहले जन्म सुफळ । विनायक नाम ती स्नेहाळ । ठेविती जाहले कौतुके ॥४७॥
सत्कुळी जन्मताच बालपणी । विनटलो गणेशचरणी । त्याची कथा अघहारिणी । माझी वाणी वदतसे ॥४८॥
कथारंभाकरिता मंगल । विनयभावे बहुसाल । संतसज्जनाचे पादकमळ । अत्यादरे वंदिले ॥४९॥
जो पुराणाचा स्पष्टवक्ता । सत्यवतीसुत शुकपिता । त्याचे चरणकमळ आठविता । ग्रंथकथा चालिली ॥५०॥
ज्ञानेश्वर एकनाथ । रामदासादि साधु समस्त । ग्रंथकर्ते कविनाथ । वंदोनि श्रोते नमियेले ॥५१॥
विश्वामित्रेचे तटाकी । गुर्जरदेशी अतिनेटकी । बडोदे नामे नगरी लौकिकी । अए भूलोकी प्रसिद्ध जी ॥५२॥
तेथे निजानंदगुरुकृत प्रसाद । विनायकपदारविंदी मिलिंद । माझे भक्तीस्तव कथानुवाद । आनंदकंद बोलवी ॥५३॥
महाराष्ट्रभाशा व्युत्पत्ती पदे । औट त्यास ओवीछंदे । गणेशाप्रतापग्रंथ आनंदे । वाणी वदे सप्रेम ॥५४॥
श्रोते व्हावे सावधान । निर्वेध करा अवधान । गणेशकथाश्रवणी मन । तेचि धन मुमुक्षूचे ॥५५॥
ऋषि म्हणती शौनकालागुन । सर्वज्ञ तू तुझे दर्शन । होता आमुचे उल्हासे मन । सुखसंपन्न होतसे ॥५६॥
त्वन्मुखे पुराण श्रवण । होता विकासती आमुचे कर्ण । याहून लाभ तो अन्य कोण । संसारि जाण मानवा ॥५७॥
ऐसे वचन ऐकून । सूत म्हणे शौनकालागून । धन्य धन्य तुम्ही सज्जन । सुखसाधन तुमचेनी ॥५८॥
तुमचे प्रश्ने लोकांवर । अत्यंत जाहला उपकार । सांगेन कथा अतिमधुर । आता सादर श्रवण करा ॥५९॥
गणेशपुराण श्रवणसुलभ । मर्त्यलोकी हे दुलर्भ । ज्याचा महिमा पद्मनाभ । शिव विरंची गाताती ॥६०॥
तथापि तुमचे भक्तीस्तव । त्यातील जो सारभाव । सांगेन आता अभिन्नव । श्रवणे शिव श्रोतिया ॥६१॥
चतुरास्य पंचमुख । सहस्त्रानन शेष देख । वर्णिता भागले तेथे एक । माझे मुख कायसे ॥६२॥
ओंकाररूपी भगवंत । जो वेदा अधिप्रतिष्ठित । संपूर्ण जगता हेतुभूत । जो अनंत परमात्मा ॥६३॥
हरिहरादि देव सकल । अर्चिती ज्याचे पदकमल । ज्याचे आज्ञेने ब्रह्मांडगोळ । ब्रह्मा बहुसाल करितसे ॥६४॥
ज्याचे सत्तामात्रे भ्रमण । सदा करी सहस्त्रकिरण । ज्याचे आज्ञेने समीरण । दिशा पुर्ण वाहतसे ॥६५॥
ज्याचे चरित्र गुप्त गहन । जैसे कृपणाचे निजधन । अद्यापि हे पुराणकथन । नाही केले कवणाशी ॥६६॥
ज्याचे गाठी अगाध पुण्य । तेच श्रवणार्थ मानव धन्य । ज्याचे पुत्रदारादिकी नसे मन । कथा पावन नित्य ते ॥६७॥
गणेशपुराण महिमान । व्यासास सांगे कमलासन । व्यासे कथिले भुगूलागुन । सोमकांतासि तो सांगे ॥६८॥
तेचि कथा मधुरसुधा । संक्षेपे कथितो तुम्हा बुधा । श्रवणमात्रेच साधा । गणेशपदा अविलंबे ॥६९॥
श्रोते ऐका सादर । पुढे गणेशकथा अतिमधुर । श्रवणमात्रे भवसागर । तरोनि पार पावणे ॥७०॥
जयजयाजी विश्वनाथा । पुढे बोलवी निजकथा । माझे पूर्ण मनोरथा । कर्ता सर्वथा तूचि पै ॥७१॥
स्वस्तिश्रीगणेशपुराणसंमत । उपासनाखंड रसभरित । गणेशप्रतापग्रंथ अद्भुत । प्रथमोऽध्याय गोड हा ॥७२॥
श्रीगजाननापर्णमस्तु ॥ शुभंभवतु ॥ अध्याय ॥१॥ ओव्या ॥७२॥
श्री गणेश प्रताप - अध्याय २
श्रीगणेशाय नमः । श्रीदत्तात्रेयाय नमः ।
सूत सांगे ऋषींप्रती । सौराष्ट्रदेशींचा भूपती । देवनगरी चक्रवती । धर्मनीती राज्य करी ॥१॥
वेदशास्त्रार्थ तत्त्वज्ञ । धर्मशास्त्री अतिप्राज्ञ । सकलकला अभिज्ञ । जो का मान्य भूलोकी ॥२॥
निजकांति सुलक्षणे । चंद्रसूर्यासि आणिले उणे । स्वरूपी लाजोनि मदन म्हणे । व्यर्थ जिणे जगोनिया ॥३॥
ज्याचे अवलोकून विद्याचातुर्य । खिन्न होय सुराचार्य ॥ प्रतापे जाहला हतवीर्य । अनल स्वये ज्यापुढे ॥४॥
गांभीर्ये उणा समुद्र जाण ॥ गरिबा भासे वैश्रवण । क्षमा ज्याची परिपूर्ण । पृथ्वीहून विशेष पै ॥५॥
ज्याचे अमात्य पाच बळी । त्यांची ऐका नामावळी । ज्याणी पराक्रमे अवनीतळी । राजमंडळी जिंकिली ॥६॥
पहिला रूपवान नामे चतुर । दुसरा विद्याधीश साचार । तिसरा तो क्षेमकर । ज्ञानगम्य चौथा पै ॥७॥
पाचवा तो सुबळ । ऐसे पाच अमात्य सबळ । ज्याणीं जिंकोनिया महीतल । सकल भूपाल वश केले ॥८॥
अमित ज्याचा सेनागण । रथ तुरंगम वारण । पदातिवीरा गणील कोण । अग्नियंत्रधर असंख्य पै ॥९॥
ऐसा तो महाराज । सोमकांतनामे भूभुज । सुधर्मानामे त्याची भाज । गुणशालिनी सहज पै ॥१०॥
अनुपम्य सौंदर्याची खाणी । जीते पाहून लाजल्या रमणी । रति रंभा तिलोत्तमा गुणी । ऐसी तरुणी सुंदर ते ॥११॥
कनकलतिका गजगामिनी । सिंहकटी चक्रवाकस्तनी । वस्त्राभरणे सीमंतिनी । युक्त अनुदिनी सर्वदा ॥१२॥
महासाध्वी पतिव्रता । ईश्वरवत माजी निज भर्ता । अतिथीदेवदानरता । पत्योद्देशे व्रतस्थ जी ॥१३॥
ऐशी ती राजमहिषी सुलक्षणा । सेवी सदा पतिचरणा । क्रीडाकौतुके क्षणक्षणा । भुपमंडणा रिजवी सदा ॥१४॥
हेमकंठ नामे सुपवित्र । तिचे उदरी जाहला पुत्र । शुभलक्षणी कीर्तिपात्र । जे का छत्र प्रजेचे ॥१५॥
ऐसा तो सोमकांत भूपाळ । प्रजा पाळी पुत्रवत् केवळ । धर्म नीतीने अवनीतळ । भोगी सकळ निजसत्ता ॥१६॥
ऐसा असता भूपती । गहन वोढवली कर्मगती । भोगिल्यावाचोनि निश्चिती । त्याची गती खुंटेना ॥१७॥
गलितकुष्ठ अकस्मात । शरीरी जाहले अत्यद्भुत । तेणे दुःखे सोमकांत । अतिदुःखित जाहला ॥१८॥
शरीर अवघे नासले । क्षते पडूनि रक्त गळे । दंश करिता जेवि व्याळे । शरीरी आतळे वेदना ॥१९॥
झडो लागले हातपाय । त्यांतोन गळे दुर्गंधी पूय । छिन्न भिन्न दिसे काय । मक्षिकासमुदाय घोंगावे ॥२०॥
शरीरी जाहला अस्थिशोष । राजयक्ष्मा तो विशेष । क्षीणशक्ती निःशेष । नर विशेष जाहला ॥२१॥
ऐसी भोगिता आपदा । चिंताव्याकुल जाहला सदा । बोलाऊनि अमात्यवृंदा । म्हणे संपदा सांभाळा ॥२२॥
कर्माची ओढवली गहनगती । मज ह्या वेदना न साहती । वना जाईन निश्चिती । पुण्यगति साधीन पै ॥२३॥
शरीरी नसे समाधान । धिग् राज्य हे यौवन । धिग् विलास अंगनारत्न । मजलागोन कायसे ॥२४॥
अंगतेजे रोहिणीकांत । जिंकिला म्हणोनि सोमकांत ॥ नाम पावलो निश्चित । उमाकांत आराधिला ॥२५॥
सप्तदश रोज रज । सेवन केले नित्य सहज । पाहिली नाही परकी भाज । संन्यासि पूज्य सेविले ॥२६॥
पुत्रवत् प्रजापालन केले । धेनु ब्राह्मणासी रक्षिले । परोपकारी झिजविले । शरीर आपुले सत्कार्या ॥२७॥
नाही धरिली दुष्टसंगती । शरणांगत रक्षिले निश्चिती । परि पूर्वील ही दुष्कर्मगती । काय रिती तिणे केली ॥२८॥
तुम्ही वृद्ध अमात्य निश्चिती । हेमकंठबाळ धरोनि हाती । राज्य चालवा यथानीती । माझी खंति करू नका ॥२९॥
मी पावोनिया तपोवन । करीन कर्माचे खंडण । तेणे परलोकी सुखसंपन्न । अक्षय पदी नांदेन मी ॥३०॥
ऐसे बोलोनि नरकेसरी । दुःखे व्याकुळ होऊन अंतरी । मूर्छित पडला धरणीवरी । तरूपरी चंडवाते ॥३१॥
राजा पडता मूर्छित । धावोनि आले दारासुत । सोयरे नागरीकजन समस्त । शोक करिती आक्रोसे ॥३२॥
कपाळ पिटोनिया करी । राजांगना शोक करी । रुदन करी दीर्घस्वरी । नगरनारी समवेत ॥३३॥
आक्रोशे रडती सेवकजन । हेमकंठ करी रुदन । वृद्ध मंत्री तेथे येऊन । उपाय करू लागले ॥३४॥
महामंत्र महौषधी । उदके सिंपिती संधिसंधी । तेणे जाऊनि मूर्च्छाव्याधी । उठोनि आधी बैसविला ॥३५॥
स्वस्थ करोनिया मानसी । प्रधान बोलती रायासी । तव प्रसादे इंद्रासी । समभाग्यासी भोगीतो ॥३६॥
तूच सुखनिधी सकळाते । जाऊ म्हणसी वनवासाते । मृतप्राय आम्हा जनाते । सुख केउते होईल ॥३७॥
बलवान रिपुघ्न प्रभूतकोश । हेमकंठ हा नरेश । राज्य करील चालवील वंश । आम्ही येऊ तुजसवे ॥३८॥
ऐकोन त्याचे ऐसे वचन । आसुवे भरूनिया नयन । बोले सुधर्मा अंगनारत्न । सहगामिनी मी असे ॥३९॥
पतीचे सुखदुःख विभागाशी । कुलांगना त्याचेसरशी । याचे राज्यसुखसोहळ्याशी । पूर्वी मजशी विभाग ॥४०॥
आता महादुःखाचा अवसर । त्याभागी मी अग्रसर । याचेसवे टाकोन शरीर । परलोकतर पावेन पै ॥४१॥
हेमकंठ होऊनि दुःखे व्याकुळ । नमने बोले नम्र बोल । हे तात नृपशार्दूळ । धर्मपालक सुखाब्धे ॥४२॥
तुजवाचोन राज्यभोग । विषतुल्य जाळतील माझे अंग । तुझेच सेवने सुख सांग । जगी अव्यंग भोगणे ॥४३॥
स्नेहावीण दीप साचार । प्राणेवीण जैसे कलेवर । उदकावाचोन मत्स्य धीर । केवि तरि धरतील पै ॥४४॥
तैसे तुजवाचोन दारा धन । भोगिता होईन देही हीन । तुम्ही माझे पांघरूण । त्यागोनि दीन करू नका ॥४५॥
सूत म्हणे ऋषीलागून । पीयूषतुल्य त्याचे वचन । कर्णमुखे प्राशन करून । राजा संतुष्ट जाहला ॥४६॥
राजा म्हणे सत्सुता । ऐक धर्मवचन आता । जेणे पुत्र पावे धन्यता । त्याचा पिता सुख भोगी ॥४७॥
पितृआज्ञा वेदवचन । पाळोनि करी त्याचे अर्चन । अंती गयेशी पिंडदान । करी धन्य सत्पुत्र तो ॥४८॥
सत्पुत्राचा हाच धर्म । पितृवचनानुरूप करी कर्म । हेच सकल नीतीचे वर्म । त्याशी अधर्म शिवेना ॥४९॥
पितृवचने रघुनंदन । बंधुदारासह वन । प्रवेशोनि सत्वसंपन्न । पित्यालागोन तेणे केले ॥५०॥
तैसी पाळोनि माझी आज्ञा । निश्चये राज्य करी प्राज्ञा । अमात्ययुक्त सर्वज्ञा । प्रजारंजन करावे ॥५१॥
गलितकुष्ठ मी ग्रहित । तपोवन सेऊन त्वरित । सुधर्मयुक्त परलोकात । भोगीन अनंत सुखाते ॥५२॥
मग उठोनिया लवलाही । धरून आत्मजाची बाही । भद्रासन्निध नेऊन ते समई । धर्मसोई सांगतसे ॥५३॥
यामावशिष्ट निशा शेष । राहता उठे तो पुण्यपुरुष । मातृपितृगुरुध्यानविशेष । करिता दोष खंडती ॥५४॥
अवनी प्रार्थावी पुरुषोत्तमा । पादस्पर्श करील क्षमा । प्रातस्मरणादि करोनि नेमा । शौचकर्मा वर्तावे ॥५५॥
विधि वेदाचार संपूर्ण । करूनि नित्यकर्म आचरण । मग पूजावा उमारमण । तेणे कल्याण होय सदा ॥५६॥
जप होम स्वाध्यायन । वैश्वदेव अतिथीपूजन । आप्तबांधव आणि द्विजगण । घेऊन भोजन करावे ॥५७॥
मुखे वर्जावे निंद्य शब्द । अंतरी चिंतावे सद्गुरुपदी । अवमानू नयेत वेद । दुःखसंबंध सोडावा ॥५८॥
करावे नास्तिकाचे खंडण । न करावे अभक्ष भक्षण । वर्जावे परदारा निषेवण । स्वच्छाचर असावे ॥५९॥
वर्जू नये स्वकांतेशी । वर्जिल्या ऋतुमतीशी । अवश्य गमन करावे तिशी । क्रीडा दिवसासि करू नये ॥६०॥
मातापिता गुरुस्मरण । सत्पाद धेनू सुश्रूषण । जे का आपल्यासी शरण । त्याचे रक्षण करावे ॥६१॥
दीनांध कृपण हीन । त्यासी द्यावे वस्त्रान्न दान । वृद्धमर्यादा उल्लंघन । कदा मने न करावे ॥६२॥
जरी होईल प्राणांत । तरी सत्य रक्षावे निश्चित । जाणावे सर्वांचे मनोगत । हिताहित शोधावे ॥६३॥
अपराधाचा करूनि विचार । घेऊनि शास्त्राचा आधार । पंडितानुमते साचार । मग दंड करावा ॥६४॥
संपूर्ण जन न विश्वासावा । सर्वत्र अविश्वास न धरावा । प्रशस्तधर्म आचरावा । अधर्म त्यागावा मुळींहून ॥६५॥
वैरिया हाती निज वर्म । पडू न द्यावे पुरुषोत्तम । सत्क्रियेस लावावे अधम । याचक काम पुरवावे ॥६६॥
कोणाचे कैसे आचरण । चार मुखे करावे श्रवण । परधन न करावे हरण । तेणे कल्याण रायाशी ॥६७॥
कोणता अधिकार कवणासी । आधी विचार करोनि मानसी । मग नेमावा त्या पदासी । तेणे राज्यासी होय वृद्धी ॥६८॥
दंडभये प्रजाजन । स्वधर्मे वागती अनुदिन । म्हणोनिया राजयान । अपराध क्षमा न करावा ॥६९॥
गुप्त मंत्र तो षट्कर्णी । पडता होते कार्यहाणी । धने माने पाळावे गुणी । कार्यकारणी चतुर जे ॥७०॥
पूर्वी होता वैरभावे । परी शरण आला स्वच्छ भावे । निःसंशय त्यासी रक्षावे । न आठवावे पूर्व वैर ॥७१॥
कामक्रोधादि षट् सपत्न । हटे जिंकिजे करोनि यत्न । तोच अवनीभुषा रत्न । मोक्ष बुद्धीस ब्रह्म जाणतो ॥७२॥
वृत्याराम प्रासादछेद । न कीजे कवणाशी प्रमाद । भलताच न धरावा छंद । मनी प्रमोद वागवावा ॥७३॥
स्त्रियांसी गुह्यगोष्टी । न सांगावी दूरदृष्टी । अमित्राची वचनराहटी । कदा सत्य मानू नये ॥७४॥
अमात्य आणी सेवकगण । त्यांचे हरावे अंतःकरण । पदोपदी देवता ब्राह्मण । नमस्करोन आर्जवावे ॥७५॥
चिखली गुंतली जी गाई । ऋणे गांजिले ब्राह्मण पाही । यांचा उद्धार लवलाही । नृपतीने करावा ॥७६॥
असत्ये वर्जावी वाणी । करावी परोपकारवाणी । शाठ्य ठेवावे दुर्जनगणी । दया अंतःकरणी असावी ॥७७॥
सर्वाभूती भगवद्भावो । तेणे जोडे वासुदेवो । ऐसी नीती धर्मपुत्रासि राहो । गुह्यभावो अनुवादला ॥७८॥
मग पाचारोनि पुरोहित । अमात्य सेवक समस्त । नागरिकजन आणि आप्त । महोत्साहो मांडिला ॥७९॥
राये नगर शृंगारिले । कुंकुम कस्तुरीचे सडे घातले । रम्य मंडप उभारिले । तोरणे बांधिले गोपुरी ॥८०॥
दुंदुभी वाजती महानादे । वाजू लागली मंगलवाद्ये । मंत्रघोषे ब्राह्मणवृंदे । आशीर्वादे गर्जती ॥८१॥
मग पत्नीसहित मंगलस्नान । हेमकंठासी राये घालुन । इच्छित दाने देऊन । जाचक जन केले सुखी ॥८२॥
विधिज्ञ ब्राह्मण समवेत । रायाचा मुख्य पुरोहित । तेणे अग्रपूजार्ह गणनाथ । निर्विघ्नार्थ पूजिला ॥८३॥
जे का रायाचे भद्रासन । रत्नखचित दैदीप्यमान । वस्त्राभरणे शृंगारून । पुण्याहवाचन पै केले ॥८४॥
सुमुहूर्ते करोनि राज्याभिषेक । हेमकंठ केला पृथ्वीनायक । सुभोजने ब्राह्मण देख । सकळिक तृप्त केले ॥८५॥
मग बोलाऊन अमात्य पंडित । त्याचे हाती देऊन सुत । त्यासि सांगे सोमकांत । यासि निश्चित सांभाळा ॥८६॥
माझे ठाई जसा भाव । करित होता अभिन्नव । तैसा मानोनि हा राव । अनुशासन तुम्ही करा ॥८७॥
पुत्र स्थापोनि भद्रासनी । राये सेवकजनालागोनी । वस्त्राभरणे ग्रामदानी । संतोष जनी वाढविला ॥८८॥
वनी निघाला काश्यपिपती । ऐकोनिया प्रजा धावती । रायामागे सकल जाती । आक्रंदती दीनस्वरे ॥८९॥
आम्हा सोडोनि अनाथाशी । राया वनी केवी जाशी । शून्य होऊनि सर्वसुखाशी । तुजपाशी राहू वनी ॥९०॥
न पाहतांचि मागे । राजा चालला मनोवेगे । महावनी दुस्तर मार्गे । क्रमोनिया जातसे ॥९१॥
तन्वी सुकुमार राजकांता । सुधर्मा सती पतिव्रता । त्याचे मागे मागे धावता । पडे अवचिता अडखळोनी ॥९२॥
अमात्यासहित राजसुत । धावती मागे नागरिक आप्त । सकलजन रुदन करित । महावनात प्रवेशिले ॥९३॥
राजा होऊनि श्रमभरित । दुसरे वनी पुढे चालत । तव तेथे अकस्मात । वापी एक अवलोकिली ॥९४॥
तेथे पावोनि विश्रांती । सकला प्रार्थना करी भूपती । माझे अपराध निश्चिती । क्षमा निगुती करावे ॥९५॥
तुम्ही मागे जावे आता । न धरावी माझी ममता । हीच विनंती तुम्हा समस्ता । आग्रह आता न करावा ॥९६॥
तुम्ही राहाल जरि वनात । तरि स्वस्थ न पावे माझे चित्त । तेणे न साधे स्वकार्यहित । मग काय वनात येऊनिया ॥९७॥
ऐसे ऐकता निष्ठुरवचन । शोक करिती सकलजन । म्हणती राया तुज टाकून । आम्हालागून न जाववे ॥९८॥
प्राणावाचोनि जैसे शरीर । तैसे तुजवाचोनि शून्य नगर । की दीपावाचोनि शून्य मंदिर । तैसे साचार नगर हे ॥९९॥
मग बोले नरनायक । हेमकंठा पुत्रा ऐक । सवे घेऊन सकल लोक । तुवा जावे परतोनी ॥१००॥
ऐकताच ऐसे वचन । हेमकंठी करी रुदन । राया तुज वनी टाकुन । कैसा जाऊ नगरात मी ॥१॥
त्वद्वियोगानलबाधा । सोसवेना मज कदा । सेऊनि तुमचे पदारविंदा । वनी सर्वदा राहेन मी ॥२॥
राजा म्हणे गा सुमती । यदर्थ पूर्वी म्या धर्म नीती । उपदेशिली ती चित्ती । विचारून तैसे करी ॥३॥
माझे व्हावे कल्याण । हेच मनी तुझे जाण । तरी घेऊन प्रजाजन । राजकारण संपादी ॥४॥
पाळावे माझे नीतिवचन । सर्व जनाते सुख देऊन । गोब्राह्मणा प्रतिपाळुन । धर्मरक्षण करावे ॥५॥
आग्रह न करावा काही । जरी जाहलो आरोग्यदेही । तरी पुन्हा भेटेन लवलाही । असत्य नाही वाक्य हे ॥६॥
हेमकंठ होऊन दुःखभरित । चरणी मस्तक ठेवित । राजा आशीर्वाद देत । ह्रदयी सुत आलिंगुनी ॥७॥
घेऊनि रायाचे आज्ञावचन । मातेपुढे करी रुदन । तुम्हावाचोनि मी बालक दीन । कैसे गमन करू आता ॥८॥
पोटी धरूनिया तयासी । सुधर्मा रडे उकसाबुकसी । मुख कुरवाळोनि त्यासी । मग नीतीसी अनुवादे ॥९॥
पातिव्रत्ये स्त्रियांप्रती । भर्त्यावाचोनि नाही गती । राहोनिया वनाप्रती । सेवा निगुती करीन मी ॥११०॥
तुज आता हीच आज्ञा । आग्रह न करि सत्सुतप्राज्ञा । स्वनगरी जाऊन नीतिज्ञा । यथासुखे राज्य करी ॥११॥
हेमकंठ होऊन दुःखेपूर्ण । वंदोनि मातेचे चरण । घेऊन अमात्य प्रजागण । निजनगरी प्रवेशला ॥१२॥
स्वस्तिश्रीगणेशप्रतापग्रंथ । श्रीगणेशपुराणसंमत । उपासनाखंड रसभरित । द्वितीयोध्याय गोड हा ॥११३॥
अध्याय दुसरा समाप्त
श्री गणेश प्रताप - अध्याय ३
श्रीगणेशायनमः ॥ श्रीललितांबा प्रसन्न ॥
श्रोते परिसा सावधान ॥ सूत सांगे ऋषीलागून । हेमकंठ प्रजा घेऊन । स्वनगरी गेल्यावरी ॥१॥
ज्ञानगम्य आणि सुबल । दोघे अमात्य सेवासुशील । सुधर्मा समवेत नृपाल । महदारण्यी प्रवेशला ॥२॥
पुढे देखिले रम्य वन । तेथे चौघे विश्रांती पाऊन । त्यापुढे सरोवर अवलोकन । करिता मन निवाले ॥३॥
विस्तीर्ण सरोवरी निर्मल जल । जैसे साधूचे ह्रदय केवल । शतपत्रे सहस्त्रदले विशाल । कुमुदोत्पले विकासिली ॥४॥
वरी रुंजती षट्पद । आनंदे सेविति आमोद । हंस कारंडव पक्षि भेद । मंजुळ शब्द करिताती ॥५॥
मातंगापरी जीवनी सुसर । कमठे तळपती मत्स्यभार । पंकी आरडती दर्दुर । तेणे नीर दुमदुमिले ॥६॥
सभोवती कदलीवन । द्राक्षामंडप ते सुघन । सुमनवल्ली विकीर्ण सुमन । सुवासे मन सुख पावे ॥७॥
आमलक जंबीर अक्रोड ताल । जंबू अश्वत्थ वट तमाल । कपित्थ निंब देवदार रसाल । तरु विशाल उंचावले ॥८॥
आम्र अर्जुन अशोक तिवस । सांग पीपरी तुते सुरस । शामा अक्षपिस्तेफणस । सावकाश उंचावले ॥९॥
केतकी गुलछबी गुलाब जाती । तगर कण्हेरी जुई मालती । चंपकादि सुमने विकासती । त्रिकाल गती साजिरी ॥१०॥
वृक्ष गेले भेदीत गगन । वरी शब्द करिती पक्षिगण । शत कोकिलांचे सुटले मौन । वसंते वन शृंगारिले ॥११॥
हंसपक्षी श्येन बक । घुमघुमती पारवे बोलती शुक । नाना शब्दे चिमण्या काक । अलोलिक गर्जती ॥१२॥
सारिका चक्रवाक मयूर । तांडव करिताति सदार । खंजरी टकलिंग गृध्र घार । तैसे सुतारपक्षी पै ॥१३॥
ससे सांबरे वनगाई । भेकरे हरिणे ठाई ठाई । गोळांगुळे सुकर पाही । जंबूक गेंडे अपार ॥१४॥
सिंह मातंग बिडाल । कोलिस्त गवे बागुल । रीस व्याघ्र अजा शल । स्वइच्छे नकुल हिंडती ॥१५॥
भुजंग फुंपावती धुधुःकारे । मस्तकी मणीतेजभारे । ऐसे वन पाहून नरेंद्रे । राहिला तेव्हा त्या वनी ॥१६॥
क्षुत् तृट् मृत्यू भयही न । उपमे इंद्राचे नंदनवन । पाहून संतोषले मन । प्राशिले जीवन सकळिक ॥१७॥
मग करोनिया स्नान । नित्यकर्मे देवतार्चन । कंदफळेकरून भोजन । क्षुधाशमन तेणे केले ॥१८॥
कंदफळे मुळालागी । अमात्य गेले तयाप्रसंगी । सन्निध राहिली कोमलांगी । सुधर्मा जगी पवित्र जी ॥१९॥
कोमल वालुका भूदेशी । निद्रा लागली रायाशी । पादसंवाहन करीत सरशी । सुधर्म सती बैसली ॥२०॥
तव तेथे उदककाम । भृगुनंदन ब्राह्मणोत्तम । आला जैसा मूर्तिमंत काम । अति उत्तम लावण्य जो ॥२१॥
अंग तेजे जैसा तरणी । भरिता सरोवरींचे पाणी । पाहोनि त्याते सुधर्मा रमणी । अंतकरणी संतोषली ॥२२॥
मनी विचारी सुधर्मासती । अम्हा होय हा सुखमूर्ती । याचे अनुग्रहेकरून निश्चिती । क्लेशगती खंडेल पै ॥२३॥
सुधर्मा म्हणे गा मन्मथमूर्ती । कवण माता तुझी सती । कवणेस्थानी तुमची स्थिती । मजप्रती सांगावे ॥२४॥
तुझी रूपतेजोरेखा । पाहोनि पावले अत्यंत सुखा । काय नाम तुझे बालका । म्हणती जनका काय तुझे ॥२५॥
ऐकोनि तिचे मंजुल बोल । कृपेने द्रवला ऋषीचा बाल । उभा राहोनिया निश्चल । सकल वृत्त सांगतसे ॥२६॥
बालक म्हणे नितंबिनी । पुलोमा नामे माझी जननी । पिता भृगु महामुनि । च्यवन जनी मज बोलती ॥२७॥
तुम्ही सांगाल कोठील कोण । तू तर लावण्य अति सुलक्षण । पाहता तुझे वदन जाण । सुखपूर्ण नयनाशी ॥२८॥
कनकलतिके प्रसन्नवदने । कुरलकुंतले खंजरीट नयने । हरिकटिमध्ये सुंदरललने । मणिमयसदने सुंदरी ॥२९॥
तू स्वये रमणि ऐशी । गलितकुष्ठि पुरुष सेविशी । काय म्हणावे तुझे पित्याशी । बंधू जननी मूर्ख तुझे ॥३०॥
वर्षाकाली द्रवे गिरी । तैसा पूय वाहे याचे शरीरी । क्रिमि पडोनि दुर्गंधी भारी । वनांतरी भरली असे ॥३१॥
तुझे माता पिता जनी । विचार न करिता तुज कामिनी । गलितकुष्ठ्याशी अर्पुनी । अमित धनी विकिले की ॥३२॥
ऐशियाचा करोनि त्याग ॥ पाहे भलता उत्तमांग । तरीच पावशील सुख चांग । संसाररंग भोगिसी ॥३३॥
बालकाचे वचन ऐकोनी । गहिवरोनिया मानिनी । दुःखाश्रु आणोनि लोचनी । मधुरवचनी बोलतसे ॥३४॥
सुधर्मा म्हणे बालका ऐक । आमचे सकल दैव कौतुक । माझा पति मेदिनी नायक । सोमकांत नाम विख्यात जनी ॥३५॥
अंगतेजे तारापती । उणा याशी म्हणोनि निश्चिती । सोमकांत नाम गती । जगी भूपति पावला ॥३६॥
सदाचरण गुणसंपन्न । धीर उदार शौर्यनिधान । परि पूर्वील कर्मगती गहन । कुष्ठसंपन्न तेणे जाहला ॥३७॥
दुःख पावोनि अत्यंत शरीरी । राज्य वोपोनि सत्पुत्र करी । आलो आम्ही वनांतरी । दुष्कर्मगिरी भोगावया ॥३८॥
अरळ सुमन मंचकावरी । जो पूर्वी सुखे शयन करी । तो हा पहुडला वाळुकेवरी । कर्मपरी ऐशी असे ॥३९॥
दुग्धसर्पियुक्त षड्रसान्न । आप्त विप्रांसह भोजन । करी जो तो वर्जून अन्न । कडू तुरट भक्षी फळे ॥४०॥
जो आनंदसमुद्री निमग्न । तो हा गलितकुष्ठी होऊन । दुःखे बुडाला अनुदिन । कर्म गहन वोढवले ॥४१॥
या दुःखसागराहून । तरू कसे गा भृगुनंदन । ऐसे ऐकोनि तिचे वचन । दुःखे मन आकळिले ॥४२॥
तैसीच उदके भरोनि झारी । तो प्रवेशला निजमंदिरी । परी त्याचे दुःख अंतरी । मौन धरी म्लानमुखे ॥४३॥
मुख कोमाइले राजस । पाहोनि भृगु पुसे पुत्रास । का बा जाहलासि उदास । काय जीवास दुःख तुझ्या ॥४४॥
च्यवन म्हणे ऐक ताता । सरोवरी उदक भरिता । तव तेथे लावण्यवनिता । कुष्ठी भर्ता तिजलागी ॥४५॥
पाहोनि ऐसे विपरीत । तिज म्या पुसला वृत्तांत । तिणे कथिले दुःख बहुत । तेणे दुःखित मी जाहलो ॥४६॥
सौराष्ट्रींचा महिपति पवित्र । गलितकुष्ठे तो दुःखपात्र । घेऊनि दोनि अमात्य कलत्र । दुःखे वनी आला असे ॥४७॥
ऐकोनि पुत्राची सद्गद वाणी । भृगु द्रवला अंतःकरणी । जो परोपकारी अग्रगणी । करुणावचनी बोलिला ॥४८॥
पुत्रा जावोनि सत्वरगती । अमात्य दारासह भूपती । आणी का निजाश्रमाप्रती । प्रेमप्रीती करोनिया ॥४९॥
ऐसे ऐकोनि ऋषिबाळक । सुधर्मा अवलोकनोत्सुक । त्वरित जावोनि नरनायक । अभयवचने गौरवी ॥५०॥
म्हणे उठा आता त्वरित । तुमचे दुःख खंडेल निश्चित । चला आमचे आश्रमात । माझा तात बाहतो तुम्ही ॥५१॥
ऐकोनि त्याची पियूषवाणी । आनंद न माये अंतःकरणी । वंदोनि तयाशी लोटांगणी । चरणी मिठी घालिती ते ॥५२॥
तेथूनि निघाली रूपराशी । संगे घेऊनि सामात्य पतीशी । पातली भृगूचे आश्रमाशी । सुख मनाशी अत्यंत ॥५३॥
पवित्र भृग्वाश्रममंडळ । निर्वैर प्राणी तेथे सकल । व्याघ्र गाई सर्प नकुल । एकमेळी क्रीडती ॥५४॥
बकुल चंपक पुन्नागपंक्ती । कुटजसुमने विराजती । गुलाब पालाश जुइ मालती । चमेली जाई प्रफुल्ल सदा ॥५५॥
खर्जुरी फणस नारळी । सुरस काजू अंजीर पोफळी । पक्वापक्व फळेयुक्त केळी । रसाळ फळी साजिर्या ॥५६॥
सुगंधवायू वाहे सदा । शीतोष्णाची नसे आपदा । धनधान्य सुखसंपदा । इंद्रपदासारिखी ॥५७॥
मंत्रघोषे शास्त्रवादे । गर्जताति ऋषींची वृंदे । उभे राहोनिया एकपदे । स्वछंदे तप करिताती ॥५८॥
कोणी करिती पंचाग्निसाधन । कोणी बसले धरूनि ध्यान । वेदांतवाक्ये समाधान । पावोनि उगे कितीक ते ॥५९॥
तेथे व्याघ्रमृगचर्मासनी । आदित्य तेजे जैसा गगनी । दैदीप्य तेजे भृगु मनी । अवलोकुनि आनंदले ॥६०॥
घालोनिया लोटांगणे । कर जोडोनि चौघेजणे । राजा सद्गद अंतःकरणे । ऋषीकारणे स्तवीतसे ॥६१॥
काय तुमचा अगाध महिमा । व्याघ्री सांडिले हिंसा धर्मा । वाट नाहीच तेथे अधर्मा । तेजोधामा तवाश्रमी ॥६२॥
मी तो आजन्मप्रभृती । पाप आचरलो नाही निश्चिती । परी पूर्वील कर्माची ही गती । मजप्रति पावली ॥६३॥
परम भाग्योदयेकरून । तुमचे जाहले दर्शन । आता करी मज पावन । कृपाळु मन करूनिया ॥६४॥
ऐसे पाहूनि त्याचे क्लेश । ना भी म्हणे त्याशी मुनीश । माझे आश्रमी दुःखपाश । प्राणिया अशेष असेना ॥६५॥
वनी तुम्ही श्रमलेती । आता येथे करा विश्रांती । मंगलस्नाने तयाप्रती । अती प्रीती करविली ॥६६॥
विनयभावे येऊनि पुलोमा । अंतरी नेवोनिया सुधर्मा । म्हणे साजणी पावलीस श्रमा । पूर्वकर्मानुसार पै ॥६७॥
धन्य तू पतिव्रता माउली । मग तिची वेणी सोडिली । सुगंध तैले जटा उकली । गात्रे मर्दिली सुस्नेहे ॥६८॥
घालोनिया मंगलस्नान । षड्रस स्निग्धान्न भोजन । अमृतोपम उदकप्राशन । देवोनि मन सुखी केले ॥६९॥
कोमळ मंचकी सुखशय्या । घालूनि पहुडविले तया । क्षणभरि विश्रांति घेउनिया । मुनिपाया लागले ॥७०॥
मग तो मुनी करुणासागर । चौघांस बसऊनि समोर । ध्यानयोगे करूनि विचार । पूर्वाचार शोधितसे ॥७१॥
भृगु म्हणे सोमकांताशी । ऐके आपुले पूर्वकर्माशी । विंध्याचलसमीप देशी । कोल्हार नगराशी बोलती ॥७२॥
तेथे चिद्रूप नामे वैश्य । भाग्यशाली सकलगुणेश । सुगा नामे तयास । भार्या होती कुलवधू ॥७३॥
लावण्यपणे रम्य ललना । सुशीला पतिव्रता सुलोचना । अनुसरोनि पतिवचना । अन्य मना न जाणे ॥७४॥
तू पूर्वी तिचे उदरी । पुत्रत्व पावलाशि निर्धारी । कामद नाम संस्कारी । तयाशी ठेविले कौतुके ॥७५॥
करोनिया बहुत लालन । मग त्याची यौवनावस्था पाहून । विवाह केला कौतुकेकरून । बहुत धन खर्चोन्या ॥७६॥
तिचे नाम कुटुंबिनी । ठेविते जाहले कौतुकेकरुनी । मृगाक्षी सुंदर नितंबिनी । तुझे भजनी सदर ॥७७॥
वस्त्रालंकारमंडित काया । कुटुंबिनी तुझी जाया । अनुदिनी तुजशी रमोनिया । पुत्रवती जाहली ॥७८॥
पंच कन्या सप्त पुत्र । तेणे युक्त तुझे कलत्र । कुटुंबिनी नाम पवित्र । केले सत्य तियेने ॥७९॥
ऐसे काही दिवस गेले । तुझे पित्याशी मरण आले । मातेने सहगमन केले । ते पावले परत्र गती ॥८०॥
त्याचे मागे मदोन्मत्त । तू रूपयौवनमदगर्वित । वडिलोपार्जित धन समस्त । खर्च बहुत त्वा केला ॥८१॥
ठेवोनिया वारवधूशी । मद्यपाने तिशी रमशी । परदारा गमनेशी । सर्व धनाचा नाश केला ॥८२॥
गृहविक्रय करूनी । तेहि द्रव्य तुवा नासुनी । अन्नवस्त्राविण कुटुंबिनी । परसदनी ठेविली ॥८३॥
गृही नसे किंचित अन्न । लेकरे करिती रुदन । तुवा कुटुंब त्याग करून । स्वेच्छागमन पै केले ॥८४॥
घेऊनि बाळके सुकुमारी । जाती जाहली पितृमंदिरी । तू वंशकंटक दुराचारी । अन्य नगरी राहिलाशी ॥८५॥
जैसा मदोन्मत्त करी । तैसा राहोनि त्या नगरी । घरोघरी करोनि चोरी । जनापकारी सर्वदा ॥८६॥
भोगिल्या अनेक परनारी । द्यूतकर्मी कलहकारी । असत्य भाषणे दुराचारी । सदाचारी दुःख तुझे ॥८७॥
त्या ग्रामचारी जनास । तुवा दिधला बहुत त्रास । त्याही सांगोनि राजयास । बाहेर तूते घातले ॥८८॥
मग तू प्रवेशोनि वन । चोरसमुदाय साह्य घेऊन । पांथस्थाचा नाश करून । अपार धन मेळविले ॥८९॥
सद्बाल स्त्रिया ब्राह्मण । यांचे करोनिया हनन । वनी उभविले रम्य सदन । तेथे अनुदिन राहिलासी ॥९०॥
शोध करित तुझी ललना । अपत्यांसहित पातली सदना । मग सत्कारूनि निजांगना । अलंकारिली भूषणी ॥९१॥
मृग ससे मत्स्य बक । सारस गोधा कोकिलादिक । कुक्कुट वानर सांबरे वृक । जीव अनेक वधियेले ॥९२॥
मारोनि नित्य मार्गस्थ जन । करिशी त्यांचे द्रव्य हरण । त्यांचे मासे कुटुंबपोषण । केल्या हरण परदारा ॥९३॥
एके दिवशी गुणवर्धन । करीत असता मार्गे गमन । अकस्मात तुवा येऊन । करे ब्राह्मण धरियेला ॥९४॥
ब्राह्मण कापे थरथरा । म्हणे ऐक वचन चोरा । मी केली दुसरी दारा । अतिसुंदरी गुणवती ॥९५॥
नको करू माझा वधू । घरी नवोढा कुलवधू । तिशी होईल दुःखसंबंधू । सौभाग्यसिंधू रक्ष तिचा ॥९६॥
प्रथम दारा मरण पावली । पुन्हा दुसरी प्रयत्ने केली । तिशी माझी स्पृहा गुंतली । तनु सापडली तुझे हाती ॥९७॥
जो भयापासोनि होय त्राता । तोहि होय त्याचा पिता । मज मारू नको सर्वथा । नरकपंथा जाऊ नको ॥९८॥
करिशी ऐसे पाप दारुण । याचा अधिकारी तूच जाण । दारा पुत्र सुह्रदगण । विभागी कवण पापाशी ॥९९॥
ब्राह्मण होवोनि दीनवदन । रडे जीवित्वाचे आशेकरून । परि न द्रवले तुझे मन । म्हणशी ज्ञान कळले तुझे ॥१००॥
हे काय मज नाही ठाऊके । म्हणोनि उपदेशिशी कौतुके । पालथे कुंभी घालिता उदके । मूर्ख लोके म्हणिजे तो ॥१॥
मद्यपियास तत्वज्ञान । मतिमंदाशि पांडित्यकथन । तैसे माझे ठाई धर्मवचन । मूर्ख म्हणुन उपदेशिशी ॥२॥
लज्जा भय कामातुराशी । बंधू माता अर्थसक्ताशी । शुद्धाचार काकाशी । द्यूतरताशी सत्य कैचे ॥३॥
नव्हे स्त्रियांशी कामशांति । धैर्य तैसे क्लीबाप्रती । क्षमा करील सर्पजाती । हे निश्चिती घडेना ॥४॥
तैसी तुझी धर्मनीती । न ऐके मी निश्चिती । घेईन तुजे प्राणाप्रती । वृथा बडबड न करावी ॥५॥
ऐसा करोनि अनुवाद । केलास त्याचा शिरच्छेद । ऐसे मारिलेस ब्राह्मणवृंद । लक्षानुलक्ष तुवा वनी ॥६॥
गेले तारुण्याचे दिवस । जरा पावली शरीरास । मग होवोनि कासाविस । जाहलास आधीन कुटुंबाचे ॥७॥
पुत्र दासी सेवकजन । करू लागले अपमान । मग मनी खिन्न होवोन । विचारी मन प्रवर्तले ॥८॥
मग आमंत्रण पाठऊनि वनी । हाकलून आणिले महामुनी । त्यांते चोरे नमस्कारुनी । विनयभावे बोलिला ॥९॥
धनदाने तुम्हाशी । देतो ग्रहण करा यांशी । ऋषि म्हणती तयासी । अम्हाशी दान नलगे तुझे ॥११०॥
घेता पतिताचे दान । त्याचे पातक विभाग पाऊन । रौरवी जाऊ सकलजन । नलगे दान तुझे आम्हा ॥११॥
ऐसे बोलता द्विजवरी । पातकभये खोचला अंतरी । ब्राह्मण जाऊन निजमंदिरी । स्नान करिती सचिल ॥१२॥
मग तू विचारिसी मनी । काय करावे धनालागुनी । देता वर्जिले मुनीनीं । व्यय कशानी होईल ॥१३॥
मग तेथे गणेशालय । जीर्ण होते कुष्टकाय । त्याचा उद्धार करोनि नय । मग तू अत्यंत धरियेला ॥१४॥
चार शिखरांचे देऊळ । रत्नखचित मंडप विशाळ । मुक्त प्रवाळ रत्ने तेजाळ । खांब विपुल शोभविले ॥१५॥
भोवता परिघ रत्नखचित । च्यार गोपुरे तोरणांचित । त्या भोवती विराजत । पुष्पवाटिका शीतलजळे ॥१६॥
केले गणेश देवालय । सकल धनाचा केला व्यय । मग तू पावलासि यमालय । टाकोनि काय चोराचा ॥१७॥
यमदूत मारिती निष्ठुरघाते । कंटक टोचिती अंगाते । घालिती घोर नरकाते । मग तेथे तळमळसी ॥१८॥
सांडसे तोडिती मांस । पाषाणे हाणिती मस्तकास । ओणवा करूनि बहुवस । शिखा पायास बांधिती ॥१९॥
बांधोनिया तिरवट पाशी । तुज नेले यमापाशी । यमे बोलाऊनि चित्रगुप्ताशी । पापपुण्या गणियेले ॥१२०॥
मग दीनवत्सल धर्मराज । समोर उभा करोनि तुज । म्हणे भोगिसी पापपुंज । किंवा भोगिसी पुण्य आधी ॥२१॥
मग तुवा विचार करोनि चित्ती । भोगीन आधी पुण्यगती । म्हणता यमे तुजप्रती । राजकुळी जन्मविले ॥२२॥
रम्य प्रासाद बांधिता जाण । शरीरी पावले रम्यपण । चंद्रापरी अंगवण । काया सगुण जाहली ॥२३॥
गणपतीसी राजोपचार । अर्पिता पावलासि राज्यभार । परि मागील दुरित दुर्धर । कष्टतर तेणे तुज ॥२४॥
ऐसी ऐकता जन्मांतर गोष्टी । राजा जाहला महाकष्टी । कृपा उपजोनिया पोटी । भृगू दृष्टी पाहतसे ॥२५॥
घडता साधूची संगती । पापे देही त्रास पावती । पक्षिरूपे बाहेर पडती । मग डंखिती रायाते ॥२६॥
नाना वर्णे भयंकरे । शरीरातूनि बाहेर पाखरे । येऊनिया चमत्कारे । तडातडा तोडिती शरीरासी ॥२७॥
पंखे झडपोनि शरीर । मांस तोडिती अपार । तेणे दुःख पाऊनि थोर । नरवीर रुदक करी ॥२८॥
घालोनिया लोटांगण । भृगूशी म्हणे शरण शरण । यापासूनि करी रक्षण । मज मरण सध्या आले ॥२९॥
मग तो ऋषी करुणाघन । हुंकारे जाळी पक्षिगण । मग राजा स्वस्थ होऊन । कर जोडोन उभा असे ॥१३०॥
वक्ता विनवी श्रोतयांशी । भृगु सांगोन पुराणाशी । खंडिल पापाच्या महाराशी । राजयाशी करील मुक्त ॥३१॥
गणेशकथा मंदाकिनी । अनंतजन्मापापहारिणी । येथे सुस्नात होता जनी । जन्ममरण दुरावती ॥३२॥
जयजय गजवदना । आदिपुरुषा निरंजना । पुढे करवी पद्यरचना । येईल मना तैसी तुझे ॥३३॥
स्वस्तिश्रीगणेशप्रताप अद्भुत । उपासनाखंड रसभरित । श्रोते श्रवण करा गोड बहुत । तृतीयोध्याय गोड हा ॥१३४॥
अध्याय ३ ॥ ओव्या ॥१३४॥
श्री गणेश प्रताप - अध्याय ४
श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीदत्तात्रेय प्रसन्न ॥
राजा विनवी दीनवदने ॥ आता कृपा कीजे समर्थाने । ऐकोनि त्याची करुणावचने । ऋषी मनी विचार करी ॥१॥
ऋषी म्हणे राजा ऐक । आहेत येथे उपाय अनेक । करिता न घडे त्यातील एक । अलोलिक एक असे ॥२॥
दुरित रोगी रसायण । गणेशपुराण निरूपण । करितो ते करी श्रवण । उद्धारण होईल ते ॥३॥
ऐसे वदूनि महामुनी । गणेशनामाष्टके मंत्रुनी । शरीरी प्रोक्षितांच पाणी । नवल जनी वर्तले ॥४॥
नाशिकरंध्रांतूनि भूपतीचे । सूक्ष्म शरीर जयाचे । कृष्णवर्ण पुरुष निघता त्याचे । शरीर स्थूळ वाढले ॥५॥
सप्ततालसदृश उंच थोर । जैसा कज्जलाचा डोंगर । विक्राळ दाढा भयंकर । कुंकुमाकार नयन ज्याचे ॥६॥
मुख बाहेर विक्राळ । जिव्हा कृष्णवर्ण विशाळ । आरक्त दिसे नेत्रबुबुळ । अग्निज्वाळा मुखे वमी ॥७॥
पूय शोणीत मांसभार । वमून दाढा करकर । वाजवी तेणे दिशा थोर । नादे समग्र कोंदल्या ॥८॥
डोळे विशाळ वटारी । क्षणात करी अंधापरी । भयंकर मुखे गर्जना करी । अट्टहास्ये करी महानाद ॥९॥
ऐसा अवलोकिता क्रूर । आश्रमवासी स्त्रिया नर । भये पळती निशाचर । अवलोकने ज्याचिया ॥१०॥
सुधर्मा होवोनि भयविव्हळ । नेत्र झाकोनि पडे वेल्हाळ । ऐसा अवलोकूनि पुरुषप्रबळ । भृगु पुसे तयाशी ॥११॥
कवण तू क्रूरकर्मा । सांग माते आपले नामा । तो म्हणे पुरुषोत्तमा । पापपुरुषनामा मी असे ॥१२॥
सकल प्राणिमात्र शरीरी । मीच वसे दुराचारी । त्वन्मंत्रित पावता वारी । शरीराबाहेरी पडिलोंची ॥१३॥
जाहलो अत्यंत क्षुधातुर । भक्षीन आता ही सुंदर । भक्षीन सोमकांताचे शरीर । जन समग्र खाईन मी ॥१४॥
ऋषि म्हणे तयालागुन । गलितपत्रवृक्ष याचे भक्षण । कर माझे आज्ञेकरून । नातरी भस्म करीन तुझे ॥१५॥
मग शुष्क वृक्ष न लगता क्षण । केला तयाने भक्षण । भस्म जाहला आम्र संपूर्ण । पुरुष दारुण कांपतसे ॥१६॥
ऋषिशापभये पापपुरुष । त्या भस्मी प्रवेशला निःशेष । सोमकांत पाऊन तोष । ऋषीसि रक्ष म्हणतसे ॥१७॥
रायासि म्हणे तपोधन । गणेशपुराण करी श्रवण । तेणे जाऊन पाप दारुण । मग कल्याण होय तुझे ॥१८॥
जो भस्म जाहला आम्रद्रुम । तो टवटवोनि पुन्हा उत्तम । होईल तेव्हा पापकर्म । संपूर्ण तुझे नासेल पै ॥१९॥
वृत्ति करोनिया स्थिर । श्रवणी असावे सादर । तेणे तुष्टोनि लंबोदर । करील उद्धार जगद्गुरु ॥२०॥
राजा म्हणे महामुनी । गणेशपुराण हे जनी । ऐकिले नाही अद्याप कानी । तुज कोठोनि लाधले ॥२१॥
ऋषि म्हणे सोमकांताते । ब्रह्मदेवे कथिले व्यासाते । तेणे कथिले जे माते । तेचि तूते सांगतो ॥२२॥
आता करी तीर्थी स्नान । श्रवणार्थ संकल्प करून । व्रतस्थ राहून अनुदिन । सप्रेम श्रवण करावे ॥२३॥
करूनि स्नान भृगुतीर्थी । संकल्प करिता श्रवणार्थी । निष्पाप होताच चक्रवर्ती । शरीरआर्ति मावळली ॥२४॥
क्रिमीकुष्ठरहित साचार । तत्काळ जाहले दिव्य शरीर । आनंदोनिया नरवीर । मुनिवरा नमी सदा ॥२५॥
हर्ष न माये पोटी । आनंदे कोंदली सकल सृष्टी । प्रसन्न वदने सुधर्मा गोरटी । ऋषिपदी मिठी घालितसे ॥२६॥
राजा म्हणे उत्तमपुरुषा । संकल्प करिता माझे दोषा । नाश जाहला तेणे हर्षा । पावोनि निरामय जाहलो ॥२७॥
श्रवणी उल्हास वाटे परम । ते पुराण सांगे अति उत्तम । जेणे पुरतील सकल काम । आनंदधाम दुःखितांशी ॥२८॥
ऋषी म्हणे पुरुष पंचानना । लघुशुष्कार्द्रस्थूल पापरचना । नासोनि छेदी भवबंधना । ऐसा महिमा पुराणाचा ॥२९॥
यज्ञविध्वंसशोकार्तदक्षनृपे । मुद्गलऋषीपासोन साक्षेपे । श्रवण केले जे ते त्वा निष्पापे । श्रवण करणे सादर ॥३०॥
कलियुगी जन समस्त । वेदार्थज्ञान आचाररहित । त्यांचे उद्धरणार्थ सत्यवतीसुत । पुराणे बहूत बोलिला ॥३१॥
स्वविद्यागर्व धरोनि जाण । आरंभी न करीच मंगलाचरण । स्तविला नाहीच गजवदन । तेणे विघ्न पावला ॥३२॥
चित्ती जाहली बहुत भ्रांती । नित्य नैमित्तिक कर्माचरणगती । वेदशास्त्रपुराणे नाठवती । ह्रदयी खंती करितसे ॥३३॥
विस्मित होवोनि मनात । सत्यलोकी गेला त्वरित । वंदोनिया विष्णुसुत । स्तवन करीत भ्रांत मने ॥३४॥
नेत्री आणोनिया पाणी । लोटांगण घाली चरणी । म्हणे भ्रांत झालो अंतःकरणी । तुझे चरणी शरण आलो ॥३५॥
विधिनिषेध धर्माचार । मजपासोनि सकळ नर । श्रवण करोनि सविस्तर । तदनुसार राहटती ॥३६॥
परि माझेच ठाई जाहली भ्रांती । मी शरण जावे कवणाप्रती । तूच सर्वज्ञ ज्ञानमूर्ती । निवारी भ्रांति येवढी पै ॥३७॥
ऐसे व्हावया काय कारण । नाही आचरलो पापाचरण । असोनि भगवत्परायण । अंतःकरण संतप्त सदा ॥३८॥
ऐकोनि त्याचे करुणावचन । कृपेने द्रवला कमलासन । विचार करून बोले वचन । व्यासालागून तेधवा ॥३९॥
कार्यारंभी विचार सूक्ष्म । न करोनि करिती सदा कर्म । ते पावती विघ्न परम । तुज ऐसेच सर्वदा ॥४०॥
विद्यामदे अति गर्वित । स्वकार्या वर्तती निश्चित । ते ऐसेच होती भ्रांत । जन निश्चित सत्वरी ॥४१॥
अनादिनिधन जो जगत्कर्ता । जगन्मय जो जगध्याता । आनंदकंद जो जगद्भर्ता । विघ्नहर्ता जगद्गुरू ॥४२॥
इंद्रादिक सकल निर्जर । सूर्य चंद्र विष्णु शंकर । ज्याची आज्ञा करोनि पुरःसर । सुर साचार वागती ॥४३॥
मीहि ज्याचे सत्तामात्रे । उभवितो ब्रह्मांडयंत्रे । पुनीत होवोनि ज्याच्या मंत्रे । विश्वविचित्रे करीतसे ॥४४॥
तुवा पुराणेकरिता पाही । आरंभी त्याते स्तविले नाही । विद्यामदे वर्तताही । विक्षिप्त तेणे जाहलाशी ॥४५॥
वेदशास्त्रार्थ तत्वज्ञ । ब्रह्म जाते बोलती प्राज्ञ । त्याशी शरण जाता धन्य । मति सूज्ञ होईल तुझी ॥४६॥
सांडोनि विद्यामदासी । शरण रिघे गजाननासी । ऐसे ऐकता विरंचीसी । व्यास वेगेशी पुसतसे ॥४७॥
ऐसा विश्वनियंता गणपती । कैसी त्याची स्वरूपस्थिती । अवतार त्याचे आहेत किती । सांगा मजप्रति विस्तारे ॥४८॥
पूर्वी कोणी अर्चिजेला । तेणे प्रसाद कवणाशी केला । कैसी त्याची अघटित लीळा । सांगे मजला विस्तारे ॥४९॥
भृगु म्हणे गा भूपती । व्यासवाणी ऐकोनि चिती । संतोष पावोनि सावित्रीपती । लीला कथी गणेशाची ॥५०॥
धाता म्हणे श्रवणपात्रा । ऐके सादर गणेशचरित्रा । गणती नाही ज्याचे मंत्रा । सत्यवतीपुत्रा साच पै ॥५१॥
सप्तकोटि मंत्रविधाना । आगमी कथिले पराशरनंदना । त्यातील घेवोनि उपासना । शुचिर्भूतमना मी जाहलो ॥५२॥
शिवे मज उपदेशिले । त्यामाजी श्रेष्ठ मी साधिले । षडक्षर एकाक्षर भले । तेआतुले सांगेन तुज ॥५३॥
ज्याच्या स्मरणमात्रे महाबुद्धी । अग्री तिष्ठती सकळसिद्धी । सकळ सुखाचा सुखनिधी । दुःख कधी पावेना ॥५४॥
मंत्रोपासक जे नर । ते ज्ञानियांमाजी अग्रसर । नानाविद्या कौशल्यचतुर । पूजापरते पावती ॥५५॥
स्वइच्छे त्यांचा विहार । सर्वज्ञ ते नानारूपधर । जे गणेशपदारविंदभ्रमर । तेचि थोर जगामाजी ॥५६॥
गणेशभक्ती नसे ज्यासी । माय व्यर्थ प्रसवली त्यासी । न पाहावे त्याचे मुखासी । जनासि विघ्ने त्याचेनी ॥५७॥
नसे भक्तिजिव्हाळा ज्याचे ह्रदी । तो शून्यबुद्धीचा आदी । त्या नराचे पदोपदी । अवनीह्रदयी दुःख पावे ॥५८॥
जे मंत्रोपासक मानव । त्यांचे दर्शनमात्रे वैभव । पावती गा सकल देव । नमिती सर्व तयासी ॥५९॥
मंत्रोपासक जे नर । तेच जीवन्मुक्त साचार । भाग्य भोगोनिया थोर । संसारसार तयांचा ॥६०॥
यालागी सत्यवतीनंदना । ऐके एकाक्षर उपासना । अनुष्ठानमात्रे तुझिया मना । भ्रांतिकल्पना न शिवे पै ॥६१॥
करूनिया प्रातःस्नान । करावे धौतवस्त्र परिधान । कुशमृगाजिन । त्यांचे आसन घालावे ॥६२॥
करूनि मग आसनविधी । वरि बसोनि साधक सुबुद्धी । प्राणायाम भूतशुद्धी । न्यासविधी करावा ॥६३॥
नित्यकर्म करोनि पवित्र । आगमोक्तमंत्र संध्यातंत्र । करोनि होइजे शुद्धपात्र । न्यासमंत्र अनुव्यापके ॥६४॥
चरणापासूनि मुगुटवरी । ध्यानी कल्पावी मूर्ति गोजिरी । मग पूजावी मानसोपचारी । एकाग्रचित्ते करोनिया ॥६५॥
निश्चळ राखावे अंतःकरण । मग करावे पुरश्चरण । तेणे संतोषे शूर्पकर्ण । कामना पूर्ण करीतसे ॥६६॥
जव होय साक्षात्कार जाण । तव करावे पुरश्चरण । कामक्रोधादि शत्रुदमन । करिता गजकर्ण संतोषे ॥६७॥
ऐसे विधान सांगोनि समस्त । मग पाहून सुमुहूर्त । एकाक्षर मंत्र अद्भुत । कर्णरंध्रे परिसवी ॥६८॥
होता ह्रदयी पुनीतमती । निरसोनि गेली ह्रदयभ्रांति । त्रिकालज्ञाने स्वस्थचित्ती । सुरपतिशी वंदी तदा ॥६९॥
व्यास म्हणे प्रजापती । गेली मम ह्रदयभ्रांति । अनुष्ठान करीन आता सुमती । एकाग्रवृत्ति करोनिया ॥७०॥
संतोषोनि म्हणे कमळासन । एकांती करावे अनुष्ठान । न सांगावे शठलागोन । नास्तिक दुर्जन शरण जरी ॥७१॥
जे का वेदशास्त्री विनीत । दृढश्रद्धाभक्तियुक्त । त्यांशि मंत्रोपदेश त्वरित । करोनि मुक्त करावे ॥७२॥
दशपूर्व दशपर । त्याचे वंशज जे का नर । ते पावतील निरयघोर । कुपात्री मंत्र उपदेशिता ॥७३॥
भक्तियुक्त सदाचारी । तोच या मंत्रासी अधिकारी । जो भावे अनुष्ठान करी । तोच संसारी धन्य पै ॥७४॥
पुत्रपौत्रधनसंपदा । तो भोग भोगोनिया सदा । अंती विभागी गणेशपदा । जन्मापदा न भोगी कधी ॥७५॥
एकदंत महाप्रसादे । जीवन्मुक्त देहीच नांदे । त्याची वंदावी पदारविंदे । महानंदे करोनिया ॥७६॥
व्यास म्हणे सुरनायक । कवणाशि तुष्टला गणनायक । ही कथा जी अलोलिक । मजलागी कथिजे का ॥७७॥
ऐकोनि तयाचे श्रद्धावचन । ब्रह्मा म्हणे धन्यधन्य । ज्याचे गाठी अगाध पुण्य । तोचि मान्य श्रवणासी ॥७८॥
आता होवोनि सादर । कथा ऐके मनोहर । ॐकाररूपी लंबोदर । विघ्नहर पूज्य सदा ॥७९॥
सदसद् व्यक्ताव्यक्त व्यापक । सर्व पाहे विनायक । सुरासुर गंधर्व गुह्यक । उपासक सर्व त्याचे ॥८०॥
दैवयोगे प्रलयकाळी । सृष्टी अवघी लयास गेली । माया अवघी निरसली । लीन झाली स्वरुपी ॥८१॥
अणूहुन अणुतर । परब्रह्म जे निर्विकार । पुन्हा पावले आकार । चराचर मायामय ॥८२॥
तयापासूनि गुणाकार । ब्रह्मा विष्णु आणि शंकर । उत्पन्न करी लंबोदर । परमात्मा जगद्गुरू ॥८३॥
सृष्टिडंबर मायामय । उत्पन्न करी महाकाय । मायेने भ्रमोनि देवत्रय । त्याचे पाय स्मरती सदा ॥८४॥
तुझी माया नकळे अनंता । आम्ही कार्य काय करावे आता । तुजवाचोनि बुद्धिदाता । आता आम्हा कोण असे ॥८५॥
स्वजनावलोकनकाम । दवदवोनि फिरती देवोत्तम । मुखे उच्चारिती मंगल नाम । मन विश्राम जयाचे ॥८६॥
धुंडोनिया अवनीतळ । मग शोधिती स्वर्गपाताळ । परि न भेटे दीनदयाळ । श्रम केवळ पावले ते ॥८७॥
शैलशिखरी गिरिकंदरी । सरित्सरोवरी सागरी । धुंडिता भ्रमले अंतरी । चराचरी शोधिती ते ॥८८॥
तव पुन्हा रमणीक । जलाशय पाहिला सन्मुख । हंस कारंड चक्रवाक । पक्षी अनेक त्याभोवती ॥८९॥
पुंडरीको भोज कल्हार । जळचरे तळपती मत्स्यभार । नाना जाति तरुवर । वेष्टित सरोवर देखिले ॥९०॥
तेथे करोनिया स्नान । क्षणेक विश्रांति घेवून । मग धरिले त्याणं ध्यान । चंचलमन आकळोनिया ॥९१॥
स्तवन करिती दीनवदने । नेत्री लोटली दुःखजीवने । म्हणती उपेक्षिले गजानने । व्यर्थ जिणे जगोनिया ॥९२॥
न देखता गणेशचरण । व्यर्थ गेले झालेपण । आम्हा नये का मरण । व्यर्थ जिणे संसारी ॥९३॥
आहाहा गा पुरुषोत्तमा । व्यर्थ नमिले तुवा आम्हा । त्वद्दर्शनावीण पावतो श्रमा । मनविश्रामा सुखाब्धे ॥९४॥
आम्ही पतित तू पावन । आमचे अन्याय क्षमा करून । करी आमचे समाधान । देऊन दर्शन येधवा ॥९५॥
न दाखविशी जरी चरण । उभेच सांडू आता प्राण । दीनानाथ तूच एक पूर्ण । काय निर्वाण पाहसी ॥९६॥
ऐसी जाणोनि त्याची ग्लानी । कृपेने द्रवला विश्वयोनी । निजस्वरुपे प्रगटोनी । अभयवचनी गौरवी तया ॥९७॥
साकारली दिव्य मूर्ती । मुकुटतेजे कोटिगभस्ती । खद्योतप्राय झाकोळती । अंगकांति अरुणरंग ॥९८॥
खङ्गखेटकधनुःशर । तेणे मंडित तिन्ही कर । वरदपाणी अभयंकर । उभारोनि धावला ॥९९॥
जैसा ज्याचे ह्रदयी भाव । तयासि भेटे तैसा देव । दीनदयाळ आपुले नाव । घेऊनि धाव साच करी ॥१००॥
कटिसूत्राची पावोनि प्रभा । हेमाद्री पावला दिव्य शोभा । अंगरागे रंग नभा । प्रभातकाळी संचरला ॥१॥
ज्याचे मुखेंद्रूची एक कला । पावोनि पूर्ण चंद्र जाहला । ऐसा महाराज प्रगटला । अवलोकिला देवत्रयी ॥२॥
गणेशकृपाकटाक्षलब्धी । होता होऊन प्रसन्नबुद्धी । स्तवने मागती सकल सिद्धी । चातुर्यनिधि तेधवा ॥३॥
कमलासन विष्णु शंकर । जोडोनिया दोन्ही कर । स्तवने तोषविती लंबोदर । अति सुंदर भक्तिभावे ॥४॥
ॐनमोजी निर्विकारा । निर्विशेषा निराकारा । निरालंबा निराधारा । तुझिया पारा कोण जाणे ॥५॥
चिदाभासा चिदानंदा । चित्स्वरूपा आनंदकंदा । निजजनह्रदयमिलिंदा । निर्मलपदा गणेशा ॥६॥
रजोयोगे तू कमलासन । सत्वयोगे जनार्दन । तमोगुणे पंचानन । तेजोनिधान सूर्य तू ॥७॥
अमृतमया पूर्णशशांका । सुधाभुगाश्रया सुनाका । नभाश्रया भीमजनका । निजजनरक्षका सुखाब्धे ॥८॥
तू जगाचा आदिकारण । विश्वी विश्वाचा तूचि प्राण । तुझे करिता नामस्मरण । जन्ममरण मग कैचे ॥९॥
तुझी उघडता पूर्ण दृष्टी । नांदो लागेल सकल सृष्टी । तू उपेक्षिलियापाठी । संसारी कष्टी मग आम्ही ॥११०॥
ऐकोनि स्तवन गजानन । मग होवोनि प्रसन्न । देता जाहला वरदान । प्रसन्नमन जगदात्मा ॥११॥
म्हणे तुम्ही भाविक भले । स्तवने मज तोषविले । वांछितार्थ सर्व पुरले । नाही उरले विघ्न तुम्हा ॥१२॥
अव्याभिचारिणी भक्तीसी । पावाल तुम्ही आहिर्निशी । न गुंतोनि मायापाशी । मत्पदासि पावाल हो ॥१३॥
मग म्हणती देवत्रय । प्रसन्न जरी तू महाकाय । तरि सांगे काहि कार्य । शिक्षाचार्य तू आम्हा ॥१४॥
गणेश म्हणे कमलासना । त्वा करावी सृष्टिरचना । सत्वसंश्रया जनार्दना । तिची पालना तू करी ॥१५॥
अंती सकलहि संहार । तू करी का पिनाकधर । ऐसे सांगोनि अंकुशकर । मस्तकी कर ठेवी त्याचे ॥१६॥
सृष्टिसामर्घ्य वेदशास्त्रासी । गणेशे दिधले विरंचीशी । योगस्वच्छंद सामर्थ्यतेशी । देत विष्णुसी गणपती ॥१७॥
एकाक्षरादि मंत्रागम । तंत्रविद्या सकळोत्तम । यंत्रविद्याहि परम । सर्वोत्तम देव शिवा ॥१८॥
ऐकोनि सृष्टिरचनाकार्य । ब्रह्मा बोले धरोनि पाय । करावी सृष्टी कशी काय । येव्हडी सोय दाखवी मज ॥१९॥
ऐकोनि मग गणेश हासे । म्हणे उदरी माझे विलसे । सृष्टीचे आहेत अनेक ठसे । तैसेच तुवा करावे ॥१२०॥
नासाद्वारे आकळिला । नेवोनि ह्रदयी सोडिला । ब्रह्मा तेथे सृष्टिकुटाला । पाहता भुलला बहुसाल ॥२१॥
औदुंबरफळे जेवि वृक्षी । तैसी ब्रह्मांडे भरली कुक्षी । ब्रह्मा पाहे अष्टाक्षी । संख्या लक्षी धरवेना ॥२२॥
उदधीमाजी जैसा तरणी । वाहती तैशा विश्वश्रेणी । सप्तपाताल स्वर्गक्षोणी । नवल करणी तयाची ॥२३॥
अनेक हरिहर ब्रह्मदेव । अप्सरा यक्षगण गंधर्व । सूर्य चंद्र इंद्र समुदाव । पाहून खेद पावला ॥२४॥
मग म्हणे महाकाया । न कळे तुझी महामाया । आता दाखवी आपले पाया । गर्व वाया न करू कदा ॥२५॥
कोटि वर्षावरी शोधिता । तुझा पार न कळे अनंता । भक्तपालका एकदंता । तुझी अवस्था अगम्य ॥२६॥
मग तो कृपेने द्रवला । ब्रह्मा बाहेर काढिला । खिन्नमने चरणी लागला । स्तवू लागला चतुर्मुखे ॥२७॥
त्याचे मस्तकी हस्त ठेऊन । गणेश पावला अंतर्धान । श्रोते असावे सावधान । अवधान धरा पुढे ॥२८॥
जयजयाजी मंगलमूर्ती । तुझी न जाणे अद्भुत कीर्ती । मी एकवदने वर्णू किती । अल्पमती करूनिया ॥२९॥
जरी तुझी कृपा असेल आता । तरीहि पूर्ण घडवटेल कथा । कर्ता तूचि एकदंता । तुझे माथा हा भार ॥१३०॥
स्वस्तिश्रीगणेशप्रतापग्रंथ । गणेशपुराणसंमत । उपासनाखंडअद्भुत । चतुर्थोध्याय गोड हा ॥ अध्याय ४ ॥ ओव्या १३१ ॥
श्री गणेश प्रताप - अध्याय ५
श्रीगणेशाय नमः । श्रीदत्तात्रेयाय नमः ।
जयजयाजी गजानना । पुढे करी पद्यरचना । लागो छंद तुझा मना । इतर वासना खंडोही ॥१॥
श्रोते परिसा पूर्वानुसंधान । देवत्रयी वर देऊन । मग पावला अंतर्धान । वारणानन जगदात्मा ॥२॥
गणेशवरे चतुरानन । झाला वेदशास्त्रसंपन्न । शापानुग्रह ज्ञानवान । ह्रदयी मान संचरला ॥३॥
सृष्टी करणे माझे हाती । आता इतरांचा पाड किती । कर्तुमकर्तु अद्भूतशक्ती । मजप्रति लाधली ॥४॥
मी करीन जी कार्यता । ती घडेल गोष्टी आता । ऐसा गर्वे राहटता । विघ्ने अवचिता उद्भवली ॥५॥
उत्पन्न जाहले विघ्नपुरुष । नानापरी ज्यांचे वेष । दशबाउ सप्तशीर्ष । पंचास्य विशेष त्यामध्ये ॥६॥
एकाचे विस्तीर्ण तीन पाय । अष्टवक्र एक कज्जलकाय । दाविती नानापरीचे भय । मारिती घाय निष्ठुरे ॥७॥
चारी शिखा कवळोनी । कोणी बांधिती चरणी । कोणी सोडविती येउनी । अभयवचनी गौरविती ॥८॥
कमळासन धरून चरणी । कोणी वोढिती निष्ठुरपणी । कोणी बांधिती त्याचे पाणी । पाडोनि धरणी लोळविती ॥९॥
एक म्हणती मारा मारा । कोणी म्हणती करा पुरा । एक दाढा खावोनि करकरा । म्हणती धरा पळतो हा ॥१०॥
पळता लागले एक पाठी । दुसरा म्हणे नका करू कष्टी । तिसरा येउनिया मुष्टी । भली पृष्ठी गौरवि ॥११॥
कोणी त्यापासून सोडविती । मुख कुरवाळून चुंबन घेती । कोणी मांडीवर निजविती । म्हणती भ्रमलास पहुडे का ॥१२॥
कोणी म्हणती ब्रह्मा भला । चार मुखानी फार शोभला । कोणी कवळोनि दाढीला । म्हणती लेकराला मारू नका ॥१३॥
कोणी करिती निर्भत्सना । एके आरंभिले स्तवना । ब्रह्मदेवास आली मूर्छना । म्हणे गजानना धावे का ॥१४॥
तुझा दास मी मारिती मज । देवा तुझी जाईल लाज । मग कृपेने द्रवला गणराज । नाभी नाभी बोलतसे ॥१५॥
ऐसी होता आकाशवाणी । पळाल्या विघ्नाच्या श्रेणी । विव्हळ होऊन अंतःकरणी । उठोनिया बैसला ॥१६॥
वाणी गर्जे पुन्हा अंबरी । ऊठ आता तप करी । गर्व टाकोनिया दुरी । ध्यान धरी निर्मल पै ॥१७॥
धात ऐकोनि आकाशवाणी । स्वस्थ जाहला अंतःकरणी । म्हणे जोडोनि सारे पाणी । तपोकरणी कशी करू ॥१८॥
नाही मंत्रविधान ठावे । तरी तप कसे करावे । तुझी स्मरतो आता नावे । नाही ठावे इतर काही ॥१९॥
मनी अद्बुत चिंता झगटली । तव त्यासि निद्रा लागली । बाह्यवृत्ति विरोनि गेली । स्वप्न देखे ब्रह्मा तदा ॥२०॥
जलार्णवी फिरो लागला । तेथे एकवट देखिला । त्याचे पानावर पडला । बाळ देखिला डोळस ॥२१॥
माथा शोभे कुरळ जावळ । शरीर रक्तवर्ण केवळ । कंठी रुळे मौक्तिकमाळ । भाळी निर्मळ बालशशी ॥२२॥
किरीटकुंडले मंडित वद । समीप गेला कमलासन । बाळके शुंडाग्रेकरून । मस्तकी जीवन शिंपियेले ॥२३॥
करोनिया हास्यवदन । बाळ बैसला उठोन । मग बोले मंजुळ वचन । चतुर्वदन श्रवण करी ॥२४॥
बाळक म्हणे विरंचीसी । व्यर्थ तू येव्हडा वाढलासी । ज्ञान नाही किमपी तुजसी । व्यर्थ गर्वासि धरू नको ॥२५॥
मंत्र सांगतो तुजला जाण । याचे करी पुरश्चरण । साहा लक्ष संख्या परिपूर्ण । होता दर्शन देईन मी ॥२६॥
ऐसे सांगोनि तत्क्षणी । मंत्र उपदेशिला सव्य कर्णी । मस्तक ठेऊनिया चरणी । मग तेथोनी निघाला ॥२७॥
ऐसे स्वप्न पाहत पाहत । ब्रह्मा जाहला जागृत । मग पाहूनिया एकांत । तप करीत बहुसाल ॥२८॥
उभा राहून एकचरणी । मंत्र जपे अंतःकरणी । कृपेने द्रवला अंकुशपाणी । वरदानी प्रगटला ॥२९॥
कोटिसूर्य जाळ ऐसा । उभवला साकार ठसा । त्रिभुवनदाहक असा । त्याचे सरिसा उभा राहे ॥३०॥
ऐसी प्रभा पाहून ज्याची । थरथरोनि कापे विरंची । माळ गळाली हातींची । मांदाराची तेधवा ॥३१॥
मग झाकोनि सारे नेत्र । होवोनिया विकळगात्र । उच्चारिता राहिला मंत्र । त्राहि त्राहि म्हणतसे ॥३२॥
पाहून त्याची प्रेमभक्ती । कृपेने द्रवला मंगलमुर्ती । मग धरोनिया हाती । नाभी नाभी म्हणतसे ॥३३॥
सौम्यरूप अवलंबुन । स्रष्ट्यास म्हणे गजानन । आता उघडी का नयन । घे दर्शन सप्रेमे ॥३४॥
जे इच्छीत तुझे मानसी । ते सर्व गा तू पावशी । माझी होता कृपाराशी । मग तयासी उणे नसे ॥३५॥
ऐकोनि आनंदला विधाता । मग चरणी ठेविला माथा । जरी प्रसन्न तू एकदंता । मज सर्वथा जाहलासी ॥३६॥
तरी द्यावी अखंड भक्ती । ज्ञानविज्ञान सदा चित्ती । न व्हावी कदा विघ्नप्राप्ती । सृष्टिप्रति करिता पै ॥३७॥
न उठावा गर्व मद । सदैव असावा प्रमोद । अंती पावोनि त्वत्पद । अति आनंद भोगवी का ॥३८॥
तू उपनिषदा अगोचर । तोच जाहालासि गोचर । माझे भाग्य आजि थोर । तेणे साचार जाहले ॥३९॥
मग देवोनि दिव्यासन । मांडिले पूजाविधान । पाद्यार्घ्य आचमन । मंगलस्नान करवीतसे ॥४०॥
वस्त्रोपवस्त्र कुंकुम चंदन । यज्ञोपवीत मधुपर्कदान । मग देवोनि शुद्धाचमन । माळा सुमन घातल्या ॥४१॥
नानाविध धूप परिमळ । नीरांजन दीप तेजाळ । शर्करा लाडु नैवेद्यफळ । नवविधा तांबूल अर्पिला ॥४२॥
मग द्यावया दक्षिणा । दोन कन्या कमलेक्षणा । ज्यांची लावण्यतुळणा । करिता उणा चंद्रमुखी ॥४३॥
चारुप्रसन्नवदना । ऐशा रम्य दिव्यांगना । देता जाहला गजवदना । प्रसन्नमन तेधवा ॥४४॥
आर्तिक्य दीप पुष्पांजुळी । गणेशरचरणी अर्पिली । मग प्रदक्षिणा घातली । तेणे खंडली भवबाधा ॥४५॥
सहस्त्रनामे करिता स्तुती । तेणे तोषला गणपती । सिद्धिबुद्धि धरोनि हाती । अंतर्धान पावला ॥४६॥
मग तोषे कमलासन । सृष्टी करित उत्पन्न । योगनिद्रावश जनार्दन । होऊनि सुखे निद्रा करी ॥४७॥
निद्रिस्थ असता शार्ङ्गधर । कर्णापासोनि भयंकर । उत्पन्न झाले महा असुर । गर्जना थोर करिती तदा ॥४८॥
तेणे दुमदुमिला ब्रह्मांडगोळ । देव होऊनि भयविव्हळ । स्वाश्रमाहूनि घेती पळ । गिरिकंदरी राहिले ॥४९॥
त्यांची हरोनिया संपत्ती । मग गेले सत्यलोकाप्रती । मुख पसरोनि धावती । धात्याप्रति गिळावया ॥५०॥
तेथोनि पळाला कमलासन । गेला क्षीरसागरालागुन । तव निद्रिस्थ जगज्जीवन । पाहून खिन्न मन जाहला ॥५१॥
करी योगनिद्रेचे स्तवन । तूच जगाचा एक जीवन । तू गुणज्ञ गुणनिधान । तुझे आधीन विश्व हे ॥५२॥
तूच स्वाहा स्वधारूपधरा । मात्रार्धमात्रा श्रुतिस्वरा । महामाया तूच चतुरा । परात्परा तूच पै ॥५३॥
तू जगज्जननी सर्वकर्त्री । विश्वव्यापका विश्वहंत्री । संध्या क्षुधा तृषा धात्रीई । पार्वती सावित्री तूच पै ॥५४॥
सर्वभूती तूच शक्ती । त्रैलोक्यकर्ता तुझा पती । तेणे निद्राभरे केली स्थिती । त्याशी जाग्रुती द्यावी तुवा ॥५५॥
ज्यापासोनि झाले जग । तेणेच पालन केले सांग । अवतार धरविसी पडता व्यंग । संकष्ट सांग निवारिशी ॥५६॥
मधुकैटभ हे दुष्ट दानव । त्याणी पळविले सकल देव । झाले हतभाग्य वैभव । धर्म सर्व बुडाले ॥५७॥
साधू पावले अत्यंत्र त्रास । जिवे मारिती गोब्राह्मणास । माझा करू आले ग्रास । जेवी चंद्रास राहुकेतू ॥५८॥
आता करूनिया तू बोध । नारायणास करी सावध मग होईल त्यांचा वध । दुःखसमंध खंडेल पै ॥५९॥
योगनिद्रेचा ऐसा स्तव । करिताच उठला माधव । आश्वासोनि ब्रह्मदेव । घेतली धाव नारायणे ॥६०॥
पांचजन्य लावोनि मुखी । सबळ बळे जेव्हा फुंकी । त्या नादे झाले दैत्य दुःखी । सकल सौख्यी उबगले ॥६१॥
म्हणती आम्ही स्वर्गपाळा । जिंकिले परंतु ऐशा प्रबळा । सपत्नाते न देखिले डोळा । घनसावळा हा होय ॥६२॥
ज्याच्या शंखाचा अद्भुत नाद । संचरोनि करी ह्रदयभेद । तो हा आला मुकुंद । त्याशी युद्ध योग्य आम्हा ॥६३॥
मग येऊन नगराबाहेरी । त्याणी पडखाळिला हरी । म्हणती आमचा युद्धकुंद हरी । तरीच संसारी धन्य पै ॥६४॥
मल्लयुद्धाची आम्हा आवडी । हरि म्हणे मज हीच गोडी । ऐसे बोलोनि तातडी । युद्धपरवडी मिसळले ॥६५॥
दो दो हाते एकेकाशी । युद्ध करी ह्रषीकेशी । बाहू पिटोनि बाहूशी । ह्रदय ह्रदयाशी आदळती ॥६६॥
आस्फोटण आणि विकर्षण । मस्तकी मस्तकी आदळण । चमक थरक उल्लाळण । समरंगण अंगबळे ॥६७॥
ऐसे युद्ध बहुसाल । करिता भागला तमालनील । तेथोनि निघाला गोपाल । वनातरी प्रवेशला ॥६८॥
गंधर्वाचेनि वेषे । गायन मांडिले परमपुरुषे । मंजूळ आलापाचे घोषे । मन संतोषे सकळांचे ॥६९॥
गायने वेधले राजहंस । भक्षिता राहिले मौक्तिकघोष । गेंडे शार्दूल ससे तरस । आसपास धाविन्नले ॥७०॥
मुखी खाता तैसाच चारा । हरणे धावती एकसरा । तन्मय जाहल्या अप्सरा । त्याणी सारंगधरा वेढिले ॥७१॥
गण गंधर्व यक्ष राक्षस । तन्यम होऊनि गायनास । सांडोनि निजव्यापारास । तेही श्रवणास वेधले ॥७२॥
गज केसरी निर्वैर । नकुल पादोदर मयूर । मूषक आणि मार्जार । गायने निर्वैर पै केले ॥७३॥
काय गायनाची अद्भुत कला । ऐकता हराशी वेध लागला । तेणे पाचारिले गायकाला । गंधर्वाला अत्यादरे ॥७४॥
पुष्पदंत निकुंभासी । शिवे पाठविले तयापाशी । ते येऊनि त्यापाशी । नमनेसि विनविती ॥७५॥
तुमची ऐकोनि गायनकला । महेश्वरासी वेध लागला । तो पाचारितो आपणाला । आता चला सत्वर ॥७६॥
ऐकता त्याचे ऐसे वचन । त्वरे चालला जगज्जीवन । कैलासाचळी येऊन । केले नमन शंकरा ॥७७॥
उठोनिया चंद्रशेखर । गायकाचा धरोनि कर । बसवी आपले समोर । आनंद थोर तयासी ॥७८॥
हैमवती मनरंजन । म्हणे कराजी आता गायन । क्षुधातुर आमचे कान । गानभोजन द्याजी त्यांसी ॥७९॥
ऐकताच शंभूचे वचन । गायके विणा सम्यक लाऊन । करिता झाला मग गायन । लुब्धले मन सर्वांचे ॥८०॥
संतोषतांच भोगिभूषण । मग प्रगटल नारायण । पाहाता आलिंगी गौरीरमण । हर्षपूर्ण तयासी ॥८१॥
हर म्हणे लक्ष्मीरमणाशी । गायने संतोषलो मानसी । अंतरी काय जे इच्छिसी । ते मजसी मागावे ॥८२॥
ऐकोनि बोले चक्रधर । मधुकैटभ मातले असुर । त्यासि युद्ध करिता साचार । क्षीणतर शक्ती जाहली ॥८३॥
यदर्ध धरोनि गंधर्ववेष । गायने केला तुझा तोष । तु तुष्टलासि परमपुरुष । उपाय विशेष सांग माते ॥८४॥
मग हासे पार्वतीपती । आरंभी अर्चिला नाही गणपती । तेणे जाहाल्या क्षीण शक्ती । लक्ष्मीपती संग्रामी ॥८५॥
मग म्हणे इंदिरावर । कैसा पूजावा लंबोदर । मज सांगाजी आता सत्वर । विघ्नहर अर्चनविधी ॥८६॥
मग रिणारी चक्र शोधुन । षडक्षरमंत्रे भगवान । उपदेशी जनार्दन । करी अनुष्ठान या मंत्रे ॥८७॥
विष्णु जाऊन सिद्धक्षेत्री । पुरश्चरण करी उत्तममंत्री । कृपेने द्रवला जगत्सूत्री । प्रत्यक्ष नेत्री प्रगटला ॥८८॥
कोटिसूर्याग्नीसन्निभ । प्रसन्न झाला उरगनाभ । म्हणे जाहलोरे तुज सुलभ । वर माग मनेच्छा ॥८९॥
ऐकताच ऐसे वचन । नमस्कार करी जनार्दन । नानारूपधर तु गजवदन । मज प्रसन्न जाहलासी ॥९०॥
ब्रहेशादि देव समस्त । तुझे अवलोकनी नाहीत शक्त । तो तू मज भेटलासी अनंत । एकदंत निजरूपे ॥९१॥
ऐसी करिता बहुत स्तुती । मग तुष्टला तो गणपती । वर मागा गा कमळापती । जो का चित्ती वर्ततसे ॥९२॥
हर्षे बोले कमलापती । दर्शने जाहली सर्वप्राप्ती । एक मागणे तुजप्रती । ते गणपती मज द्यावे ॥९३॥
मधुकैटभ दानवाते । मरण घडो माझे हाते । तथास्तु म्हणोनि एकदंते । त्रिविक्रमाते गौरविले ॥९४॥
वर देवूनिया गजानन । मग पावला अंतर्धान । तेथेच देवालय करून । गजानन स्थापिला ॥९५॥
विनायक नामे अतिउत्तम । मूर्ती स्थापी पूर्णकाम । त्याचे दर्शने उत्तम । सकलकाम पूर्ण होती ॥९६॥
मग तेथोनि निघोनिया हरी । मधुकैटभाते हांकारी । ते येऊनि नगराबाहेरी । द्वंद्व समरी सिद्ध जाहले ॥९७॥
दैत्य बोलती गर्वोन्मत्त । लघुरूपे झालासि प्राप्त । कैसा जय पावशील युद्धात । मग अनंत बोले तया ॥९८॥
वडवानल लघुच परी । त्रैलोक्याचे दहन करी । लघुदीप तो रात्रीभीतरी । संहार करी तमाचा ॥९९॥
लघु वज्र पर्वताचे । क्षणे पिष्ट करी साचे । तेवी मर्दन करून तुमचे । करीन जगाचे कल्याण पै ॥१००॥
ऐकताच दानव क्षोभले । मल्लयुद्धालागी मिसळले । बहुत दिवस युद्ध जाहले । परी न श्रमले दैत्य ते ॥१॥
हरि विचारी मानसी । धर्मयुद्ध करिता यांसी । न पावतील पराजयासी । आता कपटासी आचरावे ॥२॥
मग बोले राजीवनयन । तुष्टलो तुमचे युद्ध पाहून । आता मागा वरदान । तुम्हा देईन मागाल ते ॥३॥
ऐकोनि हासले दोघेजण । तुझ्या शक्ती जाहल्या क्षीण । वर कैसा देशील जाण । काय उणे आम्हासी असे ॥४॥
दैत्य म्हणती माग आता । वर देऊ तुज आता अनंता । ऐकोनि जाहला वर मागता । धातापिता तेधवा ॥५॥
माझे हाते पावा निधन । हेचि द्यावे वरदान । ऐकोनि जाहले प्रसन्नवदन । हे वरदान तुज दीधले ॥६॥
मरणकाली तुझे स्मरण । तेणे खंडे जन्ममरण । तो तू प्रत्यक्ष नारायण । देह अर्पण तुज करु ॥७॥
तुझे हाते मरण पावता । झाली जन्माची सार्थकता । याहून लाभ तो कोणता । मारी आता आम्हासी ॥८॥
ऐसे ऐकता जगज्जीवने । मस्तक छेदिले सुदर्शने । अंबरी वर्षती देव सुमने । प्रसन्न मने करोनिया ॥९॥
देव गर्जती जयजयकारी । दुंदुभी वाजती अंबरी । गणपतीप्रसादे श्रीहरी । विजयनोवरी वरी सदा ॥११०॥
जयजयाजी कल्याणमूर्ती । तुझी अगम्य मंगलकीर्ती । परमपुरुष तू गणपती । मजप्रति तुष्टलाशी ॥११॥
स्वस्तिश्रीगणेशप्रतापग्रंथ । गणेशपुराणसंमत । उपासनाखंड रसभरित । पंचमोध्याय गोड हा ॥१२॥ ओव्या ॥११२॥ अध्याय ॥५॥
श्री गणेश प्रताप - अध्याय ६
श्रीगणेशाय नमः । श्रीसद्गुरुभ्यो नमः ।
श्रीक्षेत्रेशाय नमः । जयजयाजी श्रीविकटा । माझे हरी परमसंकटा । संसारी पावलो महत्कष्टा । चरणसंपुष्टा झोंबला तुझे ॥१॥
आता होतील माझे हाल । तरी लागेल तुला बोल । संकटहरण हे नाम विफल । मग होईल जगामाजी ॥२॥
अनन्य तुज जे शरण गेले । ते भवसमुद्री नाही बुडाले । ऐसे प्रत्यक्ष वेद बोले । तेच भले करी आता ॥३॥
तुझे नाव तो चिंतामणी । हे मी ऐकोनिया श्रवणी । स्मरणे रंगविली मी वाणी । कर्मकहाणी चुकवावया ॥४॥
तू दीनानाथ मंगलमूर्ती । मंगल करावे मजप्रती । शरण आलिया न उपेक्षिती । हेचि महंती महत्व पै ॥५॥
तुझा न कळे वेदा पार । तेथे मी काय वर्णीन पामर । सर्व अन्याय क्षमा कर । लंबोदर म्हणोनिया ॥६॥
श्रोती व्हावे सादर आता । उल्हासे कथितो गणेशकथा । श्रवणामात्रे संकटव्यथा । कदा आता नुरे पै ॥७॥
गणेशवर प्रतापेकरून । मधुकैटभ दैत्य मर्दून । विजयी जाहला मधुसूदन । ऐकोनि ऋषि धाविन्नले ॥८॥
करिती नारायणाचा स्तव । तेथे आला ब्रह्मदेव । त्यासि गणेशमहात्म्य सर्व । मग माधव सांगतसे ॥९॥
ऐसे निवटिता दानव । स्वस्थानी पावले सकल देव । स्वस्थ झाले धरा देव । धर्म सर्व प्रवर्तले ॥१०॥
व्यास म्हणे गा कमलासना । गणेशकथा श्रवणे मना । सुख होऊन वाटे नाना । अनुसंधाना परिसावे ॥११॥
ब्रह्मा म्हणे व्यासाप्रती । तू तो सुखाची सुखमूर्ती । प्रश्न करोनि जगाप्रती । धन्य स्थिती वाढविसी ॥१२॥
पाराशर्य महदाख्यान । आता सांगेन तुजलागोन । श्रवणमात्रे भवबंधन । तुटोन मुक्त संसारी ॥१३॥
वैदर्भदेशी कौंडिण्यपुरी । भीम नामा राज्य करी । धर्मपरायण नरकेसरी । उर्वीवरी प्रसिद्ध पै ॥१४॥
सर्व राजे आज्ञाधर । त्यासि देती करभार । सदा तिष्ठती जोडोनि कर । नरवीर तो असे ॥१५॥
दशकोटी ज्याची सेना । चारुहासिनी ज्याची ललना । गुणवती म्हणून अंगना । त्याचे मना मान्य ती ॥१६॥
सुविकसत्पद्मवदना । मृगशावाक्षी चारुलोचना । लावण्यराशी ती अंगना । पतिवचनानुरूप पै ॥१७॥
जे का धर्मपरायण । लक्षानुलक्ष ब्राह्मण । त्यांचे करीतसे पोषण । ब्रह्मपरायण भूप तो ॥१८॥
चारुहासिनी लावण्यराशी । क्रीडाकौतुके रंजवी तिशी । परि न धरि ती गर्भासी । तेणे मानसी खिन्न सदा ॥१९॥
मग राजा उद्विग्नचित्ते । बोलावूनि अमात्याते । भीम राजा सांगे तयाते । म्हणे राज्याते उबगलो ॥२०॥
तुम्ही राखा राज्यभार । वनी जावून मी सदार । माझे की इचे पाप थोर । जन्मांतर वोढवले ॥२१॥
संतती न होय इचे उदरी । तेणे उबगलो राज्यभारी । सुपुत्रावाचोनि संसारी । सुख तरी कायसे ॥२२॥
दीपावाचोनि शून्य मंदिर । चंद्रावाचोनि निशा थोर । कमलावाचोनि कासार । तैसा संसार शून्य माझा ॥२३॥
पतिव्रता लावण्य यौवन । जैसे शून्य पतीवाचुन । जैसे दुःखाचे आयतन । मजलागोन राज्य तैसे ॥२४॥
पुत्रावाचोनि स्वर्गती । नाही नाही वेद बोलती । पितर पावती अधोगती । हव्य न घेती देव कधी ॥२५॥
मनोरंजन आणि सुमंतु । तुम्ही अमात्य बुद्धिमंतु । राज्य चालवा निश्चितु । मज वनात जाणे असे ॥२६॥
ऐसी त्यासि आज्ञा करून । मग केले स्वस्तिवाचन । दाने गौरवोनि याचकजन । तपोवन प्रवेशला ॥२७॥
मागे धावती नागरिकजन । दीर्घस्वरे करिती रुदन । म्हणती आम्हासि नगरी त्यागुन । नृपती दीन करू नको ॥२८॥
ऐसा त्यांचा हलकल्लोळ । ऐकोन उभा राहिला भूपाळ । प्रजा आश्वासी तो दयाळ । नेत्री जळ आणोनिया ॥२९॥
सुमंतु आणि मनोरंजन । तुमचे करितील रंजन । आता मागे जावे परतोन । मजसमान माना दोघे ॥३०॥
राजा म्हणे सुमंताते । राज्य वोपिले तुमचे हाते । स्वधर्मे पाळावे प्रजाते । दया चित्ती करूनिया ॥३१॥
करोनि त्यांचे समाधान । अमात्यांसह प्रजाजन । स्वनगराते पाठऊन । पुढे आपण चालिला ॥३२॥
चारुहासिनीसमवेत । वनोपवने उल्लंघन करीत । पादचारी क्षुत्तृषाक्रांत । श्रम बहुत पावला ॥३३॥
राजकांता परम सुकुमार । तिचे चरणी वाहे रुधिर । तैसाच आक्रमोन धीर । श्रमे सुंदर चालतसे ॥३४॥
ऐसे चालता चरणचाली । त्याते अत्यंत तृषा लागली । तेणे गात्रे विकळ जाहली । जिव्हा पडली शुष्क त्याची ॥३५॥
तव अवलोकिले कासार । कमळे विकासिली सुंदर । वरी रुंजताति भ्रमर । सुंदर नीर शीतळ ते ॥३६॥
भोवते रम्य उपवन । वृक्ष गेले भेदीत गगन । सुमनवल्ली प्रफुल्लघन । मनोरंजन सुवासे ॥३७॥
निर्वैर प्राणी क्रीडा करिती । धेनू व्याघ्र एकत्र चरती । नकुळ पादोदर खेळती । वैरगती टाकोनिया ॥३८॥
बिडाळ आणि मूषक । एकत्र राहती निःशंक । ऐसे अवलोकिता कौतुक । आनंद दुःख हरपले ॥३९॥
चारुहासिनीसमवेत । भीम उदक प्राशन करित । मग आनंदे पुढे चालत । अवलोकित कौतुके ॥४०॥
तव ऐकिला मंत्रघोष । तेणे पावले परम संतोष । म्हणे येथे परमपुरुष । ऋषिविशेष राहती की ॥४१॥
ऐसा चालता नृपोत्तम । तव देखे दिव्याश्रम । विश्वामित्रमुनी तपःकाम । पाहुनी आराम पावला ॥४२॥
चारुहासिनीसमवेत । पदी घाली दंडवत । ऋषि त्याचा धरून हात । मग उठवीत साक्षेपे ॥४३॥
ऋषि म्हणे होईल सुत । वर्तमान सांगे का त्वरित । ऐकोनि जाहला आनंदभरित । नरनाथ तेधवा ॥४४॥
राजा म्हणे ऋषिसत्तम । कौंडिण्यनगरींचा नृपती भीम । चारुहासिनी हिचे नाम । दर्शनकाम पातलो ॥४५॥
देव आराधिले केले नवस । तपे केले अति सायास । परी पुरली नाही आस । तेणे जीवास उबगलो ॥४६॥
आता पावलो भवच्चरण । मनोरथ जाहले तेणे पूर्ण । परी संतती न होण्याचे कारण । कृपा करून शोधावे ॥४७॥
तू त्रिकाळज्ञानी तपोधन । कोणासि पुसावे तुजवाचोन । ऐकून त्याचे करुणावचन । सुहास्यवदन बोले ऋषी ॥४८॥
तुझी कुलदेवता परम । एकदंत जो देवोत्तम । त्यासि सांडोनि व्यर्थ श्रम । नृपोत्तम तुवा केला ॥४९॥
वेदशास्त्रपुराणलौकिकात । जो प्रतिष्ठित एकदंत । जो निजभक्तांसी अर्पित । जे का इच्छित सर्वदा ॥५०॥
मदांधबुद्धि तू दुर्मती । उपेक्षिला तुवा गणपती । तेणे रुष्टला मंगलमूर्ती । म्हणोनि संतती नाही तूते ॥५१॥
ऐक तुझे पूर्वजांची कथा । तुजपासोनि अष्टम पूर्वज होता । भीमराजा जाण तत्वता । कमलाकांता तयासी ॥५२॥
बहुतकाळी तिचे उदरी । जन्म पावला पुत्र दुराचारी । मुका अंध क्षतधारी । पूय शरीरी गळे त्याच्या ॥५३॥
उपजताच सूतिकागारी । दुर्गंधी व्यापिली भारी । माता पाहून रुदन करी । कपाळ करी पिटोनिया ॥५४॥
आक्रोशे कमला विलाप करी । म्हणे दुःख पावले संसारी । कैसी मी ही दुराचारी । लोकांभीतरी निंद्य येणे ॥५५॥
जन्मांतरीचा पापठेवा । मज प्राप्त जाहला येधवा । मज मरण का नये आता देवा । उभय नावा बुडविले ॥५६॥
आता जनाभीतरी । मुख कैसे दाऊ तरी । आक्रोध ऐकोनिया भारी । नगरनारी धाविन्नल्या ॥५७॥
शोक ऐकोनिया कानी । भूपती आला धावोनी । सूतिकागृही प्रवेशोनी । पुत्र नयनी पाहिला ॥५८॥
राजा म्हणे वो सुंदरी । व्यर्थ आता शोक न करी । जन्मांतर पाप निर्धारी । भोगिता तरी दुःख वाटे ॥५९॥
उपाय करीन बहु तयासी । आरोग्य करीन बालकासी । शोक न करी वो मानसी । आता बाळाशी न्हाणी का ॥६०॥
ऐसी ऐकोनि त्याची वाणी । आनंदे बाळक ते न्हाणी । संस्कारविधी ब्राह्मणी । सांगता संस्कारिले तया ॥६१॥
दक्ष असे नाम ठेविले । द्वादशवर्ष प्रतिपाळिले । राये बहु उपाय केले । तपे शोषिले शरीराते ॥६२॥
परी नोहे आरोग्यता । मग वल्लभे पाचारोनि वनिता । म्हणे नगराबाहेर आता । घेऊन सुता तुवा जावे ॥६३॥
पुत्रासमवेत कमला सुंदरी । राये दवडली पुराबाहेरी । कपाळ पिटोनि आक्रोश करी । पुत्र करी धरोनिया ॥६४॥
राजकांता सुकुमार । एकली प्रवेशली वनांतर । अंध गलितकुष्ठी तो कुमर । जन्मांतर भोगीतसे ॥६५॥
चालता कंटक वेधले चरणी । शोके मुर्छित पडे तरुणी । श्वापदे भयंकर महारण्यी । अंतःकरणी भय त्यांचे ॥६६॥
पृष्ठी वाहूनि अंधसुत । वनोपवने उल्लंघित । क्षुधातृषाक्रांत पीडित । होऊन रडत दीन स्वरे ॥६७॥
तिचा ऐकून दीर्घ स्वर । धांवोनि आले तस्कर । हिरोनि नेली भूषणे अंबर । दुःख थोर तेणे जाहले ॥६८॥
तैसीच पुत्रासमवेत ती कमला । चालता पुढे ग्राम लागला । शिवालयी ठेऊन पुत्राला । आपण भिक्षेला निघाली ॥६९॥
मागोनिया भिक्षान्न । केले पुत्रासह भोजन । तेथेच वस्ती करून । दुःखे दिन कंठी सदा ॥७०॥
पुत्रासमवेत एके दिनी । भिक्षेस गेली ती नितंबिनी । अपूर्व झाले तये क्षणी । अगाध करणी गणेशाची ॥७१॥
कोणी गाणपत्य ब्राह्मणोत्तम । त्याचा अंगवायू उत्तम । लागताच उद्धरिला अधम । दिव्य देह जाहला ॥७२॥
दिव्य जाहले कमलेक्षण । शरीर झाले सुलक्षण । क्षते मावळली न लागता क्षण । दुःखकारण हरपले ॥७३॥
एकाएकी दिव्य शरीर । लावण्य जैसा अपर मार । ऐसा अवलोकुनि कुमर । मनी सुंदरी संतोषली ॥७४॥
आलिंगूनिया तनुजासी । तेथेच थारा करून वस्तीसी । भिक्षा मागोनिया उदरासी । करी तृप्तीसी वेल्हाळा ॥७५॥
बाल सुंदर डोळस । पाहाता मोह उपजे जनास । वस्त्राभरणे देऊनि त्यास । नेती घरास कौतुके ॥७६॥
घृत शर्करा पायसान्ने । नित्य तयासि करवीती भोजने । कृपा करिती गजवदने । दुःखायतने मग कैची ॥७७॥
जन म्हणती रे बाळका । नाव काय तुझिया जनका । तुझी माता चंपककलिका । तुज माणिका प्रसवली ॥७८॥
ती तर पुरुषावाचून । येथे राहिली येऊन । सगुणगुणे रूपसंपन्न । दिसे प्रसन्न महासती ॥७९॥
ऐसी ऐकून जनाची गोष्टी । बालक होऊनिया कष्टी । मातेस म्हणे माझे पोटी । दुःखकोटी उभारिल्या ॥८०॥
जन पूसती माझे पित्यासी । काय सांगू आता त्यासी । लाजीरवाणे या वदनासी । केवी जनासी दाखवू ॥८१॥
म्हणोनि बाळ रुदन करी । ऐकोनि हासली ती सुंदरी । बाल घेऊन मांडीवरी । समाधान करी त्याचे ॥८२॥
कर्नाटकदेशी भानुनगरी । वल्लभनामा तेथे राज्य करी । त्याची पट्टमहिषी मी सुंदरी । मजवरी प्रीती त्याची ॥८३॥
त्यापासोन तुझे जनन । उपजताच आससी चक्षुहीन । गलितकुष्ठी कुब्ज गमन । पाहून मन खिन्न त्याचे ॥८४॥
द्वादशवर्षेपर्यंत । तेणे उपाय केले बहूत । तपे तापला अत्यंत । आरोग्य नोहे तुजलागी ॥८५॥
मग तुजसहीत मजकारणे । नगराबाहेरी घातले त्याणे । येथे येता संकटहरणे । केले दिव्य तनू तुजलागी ॥८६॥
पुण्यपुरुषाचे अंगवाते । पावलासि दिव्य देहाते । ऐकोनि ऐसिया वचनाते । हर्षे जनाते निवेदन करी ॥८७॥
जन्मांतर कर्मसंगती । तेणे लाधली गणेशभक्ती । अष्टाक्षरमंत्र विधानोक्ती । तप करी तो बहुसाल ॥८८॥
चरणांगुष्ठी उभे राहुनी । तत्पर सदा विनायकध्यानी । निरंतर वायु भक्षण करूनी । शरीर त्याणे सुकविले ॥८९॥
तपे कष्ट पावता भारी । कृपेने द्रवला भक्तकैवारी । परशांकुश धरूनि करी । प्रगट करी निजरूप ॥९०॥
चतुर्भुज महाकाय । कंठी विराजे पीतकौशय । नूपुरे मंडित ज्याचे पाय । अनेक सूर्यसम तेजे ॥९१॥
रत्नजडित भूषणे दंडी । जो निजभक्तांचे सांकडे खंडी । महासर्पे जठर मंडी । मस्तकी मुगुट रवितेजे ॥९२॥
ऐसा महाराज गजवदन । पाहता झाकोळले त्याचे नयन । मग तो द्विजरूप धरून । प्रसन्नवदन उभा असे ॥९३॥
दक्षे पाहूनि मूर्ती गोमटी । त्याचे पदी घालोनि मिठी । लोळतस चरण संपुटी । प्राण कंठी सद्गद ॥९४॥
दक्ष म्हणे महामती । द्विजनायक मंगळमूर्ती । पूर्वील जन्मसुकृतगती । फलप्रातीशी पावली ॥९५॥
तेणे झाले भवद्दर्शन । सकल निधानाचे तू निधान । तूते करिती सकळ वंदन । भवसूदन तूच पै ॥९६॥
तूचि सकळ कारणाचे कारण । लघुस्थूल तू गजकर्ण । तू सकलांचा संकटहरण । जगत्प्राण तूचि पै ॥९७॥
तूचि शंकर कमलासन । तूचि जगी जनार्दन । चराचरगुरू गोप्ताज्ञान । ध्याताध्यान तूचि पै ॥९८॥
तूचि सांख्ययोगशास्त्रश्रुती । तूचि क्षमादयाशांती । अहंकारक्षमदमधृती । कामशांती तूचि पै ॥९९॥
ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्र । नभसूर्य तू ताराचंद्र । गणगंधर्वयक्षइंद्र । भद्राभद्र सर्व तूची ॥१००॥
औषधीलतावृक्षकंद । यंत्रतंत्रमंत्रछंद । सकल आनंदाचा आनंद । भूदेववृंद तूचि पै ॥१॥
यच्चकिंचिज्जगत्सर्व । लिंगत्रय त्रिगुणदोषभाव । सर्वव्यापक तूचि देव । न कळे माव वेदांसी ॥२॥
स्तुत्यानुवाद ऐकता यापरी । मग बोले निजभक्तकैवारी । मी तुष्टलो तुजवरी । मनोरथ तरी पुरवावे ॥३॥
मुद्गलनामे भक्त माझा । तो पुरवील मनोरथवोजा । ज्याचिये अंगवाते देह तुझा । आरोग्य जाहला जाणपा ॥४॥
त्यासि जावे तुवा शरण । ऐसे बोलोनिया गजकर्ण । अंतर्धान जाहला न लगता क्षण । गजवदन ते काळी ॥५॥
अंतर्धान पावता एकदंत । दक्ष शोके पडिला मूर्छित । सावध होऊनि शोक करीत । कपाळ पिटीत निजकरे ॥६॥
द्वादशवर्षे करिता यज्ञ । कृपणा हाती लागले धन । ते जैसे नेता हिरोन । दुःखास उणे काय त्याचे ॥७॥
चिंतातुराचे भाग्ये करूनी । हातास लागला चिंतामणि । अकस्मात पडला समुद्रजीवनी । दुःख मनी अगाध त्याचे ॥८॥
तैसा अतिदुःखीत चित्ते । हाका मारी विनायकाते । कोठे जासी टाकोनि माते । अनाथाते दयानिधे ॥९॥
विनायका रे विनायका । म्हणोनि मारी दीर्घ हाका । ह्र्दय पिटोनि करी शोका । भक्त निका गणेशाचा ॥११०॥
आडवाटे घेतसे धाव । मुखे उच्चारी विनायक नाव । काय नाही माझा भाव । म्हणोनि देव उपेक्षितो ॥११॥
द्रुमपाषाणपर्वताते । म्हणे दावा विनायकाते । मृगशार्दूलहर्यक्षाते । निर्भयचित्ते पुसतसे ॥१२॥
मार्गी जाता ब्राह्मणासी । नमन करोनि त्याचे चरणासी । म्हणे सांगा विनायकासी । दयाळासी लवलाहे ॥१३॥
आल्यागेल्या पुसे बालक । कोणी पाहिला काय विनायक । तव देखिला अलोलिक । मुद्गलाश्रम तेधवा ॥१४॥
योगाभ्यासबळे जाण । करी नानाकृती धारण । आराध्यमूर्ती गजकर्ण । गजानन अग्री सदा ॥१५॥
सालंकार दिव्यमूर्ती । पूजा करी अहोराती । अखंड ध्यान वसवी चित्ती । स्वरूपी स्थिती नित्य ज्याची ॥१६॥
ऐसा पाहोनि मुद्गलमुनी । बाल धावे आनंदोनी । दिर्घश्वास टाकोनी । चरण दोन्ही धरी त्याचे ॥१७॥
घालोनिया चरणी मिठी । बाल रडे सद्गदकंठी । त्याते पाहोनि कृपादृष्टी । पुसे वृत्तांत मग तया ॥१८॥
रडे स्फुंदोनि दुःखजाळी । बालक धावे तयाजवळी । रोगवेदना जन्मकाळी । संपूर्ण त्या निवेदित ॥१९॥
ऐसा मी पापाचा पर्वत । हिंडत आलो या नगरात । पावोनि तवांगवात । दिव्यदेही जाहलो ॥१२०॥
येऊनिया दिव्य नेत्र । कमनीय जाहली सर्व गात्र । शब्दश्रावी दोन्ही श्रोत्र । जाहलो पवित्र तव कृपे ॥२१॥
हे अखिल वर्तमान । ऐकिले मातृमुखेकरून । मग धरिला म्या अभिमान । आवरोनि मन ते काळी ॥२२॥
जेणे ऐसी कृपा केली । ती मूर्ती पाहिजे अवलोकिली । मग ती तपे वाळविली । तनू आपली गुरुराया ॥२३॥
ऐसेच मातेने तप केले । तेणे विनायका साकडे जाहले । मग दर्शन देऊनिया बोले । आश्वासिले दीनानाथे ॥२४॥
चतुर्भुज मूर्ती गोमटी । मुक्तमाळा रुळती कंठी । भुजंगे वेष्टित ज्याची कटी । मूषकपृष्ठी बैसलासे ॥२५॥
रत्नजडीत मुगुटकुंडले । ते ध्यान अत्यंत शोभले । परशांकुश हाती धरिले । दोंद शोभले विशाल ज्याचे ॥२६॥
हस्ती शूंडाग्री मोदकचय । सुरगण वंदिती ज्याचे पाय । ऐसा तो महाकाय । एकाएकी अवलोकिला ॥२७॥
चंद्रदर्शने सरितापती । आनंद पावे जैसा चित्ती । तैसा अवलोकिता भक्तपती । हर्ष पावलो अपुर्व पै ॥२८॥
त्याचे धरून पदारविंद । यथानुमती स्तुत्यानुवाद । करिता संतोषला । आनंदकंद । अभयप्रद भक्तांचा ॥२९॥
मज बोलिला करुणानिधी । आता टाकी ह्रदय आधी । तुझी जाहली कार्यसिद्धी । सत्वबुद्धी बालका ॥१३०॥
ऐसे बोलोनि गणराज । मग जाहला तो द्विज । तोच तू महाराज । मोक्षबीज करुणाब्धी ॥३१॥
ऐसे देऊनिया दर्शन । अदृश्य जाहला गजानन । तेणे दुःखे आकळून । मूर्छित पडिलो धरणीतळी ॥३२॥
संज्ञा पावोनि ये काळी । मग पावलो तुझे जवळी । तेणे पावलो ह्रदयकमळी । आनंद आता बहुसाल ॥३३॥
तो गजानन तो तू मुद्गल । हेच माझे मनी ठसेल । आता न सोडी मी पाउल । दीनदयाळ गुरुराया ॥३४॥
मग मुद्गल तयासि म्हणे । आता तूते नाही उणे । दर्शन देऊन गजकर्णे । फेडिले पारणे नयनाचे ॥३५॥
धन्य जगी तूचि एक । तुज दृश्य जाहला विनायक । तुझे महिमान सहस्त्रमुख । वर्णिता भागेल निर्धारी ॥३६॥
ज्याचिया एक दर्शनासाठी । आचरलो मी तपाच्या कोटी । शतवर्षे पावलो हिंपुटी । परी दृष्टीस साफल्य नसे ॥३७॥
जे सकळांचे आदिकारण । ज्यासि नाही मायावर्ण । तो हा मंगलमूर्ती गजकर्ण । संकटहरण जगाचा ॥३८॥
ज्याची गुणकीर्ती वर्णिता । वेदा पावली गा धन्यता । त्याचे दर्शनेकरूनि आता । कृतकृत्यता पावलासी ॥३९॥
आम्ही वंदावे तुझे चरण । ऐसा त्याचा गौरव करून । मग दीधले आलिंगन । प्रमोदे मन निमग्न त्याचे ॥१४०॥
मग दक्षकाचे सव्य कानी । एकाक्षरमंत्र सांगे मुनी । अनुष्ठानविधिविधानी । केला ज्ञानी तेधवा ॥४१॥
मुद्गल म्हणे दक्षालागी । मंत्र न टाकी कवणे प्रसंगी । जरी टाकशील तरी जगी । नाश वेगी पावशील ॥४२॥
मंत्रे करिता आराधन । तुझे करितील देव वंदन । धनधान्यलक्ष्मी भोगुन । अंती पावन होसील पै ॥४३॥
इहलोकी सकल भोग । भोगून पावसी अपवर्ग । तूते तुष्टेल सिद्धिबुद्धिसंग । सुंदरांग गणपती ॥४४॥
जयजयाजी मंगलमूर्ती । पुढे बोलवी आपली कीर्ती । तेणे खंडेल अज्ञानगती । स्वरूपस्थिती पावेन मी ॥४५॥
त्वत्प्रसादे हेचि सार्थक । मुखे वदावे कथाकौतुक । मनी चिंतावे स्वरूपसुख । अक्षयपद पावणे ॥४६॥
स्वस्तिश्रीगणेशप्रतापग्रंथ । गणेशपुराणसंमत । उपासनाखंड रसभरीत । षष्ठोध्याय गोड हा ॥१४७॥ अध्याय ॥६॥ ओव्या ॥१४७॥
श्री गणेश प्रताप - अध्याय ७
श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीदीननाथाय नमः ।
जयजयाजी मंगलधामा । न कळे तुझा अद्भुत महिमा । निजभक्तांवरी तुझा प्रेमा । नाही उपमा तयासी ॥१॥
तू सकलमंगलाचेही मंगल । कार्यकारण तूचि सकळ । विश्व व्यापोनिया निर्मल । सूक्ष्म केवळ चिद्रूपे ॥२॥
चिदानंद तू परात्पर । परमात्मा विश्वसार । भक्ताभिमानी लंबोदर । गुणगंभीर गुणेश तू ॥३॥
जैसे येते तुझिया मना । तैशा रचसी अगम्य रचना । उद्धरावया पतित जना । क्रीडा नाना आचरसी ॥४॥
पूर्वाध्यायी दक्षाप्रती । मुद्गले उपदेशिली मंत्रस्थिती । तेणे पावला परमभक्ती । गणपतीची अनुपम्य ॥५॥
भृगुलागी विनयभावे । सोमकांत म्हणे माझ्या जीवे । आश्चर्य मानले ते ऐकावे । मग सांगावे समाधान पै ॥६॥
अंधकुब्जमूकबधिर । ऐसा जो कमलाकुमर । दुर्गंधियुक्तशरीर । रोगागार प्रत्यक्ष ते ॥७॥
मुद्गलऋषीच्या अंगवाते । तो पावला दिव्य देहाते । प्रत्यक्ष दर्शन दक्षाते । एकदंते दीधले ॥८॥
मुद्गलऋषि तो तपोधन । त्यास कैसे न घडले दर्शन । हे आश्चर्य मजलागुन । ऋषिवर्या वाटते की ॥९॥
सहस्त्र वर्षै करिता तप । त्यासि न भेटला गणाधिप । काय दक्षाचे पुण्य अमूप । तेणे तो दृश्य त्यासी जाहला ॥१०॥
ऐकोनि हर्षला ऋषिसत्तम । म्हणे तुझा हा प्रश्न उत्तम । ऐक त्याचे पूर्वील कर्म । तेणे धर्म समजेल तूते ॥११॥
सिंधुदेशी पल्लीनगरी । विख्यात आहे उर्वीवरी । कल्याणनामे वैश्यनरी । धनाढ्य तरे कुबेरसा ॥१२॥
देवब्राह्मणी रत सदा । नीतीने भोगी निजसंपदा । वदान्य कुशल कार्यसदा । दुःख कदा त्यासी नसे ॥१३॥
त्याची ललना गुणवती । नाम तियेचे इंदुमती । पतिपरायण साध्वी सती । जगी कीर्ति धन्य तियेची ॥१४॥
तिचे पवित्र उदरी सुत । जाहला बल्लाळ नामे विख्यात । शुक्लपक्षी तारकानाथ । वृद्धिंगत तैसा असे ॥१५॥
बळांसमवेत बल्लागुणी । सदा विनटला गणेशचरणी । गणेशभक्ती अंतकरणी । सदा वाणी नाम मुखे ॥१६॥
मेळवोनि बाळकांचा मेळा । ग्रामाबाहेर जावोनि अवलीळा । भजन करी वेळोवेळा । पुढे शिळा मांडोनिया ॥१७॥
गणेश कल्पोनि निजचित्ती । मांडली शिळा अति निगुती । पूजा करी अहोरात्री । ध्यानस्थिती सदा त्याची ॥१८॥
आणोनिया दुर्वांकुरभार । भावे अर्पी पूजाप्रकार । वनपुष्पे पल्लवभार । निरंतर अर्पीतसे ॥१९॥
धूपदीपनैवेद्य भावे । बाळके मानसी कल्पावे । ते गणेशासि अर्पावे । जिवे भावे करूनिया ॥२०॥
घरी न वसे कदाकाळी । सदा राहे देवाजवळी । पराग म्हणोनिया धूळी । भावे उधळी देवावर ॥२१॥
देव भावाचा भुकेला । तेणे गणेश संतोषला । ऐसी पाहोनि बालकलीळा । पिता क्षोभला तयावरी ॥२२॥
वेताटी घेऊनिया करी । येऊनि तो नगराबाहेरी । पुत्र धरोनिया वामकरी । छडी उगारी मारावया ॥२३॥
बाळ चळचळा कापत । स्फुंदस्फुंदोनिया रडत । मग आणोनिया मंदिरात । नीती सांगत तयासी ॥२४॥
म्हणे करी विद्याभ्यास । हित करणे संसारास । भलत्याच छंदे लोटिसी दिवस । तुझे मनास लाज नाही ॥२५॥
हे जरी न ऐकसी । तरी मी तुज बांधीन खांबासी । ताडन करीन गा निश्चयेसी । देत ऐसी भिती त्याते ॥२६॥
ऐसे सांगोनि बाळाते । मग गेला तो गृहकृत्याते । बाळके मिळवोनिया वनाते । जाऊनि भजनाते करीतसे ॥२७॥
वनपुष्पे करूनिया जमा । तेणे पूजीतसे मंगलधामा । भक्तिभावे केली सीमा । संतोष उमापुत्रांसि पै ॥२८॥
दक्षबाळा समवेत । पूजित असता एकदंत । गृही शोध करीतात । म्हणे सुत कोठे गेला असे ॥२९॥
जन सांगाती तयाते । येणे नाशिले आमुचे मुलाते । मेळवोनिया बाळकांते । जाऊनि वनाते नाचतसे ॥३०॥
वनी मांडोनिया दगड । म्हणे माझा हा वक्रतुंड । त्यासी करीत नाहीस दंड । तेणे पाखांड मांडिले ॥३१॥
आधीच होता राग पोटी । ऐसी ऐकता जनाची गोष्टी । मग धावला उठाउठी । हाती वेताटी घेऊनिया ॥३२॥
ग्रामाबाहेर आला धावत । क्रोधे थरथरा कापत । बाळके पाहूनिया पळत । पुत्र ध्यानस्थ बैसला असे ॥३३॥
त्यासि म्हणे दटाउनी । माझे उदरी तुवा येउनी । बुडविले माझे नावालागुनी । तुझेनी जनी निंद्य मी ॥३४॥
टाकून पुत्रस्नेह निष्ठुर । जैसा यमाचा किंकर । धरोनिया त्याचा कर । काष्ठे प्रहार करीतसे ॥३५॥
आसडोनि पाडिला धरणीवरी । निष्ठुर घाते लाथा मारी । रक्त वाहे त्याचे शरीरी । रुदन करी बालक पै ॥३६॥
वृक्षी मग बांधिला त्याशी । म्हणे आता देव सोडवील तुजशी । तोच पुरवील अन्नवस्त्रासी । तुजसी मजसी संबंध नाही ॥३७॥
आता येशील जरी घरा । प्राण घेवूनि करीन पुरा । क्रोधे प्रवेशला निजमंदिरा । वनी कुमरा टाकोनिया ॥३८॥
मोडोनि टाकिले त्याचे देउळ । वनी बांधला तसाच बाळ । तव झाला संध्याकाळ । निशा प्रबळ दाटली ॥३९॥
वृक्षी बांधला एकट वनी । शोणित वाहे अंगातुनी । ऐसा पडोनिया व्यसनी । देवासि मनी चिंती तदा ॥४०॥
बाळक विलपे शोकवचनी । विघ्नारी म्हणविशी आपणालागोनी । ते असत्य झाले आजचे दिनी । हेच जनी निंद्य तूते ॥४१॥
तुज भजता दिनेश । मज होतात ऐसे क्लेश । तुझे बुडाले आजि यश । हे विघ्नेशा न जाणशी तू ॥४२॥
भक्तभिमानीमानी ब्रीद मिरविशी । निजभक्तांची उपेक्षा करिशी । हे लाजिरवाणे नाही तुजशी । काय थोराशी म्हणावे ॥४३॥
ऐसा करोनि दीर्घशोक । मग शापिला तेणे जनक । म्हणे हो का कुब्जबधिरमूक । पापभाक मम पिता ॥४४॥
जेणे देवालय भंगिले । त्यासि महादोष घडले । त्याचे कर्म अबद्ध बोले । पाहिजे भोगिले जन्मांतरी ॥४५॥
ऐसी वदोनि शापवचने । मग राहिला स्वस्थमने । गणेश आकळिता ध्याने । जगज्जीवने जाणितले ॥४६॥
ह्रदयी जाणोनि त्याचे दुःख । अंतरी कळवळिला वारणमुख । लगबग धाविन्नला देख । त्याचे दुःख हरावया ॥४७॥
ब्राह्मणाचे दिव्यस्वरूपे । तेथे येऊनिया साक्षेपे । बंधमोक्ष करूनि गणाधिप । निजभक्त पे तयाचे ॥४८॥
आंगावरी फिरऊन अमृतकर । केले त्याचे दिव्य शरीर । निर्मलज्ञान लंबोदर । देत सत्वर तयासी ॥४९॥
बल्लाळ होऊनि हर्षभरित । पदी घाली दंडवत । जोडोनिया दोन्ही हस्त । स्तुती करीत भावार्थे ॥५०॥
ऐकोनि त्याची स्तुति अद्भुत । मग ब्राह्मण तयासी म्हणत । तुझे शापान्वये तव तात । व्याधिवंत होय आता ॥५१॥
मग वदे बल्लाळ देवा । त्वद्भक्ती मम ह्रदयी साठवा । या स्थळी महिमा तुवा । वाढवावा दयानिधे ॥५२॥
ऐकोनि त्याचे ऐसे वचन । मग बोले गजानन । तुझे नामाभिधान धरून । करीन पावन निजभक्ता ॥५३॥
बल्लाळविनायक हे नाम । या स्थळी धरिले म्या उत्तम । भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीस काम । निजभक्तांचे पुरवीन मी ॥५४॥
ऐसा देऊनिया वर । गुप्त जाहला लंबोदर । तेथे रम्य जाहले मंदिर । बल्लाळेश्वर देव तेथे ॥५५॥
पल्लीनामे नगरी विख्यात । अद्यापि आहे कोकणात । विनायक तेथे नांदत । उद्धरीत निजभक्ता ॥५६॥
बल्लाळभक्त तो बाळक । तेथे अर्ची विनायक । ते पाहावया कौतुक । नागरिक धाविन्नले ॥५७॥
बल्लाळाचा होताच शाप । अंधबधिर जाहला बाप । शरीरी क्षते पडली अमुप । करी विलाप कांता त्याची ॥५८॥
मग येऊनिया वनी । पुत्र अवलोकिला नयनी । शांतदांतसमाधानी । तेणे मनी संतोषली ॥५९॥
पुत्रस्नेहे मोहिली अंगना । स्तनी दाटला तिचे पान्हा । मग म्हणे ती अगा नंदना । चाल सदना आपुलिया ॥६०॥
स्नेहे आलिंगिला तिणे पुत्र । म्हणे वंशी धन्य तू सत्पात्र । तुझे निगती आम्हास पवित्र । इहपरत्र पावेल की ॥६१॥
परी तुझे पित्याची दशा झाली । ती तुवा पाहिजे अवलोकिली । तेणे जगात कीर्ती भली । विस्तारेल सत्पुत्रा ॥६२॥
इंदुमतीचे ऐसे वचन । ऐकोनि बोले तिचा नंदन । न पाहे मी त्याचे वदन । सत्यवचन हे माझे ॥६३॥
न करिता अपराधाते । तेणे ताडण केले माते । भंगिले सुंदर देवालयाते । विनायकाते क्षोभविले ॥६४॥
तो नव्हे माझा बाप । त्याचे फळले त्यास पाप । तू न करी व्यर्थ विलाप । माझा शाप न फिरे कदा ॥६५॥
मातापिताबंधूजन । माझा एक गजानन । तू करी त्याचे सेवन । रक्षी मन त्याचे पदी ॥६६॥
वल्लभ नामे महा नृपती । त्याची भार्या तू निश्चिती । पुढिले जन्मी इंदुमती । कमळा नामे होशील तू ॥६७॥
तुझा पति तुझे उदरी । पुत्र जन्मेल जन्मांतरी । दक्ष या नामे निर्धारी । जनाभीतरी बाहतील ॥६८॥
उपजताच अंधबधिर । वाहेल अंगी पूयरुधिर । दुर्गंधीयुक्त कुष्ठशरीर । ऐसा कुमर प्रसविशी तू ॥६९॥
त्याचे रोगपरिहारासी । वल्लभ करील महायत्नासी । द्वादशवर्षे लोटता ऐसी । मग त्रासासी पावेल तो ॥७०॥
मग पुत्रासमवेत तूते । नगराबाहेर दवडील माते । गाणपत्याचे शरीरवाते । दिव्यदेहाते पावेल तो ॥७१॥
ऐसी ऐकता बल्लाळवाणी । रुदन करी तदा तरुणी । मग गृही जावोनि रमणी । अत्यंत क्लेशे उबगली ॥७२॥
जे शेष आयुष्य उरले । ते दुःख भोगिता दिवस गेले । मग तयासि मरण आले । तो पावला यमलोकी ॥७३॥
इंदुमती तीच कमला । कल्याण तो दक्ष जाहला । भृगु म्हणे सोमकांताला । तूते समजला वृत्तांत की ॥७४॥
विश्वामित्रे इतिहास । सांगता हर्ष जाहला भीमास । विनये पुसे गाधिजास । म्हणे तुम्हास प्रश्न असे ॥७५॥
दक्षे तप कवणे स्थानी । केले हे सांगा मजलागुनी । ऐकून म्हणे विश्वामित्र मुनी । होय श्रवणी सादर नृपा ॥७६॥
नंदनोपम कौंडिण्यवनी । तेथे बैसला तो अनुष्ठानी । तप करिता एकविंशति दिनी । तया लागोनि स्वप्न जाहले ॥७७॥
सिंदूराक्त विशालवारण । अलंकारपताका परिपूर्ण । गंडस्थळी षट्पदगण । शुंडाग्री माळा सुमनाची ॥७८॥
ती घातली आपले कंठी । येऊनि अमात्य प्रजा भेटी । मग धरूनिया करसंपुटी । गजस्कंधी बैसविले ॥७९॥
नेऊनिया भद्रासनी । अभिषेकिले आपणालागुनी । ऐसे त्याणे स्वप्न पाहुनी । जागृत जाहला उषःकाळी ॥८०॥
करूनि नमस्कार मातेसी । स्वप्न निवेदी तियेपासी । ती पावोनिया प्रमोदासी । म्हणे राज्यासी पावसील ॥८१॥
ऐकोनि म्हणे दक्ष सुमती । जरी जाहली राज्यप्राप्ती । प्रजा पाळीन मी निश्चिती । ब्राह्मणा प्रतिपाळीन मी ॥८२॥
कौंडिण्य नगरींचा नृपती । चंद्रसेन नामे तयाप्रती । दैवे पावला निधनगती । कर्मगती करूनिया ॥८३॥
चंद्रसेन राजा मरण पावता । सुलभा नामे त्याची वनिता । ह्रदय पिटोनि करी आकांता । म्हणे मी आता काय करू ॥८४॥
सौभाग्यरवि मावळला । तेणे प्रपंची अंधार पडला । सौख्यनिधी समुद्री बुडाला । कडा कोसळला मजवरी ॥८५॥
हे नाथ हे नाथ सौख्यदानी । जाऊ नको मज टाकोनी । तुज वाचोनि नितंबिनी । अनाथ जनी जाहली की ॥८६॥
उघडोनिया कमलनयन । सप्रेम पाहे माझे वदन । मंदस्मित सुहास्ये करून । माझे मन रंजवी की ॥८७॥
सर्व अपराध घालोनि पोटी । समजवावी प्रिया गोमटी । कंठी घालोनिया मिठी । धरून हनुवटी रिजवी मज ॥८८॥
रुसणे सोडोनि गुणराशी । एक शब्द बोले का मजशी । चरण झाडिते कुरळ केशी । प्रियदासी म्हणोनिया ॥८९॥
नित्य जाता भद्रासनी । मज पुससी क्षणक्षणी । आज का निष्ठुर जाहला मनी । एकही वचन बोला ना ॥९०॥
ऐसी शोके पडली मूर्च्छित । नगरनारी धावल्या बहुत । मग तीते सावरोनि धरित । सावध करीत ललना त्या ॥९१॥
कपाळ पिटोनिया अबळा । भूषणे टाकोनि तोडिल्या माळा । अंग टाकी वेळोवेळा । धरणीतळी लोळतसे ॥९२॥
कठीण करूनिया अंतःकरण । तीते म्हणती वृद्ध ब्राह्मण । जगी शाश्वत आहे कोण । सर्वा मरणविभाग असे ॥९३॥
मिळोनि अमात्य सुह्रज्जन । उत्तरकार्य संपादन । करिते झाले अनुदिन । त्रयोदश दिवसपर्यंत ॥९४॥
खेदे करिती अमात्य विचार । कैसा चालेल राज्यभार । तव तेथे आला ऋषीश्वर । मुद्गलनामा पवित्र जो ॥९५॥
त्याते अमात्ये करूनि नमन । केले पाद्योपचारपूजन । पाहुनी त्याचे खिन्न मन । बोले ऋषि तयाते ॥९६॥
अराजकी राजविधी । निर्मिता जाहला पूर्वी विधी । तो करोनिया या संधी । कार्यसिद्ध करावी ॥९७॥
गजशुंडी द्यावी सुमनमाळा । तो घालील ज्याच्या गळा । तो राजा अवनीतळा । प्रतिपाळा आज्ञा त्याची ॥९८॥
वचन मानवले सर्वांसी । उत्तम शृंगारिले गजासी । पुष्पमाळा कराग्रासी । देऊनि त्यासी प्रार्थिले ॥९९॥
येईल जो का तुझे मानसी । राजा करी आता त्यासी गज चालला वेगेसी । शोधीत नगरासी तेधवा ॥१००॥
तंतवितंतघनसुस्वर । वाद्ये वाजती अपार । नगर धुंडुनिया कुंजर । मग बाहेर निघाला ॥१॥
कौंडण्यवनी प्रवेशला । दक्ष तेथे ध्यानस्थ बैसला । त्याचे कंठी अम्लानमाळा । घालिता झाला गजराज ॥२॥
प्रजा करिती जयजयकार । पुष्पे वर्षती सुरवर । आशीर्वाद देती धरामर । मंत्रोच्चार गर्जती ॥३॥
अमात्य आणि पदाधीपती । येऊनि त्यासी वंदिती । मानोनिया तो भूपती । गजस्कंधी बैसविला ॥४॥
उल्हाटयंत्राचे भडमार । वाद्ये वाजती अपार । रत्नजडित अळंकार । तेणे शरीर शोभले ॥५॥
वस्त्राभरणे टिळामाळा । कंठी रुळे मौक्तिकमेळा । मग शृंगारूनिया कमळा । शिबिकासनी बैसविली ॥६॥
अग्री धावती वेत्रधारी । दिव्यातपत्रे शोभती शिरी । ऐसा मिरवित आणिला नगरी । महोत्सव मांडिला ॥७॥
आणोनिया राजमंदिरी । मग बैसविला भद्रावरी । अभिषेकिला द्विजवरी । मंत्रोच्चारी गर्जती ते ॥८॥
मग फोडोनि भांडार । दाने गौरविले द्विजवर । वस्त्रालंकारे आप्तनर । सेवक समग्र सुखी केले ॥९॥
विनय पाचारोनि मुद्गलमुनी । त्यासि बैसऊनि भद्रासनी । षोडशोपचारे पूजा करोनी । धनदानी गौरविला ॥११०॥
ग्रामरत्ने धेनुदाना । देऊनि तोषविले त्याचे मना । आनंदाश्रू आणोनि नयना । मुखे नाना स्तव करी ॥११॥
पाहूनि त्याचा विनयभाव । संतोष पावला भुदेव । ऋषि म्हणे तू सदैव । सुखवैभव भोगशील ॥१२॥
जे जे इच्छील तुझे मन । ते ते पुरवील गजानन । ऐसे देऊन वरदान । मग स्वस्थान पावला तो ॥१३॥
जनमुखे ऐकोनि वार्ता । वल्लभराजा दक्षपिता । तेथे येऊनिया स्वसुता । ह्रदयी तेणे धरियेले ॥१४॥
कमला पाहूनि निजभर्ता । चरणी ठेविला तिणे माथा । तेणे सप्रेम आलिंगता । वियोगव्यथा विसरली ॥१५॥
वीरसेन रायाची कुमरी । लावण्यराशी रतीचेपरी । गणेश त्याते आज्ञा करी । स्वप्नाभीतरी येऊनिया ॥१६॥
दक्ष राजा प्रिय भक्त माझा । तो जाण जामात तुझा । त्याची करोनि भावे पूजा । कन्या त्यासी अर्पावी ॥१७॥
तेणे मानोनिया उत्तम । करिता जाहला अतिसंभ्रम । कन्यादान विधिक्रम । करोनि दक्ष गौरविला ॥१८॥
तिचे उदरी गुणगंभीर । बृहद्भानु जाहला कुमर । त्यापासून जाहला डुधर । त्यापासून सुलभ जन्मला ॥१९॥
त्यापासोनि पद्माकर । रिपुमर्दी त्याचा कुमर । चित्रसेननामे महाशूर । तव पिता जाणेका ॥२०॥
विश्वामित्र म्हणे भीमकोत्तमा । तुझे पूर्वजाचा ऐसा महिमा । श्रवणमात्रे अधमाधमा । मंगलधामी लाभ घडे ॥२१॥
जयजयाजी संकटहरणा । गुणातीता गजकर्णा । आपली कीर्ती मदंतःकरणा । उपदेशी निर्मल ॥२२॥
विनायकाचा तू नायक । तुझे नावही विनायक । निजदास म्हणोनिया देख । आपणाशी साम्य करी ॥२३॥
स्वस्तिश्रीगणेशप्रतापग्रंथ । गणेशपुराणसंमत । उपासनाखंड रसभरित । सप्तमोध्याय गोड हा ॥२४॥ अध्याय ॥७॥ ओव्या ॥१२४॥
श्री गणेश प्रताप - अध्याय ८
श्रीगणेशाय नमः । श्रीदत्तात्रेयाय नमः ।
जयजयाजी गजवदना । पुढे कथा पद्यरचना । जैसी येईल तुझिये मना । तैसी करी का निजछंदे ॥१॥
श्रोते व्हावे सावधान । पूर्वाध्यायी कथानुसंधान । विश्वामित्रे केले कथन । दक्षापासून भीमावरी ॥२॥
मग सदयमने भीमासी । उपदेशी एकाक्षर मंत्रासी । मस्तकी अर्पोनि वरदकरासी । म्हणे पुत्रासी पावसील ॥३॥
ऐकोनि ऋषीची वरदवाणी । राये मस्तक ठेविला चरणी । मग आज्ञा घेऊनि ते क्षणी । परतला रमणीसहित पै ॥४॥
आला ऐकून नगरनाथ । अमात्य दोघे सेनेसहित । सामोरे येऊनिया नेत । महोत्साहे नृपवरा ॥५॥
चारुहासिनी धरूनि करी । प्रवेशला निजनगरी । जाता झाला राजमंदिरी । घरोघरी आनंद तेणे ॥६॥
मग पाहूनिया सुमुहूर्त । भीम गणेशालय निर्मित । तेथे जाऊनिया नरनाथ । मग करीत अनुष्ठान पै ॥७॥
भावे अर्ची एकदंत । निराहार अनुष्ठान करीत । भूतमात्री भगवंत । भीम देखत समदृष्टी ॥८॥
सूकरमार्जारखरश्वान । त्यांसि देऊन आलिंगन । पदी करी त्यांच्या नमन । देहाभिमान टाकोनिया ॥९॥
पाषाणतरु ते आलिंगित । रासभाते नमस्कारित । जन म्हणती पिशाच अद्भुत । राजाजीत जाहला असे ॥१०॥
सर्वभूती भगवद्भाव । होता प्रसन्न झाला देव । रूप प्रगटोनिया अपूर्व । करी राव धरियेला ॥११॥
तयासि म्हणे गजवक्त्र । तुज होईल आता पुत्र । तो मज होईल प्रियपात्र । सेवी कलत्र आनंदे ॥१२॥
ऐसी वदोनि वरदवाणी । गुप्त जाहला मोदकपाणी । राजा येऊनि गृहालागुनी । आनंद जनी उभवी ॥१३॥
लक्षानुलक्ष विप्रभोजन । वस्त्रालंकारे धेनुदान । करिता जाहला प्रमोदेकरून । तेणे गजवदन तुष्टला ॥१४॥
चारुहासिनी ऋतुमती । भीमे करिता सशास्त्र रती । दोहदाते जाहली धरती । परमप्रीती रायाते ॥१५॥
नवमासपूर्ण होता । मग प्रसवली दिव्यसुता । राजगृही मंगलता । विस्तारली बहुसाल ॥१६॥
राये फोडोनि भांडार । सुखी केले द्विजवर । पुत्रोत्साह केला थोर । दाने अपार देतसे ॥१७॥
रुक्मांगद ऐसे नाम । ठेविता जाहला भीमकोत्तम । राजा जाहला पूर्णकाम । देवसत्तम प्रसादे ॥१८॥
ज्याचे स्वरूप अवलोकन । करिता लाजती चंद्रमदन । कनककांती सुलक्षण । भीमनंदन विराजे ॥१९॥
भीमे एकाक्षरे उपदेशिला । शास्त्रकळा प्रवीण जाहला । मग पित्याने राज्यी स्थापिला । आपण गेला तपोवना ॥२०॥
पावता राज्यसंभार । नीतीने पाळि प्रजा समग्र । शांत दांत गुणगंभीर । उदार शूर विवेकी ॥२१॥
विनायकोपासक सदा । मृगयेलागी एकदा । फिरत असता श्रांत तदा । तृषाविव्हळ जाहला तो ॥२२॥
रुक्मांगद राजा उदककामी । जाता जाहला ऋष्याश्रमी । उष्णे जाहला अत्यंत श्रमी । ऋषी धामी अवलोकिला ॥२३॥
वाचन्कवीनामे ऋषिसत्तम । त्याची भार्या अतिउत्तम । कनकलतिका रतिसम । स्वरूपधाम कमलावती ॥२४॥
उभयतास अवलोकुन । रुक्मांगदे केले नमन । ऋषि म्हणे तयालागुन । विश्रांती करी क्षणभरी ॥२५॥
मज माध्यान्हसंध्यालागी । जाणे आहे याप्रसंगी । ऐसे सांगोनिया वेगी । स्नानालागी तो गेला ॥२६॥
राजा म्हणे वो माय । शीतळ पाजी शुद्ध तोय । तृषाव्याकुल माझा काय । प्राणसोय टाकीतसे ॥२७॥
ऐसे ऐकोनि त्याचे वचन । करूनिया सुहास्यवदन । नेत्रकोणे अवलोकुन । पुढे जीवन ठेविले ॥२८॥
मग म्हणे पुरुषसुंदरा । शीतल जीवन प्राशन करा । श्रमोनि आलेति माझे घरा । श्रमपरिहार करीन मी ॥२९॥
तुझी पाहूनि रूपरेखा । ह्रदयी पावले अत्यंतसुखा । किमपि विचार नाही पारखा । सप्रेम देखा मजलागी ॥३०॥
माझे करिता अधरपान । तेणे हरेल श्रमतहान । ह्रदयी माते आलिंगोन । दाहशशमन करा वेगी ॥३१॥
तू माझे ह्रदयपलंगी । शयन करी का याप्रसंगी । आता माझे सुरतसंगी । संतोष अष्टांगी पावशील ॥३२॥
ऐसी ऐकता तिची वाणी । राजा बोटे घाली कर्णी । म्हणे माझी ऐसी कर्णी । नाही तरुणी जाण गे ॥३३॥
करिता परांगना अभिलाष । होईल रौरवी गे वास । नलगे तुझिया उदकास । भलती आस धरू नको ॥३४॥
गणेशोपासक मी जितेंद्रिय । मज नाही मन्मथाचे भय । तुझे वंदितो मी पाय । माझी माय सत्य तू ॥३५॥
ऐकोनि बोले मदविव्हला । तू न जाणशी या धर्माला । कामार्त जरी याचिता बाला । तरी नराला दोष नाही ॥३६॥
हट्टे परवधू करिता ग्रहण । त्यासि निरयभाग जाण । रत्यार्तेस रतिदान । धर्मपरायण करिताती ॥३७॥
अरे तू न देशील जरी भोग । तरी प्राण करितील देहत्याग । तुझे स्वरूपावलोकने अनंग । पीडा सांग मज करी ॥३८॥
स्वर्गमृत्युपाताळ शोधिता । तुझे स्वरूपास नाही साम्यता । तुज न प्रार्थी कोण वनिता । आग्रह आता करू नको ॥३९॥
राजा म्हणे वो मदविव्हले । त्रास पावलो तुझिया बोले । न वाटे हे मज लाभले । मन आपुले आवरी का ॥४०॥
ऐसे बोलोनि उठाउठी । जाता देखिला तिणे दृष्टी । मग धावोनिया गोरटी । करसंपुटी धरी तया ॥४१॥
मदविव्हरक्तलोचना । देऊनि त्याते आलिंगना । बळे करी अधरचुंबना । शिथिल व्यसना करूनिया ॥४२॥
राजा तीते परती लोटी । तिणे कंठी घातली मिठी । झिडकारोनिया गोरटी । उठाउठी निष्टला ॥४३॥
मदविव्हल पडली मूर्छित । मूर्छा सावरोनि उठत । क्रोधे थरथरा कापत । दात खात करकरा ॥४४॥
रायास म्हणे अगा दुष्टा । मज दीधले तुवा कष्टा । दुःख भोगशील पापिष्टा । शरीरी कुष्टा पावसील ॥४५॥
ऐसी वदोनि शापोक्ती । मग जाहली लज्जावती । तेथोनि निष्टला भूपती । चित्ती म्हणे अहाहा ॥४६॥
तिचा शाप तात्काळ फळला । सर्व शरीरी कुष्टी जाहला । वेदना लागल्या शरीराला । देह नासला ठाईठाई ॥४७॥
राजा म्हणे गा गजानना । काय आले हे तुझे मना । मी पावलो दुःखकलना ॥ अन्यायाविना या देही ॥४८॥
तुजवाचोनि अन्य जाण । न जाणे गा गजकर्ण । तुझीच भक्ती परिपूर्ण । सदाचरण म्या केले ॥४९॥
तथापि संकटी निर्दया तुवा । मज उपेक्षिले देवाधिदेवा । विघ्नहरण या नावा । तुझे तुवा बुडविले ॥५०॥
ऐसा पडोनि दुःखावर्ती । वटाखाली करी वस्ती । मुख न दाखवी जनाप्रती । तळमळ चित्ती लागली ॥५१॥
तव तुष्टला गजानन । झाले नारदाचे दर्शन । राये करोनि पदी नमन । समाधान पावला ॥५२॥
तुमचे परोपकारालागी भ्रमण आहे सदा जगी । मी जाहलो गा महारोगी । भार्या वियोगी जाहली तेणे ॥५३॥
नेत्री आणोनिया जीवन । केले पूर्ववृत्तांत कथन । तेणे द्रवले साधूचे मन । अभयवचन देत तया ॥५४॥
नारद म्हणे गा नृपनाथ । विदर्भ नगरी कंदव तीर्थ । चिंतामणी एकदंत । भक्तानुकंपी तेथे असे ॥५५॥
मार्गी येता आश्चर्य पाहिले । तेथे एकाचे कुष्ट गेले । कोणे शूद्रे स्नान केले । दिव्य झाले शरीर त्याचे ॥५६॥
तेथे जाऊनि करी स्नान । होईल रोगाचे भंजन । ऐकोनि तोषला भीमनंदन । समाधान पावला ॥५७॥
राजा म्हणे गा धातृनंदना । कोणी स्थापिले गजानना । त्या तीर्थी करिता स्नाना । कोण पुर्वी उद्धरला ॥५८॥
परोपकारी तुमची मती । जैसे मेघवर्षाव करिती । तैसी तुमची उपस्थिती । त्रिजगती प्रतिष्ठित ॥५९॥
ऐकोनि त्याची ऐसी वाणी । ऋषि तोषला अंतःकरणी । म्हणे प्रश्ने उपकारकरणी । जगावरी तुवा केली ॥६०॥
ऐके आता तीर्थमहिमा । पूर्वील कथा उत्तमोत्तमा । तीर्थी स्नान करिता सीमा । सुकृताची न वर्णवे ॥६१॥
पूर्वी फिरत सहज स्थिती । गमन केले स्वर्गाप्रती । मज पाहूनिया शचीपती । आनंदोनि चित्ती नमन करी ॥६२॥
बैसवोनिया सिंहासनी । राजोपचारे पूजा करुनी । पुढे उभा कर जोडोनी । नम्रवचनी पूसत ॥६३॥
इंद्र म्हणे गा विरंचिसुता । तुम्ही जगी नित्य फिरता । काय पाहिली आश्चर्यता । मज तत्वता कथन करी ॥६४॥
नारद म्हणे गा पाकशासना । फिरत पावलो गौतमवना । तेथे पाहिली त्याची ललना । जी का मना अगम्य ॥६५॥
लावण्यसमुद्राची लहरी । हेलावली उर्वीवरी । ब्रह्मांडीचे सौंदर्य शरीरी । विश्रांती करी वाटतसे ॥६६॥
जीचे अवलोकिताच वदन । चंद्र जाहला कलाहीन । रती होते लज्जायमान । तिचे मन उदास पै ॥६७॥
जीचे स्वरूप अवलोकिता । माझे ह्रदयी मन्मथव्यथा । पावोनि आली विकळता । ऐसी कांता दुजी नाही ॥६८॥
रंभा उर्वशी तिलोत्तमा । मेनिका शची आणि उमा । छाया संज्ञा रोहिणी रमा । तिची उपमा न पावती ॥६९॥
तिचे अवलोकिता प्रसन्न मुख । धिक्धिक् वाटे स्वर्गसुख । त्रिभुवनीचा गळोनि हरिख । वदन देख वोतले तिचे ॥७०॥
कोटिजन्म सुकृतयोग । तरीच तिचा घडेल संग । ऐसे ऐकता शचीरंग । म्हणे संभोग करीन तिचा ॥७१॥
मन्मथे भेदिले ह्रदय त्याचे । वैभव नावडे विष्ठपाचे । निर्लज्ज चित्त कामातुराचे । धावे मनाचे पाठीमागे ॥७२॥
टाकोनि सकल उद्यम । इंद्र पावला गौतमाश्रम । स्नानासि गेला ऋषिसत्तम । मागे कृत्रिम आचरला ॥७३॥
तेणे गौतमाचा वेष धरिला । मग स्वाश्रमी परतला । पाहोनि त्याते विधिबाला । विस्मयाला पावली ॥७४॥
कर्म संपूर्ण न करिता पती । का येणे जाहले आश्रमाप्रती । दिसते तुमची चंचलवृत्ती । नेत्राप्रति आरक्तत ॥७५॥
गौतम म्हणे वो कमललोचने । सुरत इच्छा धरिली मने । शय्या करी रुचिरानने । प्रसन्नमने करोनिया ॥७६॥
येरू म्हणे प्राणेश्वरा । हा विचार नाही बरा । दिवसवरी धीर धरा । रात्रौ करा सुखे रती ॥७७॥
टाकोनिया संध्यास्नान । नित्यकर्म देवतार्चन । कैसे चळले तुमचे मन । टाकोनि ध्यान स्वकर्माचे ॥७८॥
गौतम म्हणे गे सुंदरी । स्नान करिता गंगातीरी । म्या अवलोकिली अप्सरा नारी । जी सुंदरी तुज ऐसी ॥७९॥
तिणे करिता जळी स्नान । सर्वांग पाहिले तिचे नग्न । चित्त झाले माझे भग्न । जप ध्यान विसरलो ॥८०॥
ह्रदयी भेदले खडतर । पंचशराचे पाच शर । तेणे होऊनिया आतुर । तुझे मंदिरी प्रवेशलो ॥८१॥
आग्रह न धरावा सुंदरी । तल्पकावरी शेज करी । म्हणोनि धरिले तीते करी । भोगमंदिरी चाल म्हणे ॥८२॥
जन्मवरी दिवसासी । कधीच भोगिले नाही मजसी । आता काय म्हणावे तुम्हासी । काही मनासी लाज धरा ॥८३॥
येरू म्हणे रती न देसील । तरी माझे प्राण जातील । ऐकोनि त्याचे ऐसे बोल । म्हणे विव्हल होऊ नका ॥८४॥
पतिव्रतांचे हेचि लक्ष । पतिआज्ञा वचनरक्षण । तुमची आज्ञा वेदप्रमाण । मजकारण जिवलगा ॥८५॥
निःसंग त्याते धरून हाती । घेऊन गेली शय्येवर्ती । कपट न जाणे भोळी सती । मग एकांती मिसळली ॥८६॥
तीते देऊन आलिंगन । आवडी करी मुखचुंबन । मुक्त केले नीवीबंधन । सुखशयनप्रसंगी ॥८७॥
अष्टप्रकारे अंतरंगरती । करिता इंद्र तोषला चित्ती । परी दिव्य वास येता सती । मग युवती तरकली ॥८८॥
नव्हे कदापि हा मानव । आहे कपटी कोणी देव । म्हणे नष्टा आपुले नाव । प्रकट करी पापिष्टा ॥८९॥
माझ्या पतीचा धरूनि वेष । कपटे केला माझा स्पर्श । आता पावसी की रे नाश । आपला वेष प्रगट करी ॥९०॥
क्रोधे झाले आरक्त नेत्र । थरथरा कापे गौतम कलत्र । शापभये म्लानवक्त्र । सहस्त्रनेत्र प्रगटला ॥९१॥
किरीटकुंडले मंडित वदन । अंग तेजे भरले सदन । तीते म्हणे सहस्त्रनयन । कश्यपनंदन इंद्र मी ॥९२॥
आता करूनि प्रसन्नचित्त । माझे ठाई असावे रत । क्रोध नेत्रा इंगळ वमित । तैसी बोलत तयाते ॥९३॥
अहिल्या म्हणे काय केले । पातिव्रत्य माझे तुवा भंगिले । उभय नावा बुडविले । संसारी मुकले तुझेनि मी ॥९४॥
जरी माझे पतीस कळता । काय होईल तुझी अवस्था । कोण माझी दशा आता । होईल तत्वता प्रारब्धे ॥९५॥
निघे पापिष्टा आता येथून । तिचे ऐकूनिया सक्रोधवचन । गुप्त जाहला पाकशासन । शापभये गौतमाचे ॥९६॥
करोनिया नित्यकर्म । आश्रमासि आला ऋषिगौतम । कांतेस म्हणे ॠषिसत्तम । उदक द्यावे मजलागी ॥९७॥
आज का न येसी बाहेरी । काय करिसी अभ्यंतरी । न बोलसी का प्रत्युत्तरी । नवल परी मज वाटे ॥९८॥
दोन घटिका लोटल्यावरी । अधोमुखे येऊनि बाहेरी । दंडवत पडली भूमीवरी । भये सुंदरी विव्हल मनी ॥९९॥
येरू म्हणे काय जाहले । तिणे सर्व वर्तमान कथिले । न कळता पाप घडले । ते निवेदिले तव चरणी ॥१००॥
ऐसे ऐकोन तिचे वचन । क्रोधे संतप्त ऋषीचे मन । आरक्त जाहले नयन । शापवचन बोलतसे ॥१॥
दुष्टे तू शिला होशिल । श्रीराम चरणी उद्धरसील । असत्य नव्हे माझा बोल । केले कर्म भोगी आता ॥२॥
मुनीचा शाप होता । शिला जाहली गौतमवनिता । नारद म्हणे भीमसुता । पुढे चरिता अवधारी ॥३॥
वज्रपाणी गुप्तरूप । ऐकता जाहला अहिल्येचा शाप । मग पावोनिया अनुताप । म्हणे पाप घडले मज ॥४॥
आता म्या काय करावे । ब्रह्मांडा माजी कोठे दडावे । प्रस्तुत मार्जार रूप धरावे । येथेच असावे लपोनिया ॥५॥
इंद्रे धरिला मार्जारवेष । ऋषीते न साहे इंद्रदोष । कोठे आहे अधमपुरुष । पत्नी सदोष केली जेणे ॥६॥
त्रैलोक्यपति तू वृत्रारी । म्हणोनि तूते भस्म न करी । पर भगलंपट तू दुराचारी । पडोत शरीरी सहस्त्रभगे ॥७॥
ऐसा ऋषीचा शाप होता । सर्वांगी नासला जयंतपिता । अंगी सुटली दुर्गंधता । जाता जाहला तेथुनी ॥८॥
स्वबुद्धी होय हितासी । परबुद्धी विनाशासी । गुरुबुद्धी अक्षयसुखासी । महाप्रळयासी स्त्रीबुद्धी ॥९॥
जनासि दाखवणे नाही मुख । आता अंतरले स्वर्गसुख । मरावे जरी खावोनि विख । मरण देख नये मला ॥११०॥
मग प्रवेशला कमलनाळी । नारद म्हणे तयेवेळी । करोनि ऐसी म्यां कळी । मग स्वर्गाप्रति मी गेलो ॥११॥
सुरासहित इंद्रायणीसी । सांगितले या वृत्तांतासी । शची पिटोन कपाळासी । परमदुःखासी पावली ॥१२॥
देव करिती सकळ शोक । उदास दिसू लागला नाक । सुविचारी आचार्यादिक । पडले देख ते काळी ॥१३॥
मग धरूनि माझे पाय । म्हणता यासि उपाय । करोनिया आरोग्य काय । देवराया सुखी करी ॥१४॥
म्या उपदेशिले सुरवर । शरण गौतमासि जा सत्वर । त्या वाचोनिया अन्यतर । कोण पार पाडील पै ॥१५॥
वाचस्पती आदि करोनी । संगे घेऊनि सुधापानी । गौतमाश्रमी मग जाउनी । स्तवने मुनी तोषविला ॥१६॥
शांत होउनी गौतम वदे । का पातली अमरवृंदे । देवी नमोनि त्याची पदे । करारविंदे जोडती ॥१७॥
अमर म्हणती ऋषिसत्तमा । इंद्रापराध करी क्षमा । तुझे शांतीस नाही सीमा । कोण महिमा जाणेल तुझा ॥१८॥
केल्या कर्माचा महादंड । इंद्रे भोगिला की उदंड । त्याचे उजळ करी का तुंड । कृपा अखंड करोनिया ॥१९॥
ऋषि म्हणे क्रोधायमान । त्यचे न पाहे मी वदन । कृपा करील गजवदन । तो पावन करील तया ॥१२०॥
सहस्त्रभगांचे दिव्यनेत्र । होता होईल शुद्धगात्र । जपता षडक्षरी मंत्र । गजवक्त्र करील कृपा ॥२१॥
ऐसे ऐकोन त्याचे वचन । तत्पदारविंदी नमन । करोनिया दानवभंजन । पाकशासन धुंडिती ते ॥२२॥
आखंडल होता जेथे । सकल देव जाऊनि तेथे । हाका मारिती तयाते । म्हणती रोगाते परिहरू ॥२३॥
आता येई का बाहेर । मुनी तुष्टला तुजवर । ऐसे ऐकता पुरंदर । मग बाहेर निघाला ॥२४॥
भगे पडोनि नासले शरीर । दुर्गंधी सुटली अपार । नाकी लाऊनिया अंबर । तेव्हा सुरवर त्रासले ॥२५॥
सुराचार्ये मंत्र षडक्षर । उपदेशिता दिव्य शरीर । पावोनिया पुरंदर । प्रमोदे निर्भर जाहला ॥२६॥
भगे मावळोनि जाहले लोचन । धन्य मानी सहस्त्रनयन । सकल सुरवर आनंदोन । जयजयकार करिती तदा ॥२७॥
देव म्हणती सनाथ जाहलो । तुजवाचोनि दुःख पावलो । परी आता आनंदलो । दुःख विसरलो वियोगाचे ॥२८॥
परस्परे देव भेटती । आनंदे अप्सरा नृत्य करिती । सुंदर दुंदुभी वाजविती । वर्षाव करिती पुष्पांचा ॥२९॥
मग पुरुहूत वृक्षातळी । ध्यान धरोनि तयेवेळी । सुमने मन आकळी । जप करी षडक्षराचा ॥१३०॥
तप सहस्त्र वर्षे करिता । शिरी वाढली वारुळलता । तेणे सांकडे एकदंता । प्रसन्नता केली तेणे ॥३१॥
मग प्रगटला गजानन । कोटिसूर्य दैदीप्यमान । पुष्करे पुष्कर आकळुन । तपोनिधान इंद्राचे ॥३२॥
पाहोनि त्याते सहस्त्रनयन । भये जाहला कंपायमान । म्हणे काय प्रगटले विघ्न । विघ्ननाशन अनुष्ठानी ॥३३॥
घर्मे डवडवले शरीर । भये विव्हल तो पुरंदर । पाहोनि त्याते लंबोदर । उभारोनि कर बोलतसे ॥३४॥
नाभी नाभी सहस्त्रलोचना । भय न करावे तुवा मना । तुज द्यावया मी दर्शना । पातलो असे कौतुके ॥३५॥
जो निर्गुणनिराकार । तो जाण मी लंबोदर । ज्याते ध्याशी निरंतर । श्रम थोर करोनिया ॥३६॥
मनेप्सित वर मागे । तो मी पुरवीन निजांगे । ऐसे ऐकून शचीरंगे । नमस्कारुनी वर मागतसे ॥३७॥
जरी तू तुष्टलासि मजवरी । तुझी निश्चल भक्ती दे तरी । दुराचारे परनारी । गौतमसुंदरी भोगिली म्या ॥३८॥
तो अपराध करी क्षमा । दयाळू तू पुरुषोत्तमा । मज उद्धरी अधमाधमा । पूर्णकाम परेशा तू ॥३९॥
आणीक आहे एक मागणे । येथे चिंतामणी नाम धरणे । उद्धारावया जगाकारणे । हेचि मागणे जिवेभावे ॥१४०॥
या तीर्थी करिता स्नान । सिद्धी पावोत भाविकजन । तथास्तु म्हणोनि गजानन । अंतर्धान पावला ॥४१॥
वैनायकी मूर्ती करून । इंद्रे केले तेथे स्थापन । मग पावला स्वर्गभुवन । सहस्त्रनयन प्रमोदे ॥४२॥
जयजयाजी मंगलमूर्ती । देई तुझी परमभक्ती । हेचि मागणे पुढतपुढती । महागणपती तुजपासी ॥४३॥
स्वस्तिश्रीगणेशप्रतापग्रंथ । गणेशपुराणसंमत । उपासनाखंड रसभरित । अष्टमोध्याय गोड हा ॥४४॥
श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ श्रीसीतारामचंद्रार्पणमस्तु ॥ श्रीजगदीश्वरार्पणमस्तु ॥ अध्याय ॥८॥ ओव्या ॥१४४॥
श्री गणेश प्रताप - अध्याय ९
श्रीगणेशाय नमः । श्रीदिगंबराय नमः ।
व्यास म्हणे विरंचीलागुनी । कदंबतीर्थ महिमा कथुनी । स्वर्गी गेलिया नारदमुनी । रुक्मांगदे काय केले ॥१॥
ऐकोनि त्याचे प्रश्नोत्तर । कथिता जाहला सावित्रीवर । रुक्मांगद होऊन हर्षनिर्भर । गमनविचार करीत जो ॥२॥
तव चातुरंगसेना पातली । तिणे रुक्मांगद तनू देखिली । म्हणती दशा काय जाहली । मूर्ती नासली कोण्या कर्मे ॥३॥
कनकाऐसी स्वरूपकांती । त्याची जाहली कवण गती । मग रायाते विचारिती । सेनापती ते काळी ॥४॥
रुक्मांगद म्हणे वनी श्रमलो । म्हणोनि ऋष्याश्रमी प्रवेशलो । ऋषिपत्नीसि बोललो । उदक द्यावे मज माये ॥५॥
कामातुर होऊनिया अबळा । मग ती पडे माझे गळा । झिटकारिली मी ते वेळा । तेणे बाळा क्रोधावली ॥६॥
तिणे रोष मज शापिले । तेणे शरीर कुष्ठी जाहले । मग देखिली नारदाची पाउले । तेणे कथिले कदंबतीर्थ ॥७॥
मज आहे तेथे जाणे । तुम्ही करा मजसवे येणे । तीर्थमाजी स्नान करणे । मग पावणे गणेशपदा ॥८॥
मग चातुरंगसेनेसमवेत । राजा पावला कदंबतीर्थ । विधिविधाने स्नान करित । मग पूजीत विनायका ॥९॥
चिंतामणीचे करूनि पूजन । ब्राह्मणालागी अमित धन । देऊनिया महादान । याचकजन सुखी केले ॥१०॥
तेणे तुष्टला लंबोदर । केले त्याचे दिव्य शरीर । राजा पावला आनंद थोर । परिवारासमवेत पै ॥११॥
तो पातले दिव्य विमान । अप्सरागणी सेव्यमान । राजा त्याते नमस्कारुन । नम्र वचन बोलतसे ॥१२॥
तुम्ही तेजस्वी कोठील कोण । कोठोनि झाले आगमन । संतोष पावले अंतःकरण । पाहूनि चरण तुमचे ॥१३॥
मग बोलती गणेशगण । आमचा स्वामी गजकर्ण । त्याचे तुष्टले अंतःकरण । भक्ती निर्वाण पाहोनि तुझी ॥१४॥
दर्शनासि बोलावितो तुम्हासी । ऐकता आनंद न माये तयासी । काय अधिकार अम्हासी । त्याचे चरणासी पाहावया ॥१५॥
की या तीर्थाचा बडिवार । मजवरी करोनि आदर । पाचारितो लंबोदर । जन्मांतर शुद्ध माझे ॥१६॥
गण म्हणती रायासी । त्वा संपादिले तीर्थविधीसी । आम्ही वंदावे तुझे पदासी । भाविकासी निजभावे ॥१७॥
राजा करोनि त्यांचे पूजन । मग बोले दीनवदन । माझे पितरांसि दर्शन । गजाननाचे करवावे ॥१८॥
गण म्हणती पितृवत्सला । स्नान करोनि पुण्य दे त्याला । तेणे पावतील सद्गतीला । दर्शनाला नेऊ तया ॥१९॥
ऐकोनि गणाचे वचन । मग दर्भाचे पुतळे करून । त्यासमवेत करी स्नान । मंत्र उच्चारून भाविक तो ॥२०॥
मंत्रः । कुशोसिकुशपुत्रोसिब्रह्मणानिर्मितः पुरा । त्वयिस्नातेतुसस्नातोयस्येदंग्रंथिबंधनात ॥१॥
ऐसा मंत्र उच्चारून । दर्भाचे पुतळे करून । स्नाने करिती सकलजन । आपलाले जन उद्धरिती ॥२१॥
रुक्मांगद सेनेसहित । कलत्र पुत्र गणगोत । भीम चारुहासिनीसमवेत । विमानस्थ सर्व जाहले ॥२२॥
अनेक विमानस्थ सकल लोक । पावते जाहले गणेशलोक । पाहोनिया विनायक । अनंत सुख पावले ॥२३॥
व्यास म्हणे कमलासना । मदविव्हल मुकुंद अंगना । तिचे चरित्र करि कथना । प्रसन्नमना ये काळी ॥२४॥
धाता म्हणे पाराशर्या । मुकुंदेची ऐके चर्या । मदने जाळिली तिची काया । दावानले कदली जैशी ॥२५॥
रुक्मांगदाचा स्वरूपठसा । ह्रदयी बिंबला तेणे डोळसा । वारंवार टाकी श्वासोछ्वासा । म्हणे कैसा चांडाळ हा ॥२६॥
त्यालागी जाहली परमपिसी । ब्रह्मांडभरी जाय उदासी । चैन न पडे तयेसी । अग्नी शरीरासी प्रज्वाळिला ॥२७॥
घेता चंदन शीतळवारा । तेणे शरीरी वाटे उबारा । अवलोकिता रोहिणीवरा । प्राण घाबरा होतसे ॥२८॥
मंदीर जाहले कारागार । नयनी वाहे तिचे नीर । पुष्पमाळा भासती विखार । शरीरी स्मर प्रज्वाळला ॥२९॥
नावडे हास्यनृत्यगीत । कथाकौतुके गणगोत । रुक्मांगदी गुंतले चित्त । वाटे प्राणात वोढवला ॥३०॥
न खाववे दिव्यान्न । गोड न लगे तिसी जीवन । पिशाचवत फिरे मन । देहभान तिशी नाही ॥३१॥
कामे ऐसी व्याकुळ पडली । तव किंचित निद्रा तीते लागली । इंद्रे ती वेळ साधिली । तनू धरिली रुक्मांगदाची ॥३२॥
पाठ थापटोन जागी करी । म्हणे तळमळू नको सुंदरी । डोळे उघडोन पाहे येरी । येरू अंकावरी घे तिजला ॥३३॥
मग आनंदोनि वेल्हाळा । मिठी घाली त्याचे गळा । इंद्रे तिचे कुचमंडळा । मर्दिले तेव्हा निःशंक ॥३४॥
करोनि परस्पएर आलिंगन । मुकुंदेचे मुखचुंबन । घेऊनिया सहस्त्रनयन । नीवीबंधन मुक्त करी ॥३५॥
करोनि त्याचे अधरपान । सुरतानंदे जाहली निमग्न । रती होता समाधान । लज्जायमान मग जाहली ॥३६॥
रुक्मांगदवेहे सुराधिप । घेऊनि तिचा निरोप । जाता किंचिद्वियोगताप । पाऊन सुखरूप जाहली ॥३७॥
तिचे मनी हाचि भाव । मी भोगिला रुक्मांगदराव । तेणे स्वस्थ जाहला जीव । इंद्रभाव नेणेची ॥३८॥
इंद्रापासोनि गर्भ राहिला । न जाणोनि तिचे कृत्याला । ऋषि आनंद पावला । मग गर्भाला संस्कार ॥३९॥
नवमास पूर्ण होता । मुकुंदा प्रसवली दिव्य सुता । जातकर्मादि संस्कारता । प्रमोदे ऋषि करीतसे ॥४०॥
करोनि संस्कार नामकर्म । गृत्समद ऐसे नाम । ठेविता जाहला ऋषिसत्तम । पुत्रोत्तम मानोनिया ॥४१॥
शुक्लपक्षीचा चंद्र जैसा । दिवसेंदिवस वाढे तैसा । अंगतेजे सूर्य जैसा । मौजीबंधन संस्कारिला ॥४२॥
गणेशमंत्रे उपदेशिला । वेदशास्त्रार्थी निपुण जाहला । नित्य अर्ची विनायकाला । तेणे पावला परमसिद्धी ॥४३॥
मगध देशींचा भूपती । मागध नामा पुण्यकीर्ती । स्वरूपे जैसा मन्मथमूर्ती । ज्याची ख्याती जगतीतळी ॥४४॥
सुधर्मा नामे त्याची वनिता । शापानुग्रहे समर्थकांता । लावण्यराशी पतिव्रता । नसे साम्यता तियेते ॥४५॥
त्याचे दोन अमात्य सुमती । विद्वान जैसे बृहस्पती । नीतीने राजसेवा करिती । परमप्रीती करोनिया ॥४६॥
राजमंदिरी पितृतिथी । आमंत्रणे केली ऋषींप्रती । अत्रिवसिष्ठादि ब्राह्मणपंक्ती । यथानिगुती बैसऊनिया ॥४७॥
त्यामाजी मुकुंदानंदन । गृसमदनामे तपोधन । राये पाचारिता येऊन । पूजासनी बैसला तो ॥४८॥
अत्रि म्हणे गृत्समदासी । तू आहेस तपोराशी । परि ब्रह्मत्व नाही तुजसी । नाही श्राद्धास योग्य तू ॥४९॥
रुक्मांगदापासून तुझा जन्म । ऐकोन पावला क्रोध परम । म्हणे शापून करीन भस्म । खरे वचन न होता तरी ॥५०॥
जाळील वाटे त्रिभुवनासी । ऐसे वटारिले नयनासी । जन भिवोन पळती त्यासी । पाहोनि सिंहासी मृग जैसे ॥५१॥
ऐसा पावता अपमान । मग खाली घालोनि मान । गृही येऊन म्लानवदन । मुकुंदे लागून पुसत असे ॥५२॥
म्हणे दुष्टे काय केले । ते सांगे का असत्य न बोले । कवणापासून जन्म झाले । माझे वहिले दुर्भगे ॥५३॥
आता बोल का सत्य वचन । ना तरी भस्म करीन शापून । मग ती होऊन म्लानवदन । अधोवदन बोलतसे ॥५४॥
म्हणे रुक्मांगदराजा चक्रवर्ती । स्वरूपे जैसा मन्मथमूर्ती । पाहोनिया माझे चित्ती । कंदर्पोत्पत्ती जाहली ॥५५॥
अनावर झाली चित्तवृत्ती । मग म्या भोगिला तो भूपती । ऐसे ऐकता वचनाप्रती । सक्रोध शापोक्ती वदला तो ॥५६॥
म्हणे दुष्ट कंटकी तू महावनी । फळभारे डवरोनी । नाही उपयोग तुझा जनी । सर्व प्राणी वर्जती तूते ॥५७॥
ऐकोन त्याचे शापवचन । मुकुंदा होऊन कोपायमान । म्हणे दुष्टा तू दैत्य होऊन । भये जन त्रासतील रे ॥५८॥
ऐसा परस्परे शाप होता । बदरी जाहली ती तत्वता । सकळ जंतूने वर्जिता । महावनी राहिली ती ॥५९॥
व्यास म्हणे कमळासन । हे धन्य गृत्समदाख्यान । भावे पठणश्रवणकरिता जन । संकटापासोन तरतील ते ॥६०॥
श्रवणपठणमात्रे स्ववांछित । पावोनि होतील आनंदभरित । त्यावरी तुष्टेल एकदंत । हे निश्चित जाण गा ॥६१॥
जयजयाजी विश्ववंद्या । विश्वभूषण विश्वाद्या । तुझे स्मरणे पावोनि विद्या । नासो अविद्या भक्तांची ॥६२॥
तू महाराज गजवदन । निजभक्तांचे तूच जीवन । त्वच्चरणी माझे मन । अनुदिन राहो की ॥६३॥
करिता तुझे नामस्मरण । होय भक्तांचे संकटहरण । हे तुझे तू राखी भूषण । माझे तारण करी आता ॥६४॥
स्वस्तिश्रीगणेशप्रतापग्रंथ । गणेशपुराणसंमत । उपासनाखंड रसभरित । नवमोध्याय गोड हा ॥६५॥
॥ अध्याय ॥९॥ ओव्या ॥६५॥
श्री गणेश प्रताप - अध्याय १०
श्रीगणेशाय नमः । श्रीदत्तात्रेयाय नमः ।
ॐ नमोजी गणनाथा । पुढे बोलवी रसाळकथा । सर्व भार तुझे माथा । सकलार्था साधक तू ॥१॥
माझे मनीचे अखिलार्थ । पूर्ण कर्ता तूचि समर्थ । तू संपूर्ण स्वार्थाचा स्वार्थ । परमार्थ जगताचा ॥२॥
विषयवासना ही उदंड । निरसूनिया वक्रतुंड । त्वत्पदारविंदी अखंड । लावी माझी चित्तवृत्ती ॥३॥
पूर्वाध्यायी अनुसंधान । मुकुंदा गृत्समद क्रोधायमान । परस्परे शाप देवून । नाश करिती आपुलाले ॥४॥
गृत्समद भ्रमण करित । प्रवेशला घोर वनात । झर्झरोदके शोभिवंत । ऋषी महंत वसती तेथे ॥५॥
तयांसि करोनिया नमन । घेऊनि त्यांचे आज्ञावचन । पादांगुष्ठी उभा राहुन । तपालागून प्रवर्तला ॥६॥
नासाग्री दृष्टी जितेंद्रिय । देव करूनि मनोमय । सदा ध्यातसे महाकाय । भक्ता अभयकर्ता जो ॥७॥
पंचदशसहस्त्राब्द । तप करितांच विशद । भय पावले देववृंद । घेईल पद म्हणती हा ॥८॥
नेत्री निघती वह्निज्वाला । तेणे विश्वगोळ तापला । पाहूनि त्याचे निर्वाणाला । मग धावला गजानन ॥९॥
दीनवत्सल दीननाथ । सिंहारूढ गणनाथ । प्रसन्नमुख सिद्धिबुद्धिसहित । दिव्यालंकारे मंडीत जी ॥१०॥
कुंकुममृगमदचर्चितभाल । उरगवेष्टित तो दोंदिल । मोदके पूरित उभयगल्ल । माथा अमूल्य मुगुट शोभे ॥११॥
कोटिसूर्यतेज भासमान । ऐसा प्रगटता गजानन । भये मूर्छागत होऊन । झाले पतन तयाचे ॥१२॥
म्हणे प्रगटले काय अद्भूत । भये थरथरा कापत । धाव धाव गा एकदंत । विघ्न अद्भुत निवारी हे ॥१३॥
जन्मप्रभृती तप केले । ते आजि का व्यर्थ गेले । महाविघ्न हे पुढे पातले । ध्यान विराले तेणे माझे ॥१४॥
झाकोनिया नेत्र दोन्ही । गणेशपद आणोनि ध्यानी । भये विव्हल होता मनी । कैवल्यदानी कळवळला ॥१५॥
ना भी म्हणे गणराज । सिद्धि पावले तुझे काज । जो ध्याशी मनी तोच मज । वोळखे सहज मुनिवर्या ॥१६॥
ऐसी ऐकून अभयवाणी । गृत्समद तोषोनि मनी । मिठी घालिता गणेशचरणी । अंकुशपाणी उठवी तया ॥१७॥
आनंदे स्रवती त्याचे नयन । गृत्समद कर जोडून । यथामती करी स्तवन । आनंदघन संतोषला ॥१८॥
गृत्समदासि म्हणे गजानन । मागे इच्छित वरदान । येरू बोले सद्गदवचन । चरणी मन लावूनिया ॥१९॥
जो वेदशास्त्रासि अगोचर । हरिहर न पावती ज्याचा पार । जो जगताचा आधार । तो गोचर मज झाला ॥२०॥
धन्य माझे जन्मांतर । तेणे तुष्टलासि मजवर । आता देई एक वर । लंबोदरा मजलागी ॥२१॥
चवर्यांशीलक्ष योनी । त्यात उत्तम मानवजनी । मानुषांतही ब्राह्मण अनुष्ठानी । त्यामाजी ज्ञानी श्रेष्ठ पै ॥२२॥
ते ज्ञान त्वदधीन । मज तू द्यावे कृपा करून । छेदी माझे मोहबंधन । करी पावन गणराया ॥२३॥
सर्वभूती भगवद्भाव । रसनेस तुझे नाव । अखंड पावो भक्तिवैभव । हेचि अभिन्नव मागणे ॥२४॥
आणीक मागणे वर एक । विमान दे का मज पुष्पक । पुष्पकनगर अलोलिक । विनायका हे करी ॥२५॥
ऐकोन म्हणे विश्वनायक । इच्छिले पावशील सकळिक । विप्रत्व पावशील अलोलिक । वसिष्ठादिक मानिती तूते ॥२६॥
तुझे स्मरण जे करिती । ते संपूर्ण सिद्धीते पावती । तुझे बलाढ्य पुत्र त्रिजगती । बळे जिंकितील गृत्समदा ॥२७॥
रुद्रावाचोनि अनिवार । त्रिभुवनी होतील साचार । ऐश्वर्य भोगोनि समग्र । मत्पद पार पावतील ते ॥२८॥
कृती पुष्पकनामे हे नगर । त्रेती म्हणतील मणिपुर । द्वापारी भानकनामे साचार । कलियुगी भद्रनाम याचे ॥२९॥
येथे करिता स्नानदान । जन पावती भवमोचन । ऐसी वरदोक्ती वदून । अंतर्धान पावला ॥३०॥
गृत्समद पावोनि आनंद । करिता जाहला दिव्यप्रासाद । मूर्ती स्थापोनि नाम वरद । ठेविता जाहला देवाचे ॥३१॥
व्यासास म्हणे कमलासन । हे आख्यान श्रवणपठण । कर्ते सकल काम पावून । गणेशपद पावती ॥३२॥
स्वस्तिश्रीगणेशप्रतापग्रंथ । गणेशपुराणसंमत । उपासनाखंड रसभरित । दशमोध्याय गोड हा ॥३३॥ अध्याय ॥१०॥ ओव्या ॥३३॥
श्री गणेश प्रताप - अध्याय ११
श्रीगणेशाय नमः । श्रीजगदंबिकायै नमः ।
जयजयाजी आदिपुरुषा । कोण जाणे तुझिये वेषा । परि नामस्मरणे हर्षा । पावोन पावन जाहलो मी ॥१॥
तुझे करिताच स्मरण । त्याचे तुटे जन्ममरण । संसारी पावोनि कल्याण । पद निर्वाण पावती तुझे ॥२॥
यालागी हेचि मागणे । वाणी वदो सदा स्मरणे । ह्रदयकमळी भ्रमरपणे । सदा राहणे जगदीशा ॥३॥
व्यास म्हणे गा कमलासना । पुढे कथी गृत्समदाख्याना । श्रवणमात्रे आनंद मना । पावोनि अमना होतसे ॥४॥
व्यासास म्हणे सावित्रीपती । ऐक गृत्समदाची अद्भुतकीर्ती । तेणे आणोनि विप्रपंक्ती । यज्ञख्याती आरंभिली ॥५॥
गणेशवरदे यज्ञकर्म । करिता जाहला भक्तोत्तम । तेणे पावोनि सकलनाम । पुत्रोत्तम प्रगटला ॥६॥
करित मुखे शब्द घोर । तेणे दुमदुमिले दिगंतर । रक्तवर्ण कांती सुकुमार । तेज अपार शरीराचे ॥७॥
कंठी सुवर्णाची मेखळा । रुक्ममाळा शोभती गळा । अग्निहून तेजागळा । धाम डोळा न समाये ॥८॥
ऐसा बालक अवलोकुनी । गृत्समद भये विव्हल होउनी । मग म्हणे तयालागुनी । कोठूनि येणे बा जाहले ॥९॥
मातापिता तुझे कवण । बालक म्हणे करी श्रवण । तू त्रिकालज्ञानी असता जाण । मजकारणे पुससी का ॥१०॥
तूचि माझा जाणे जनक । मी तुझे जाण बालक । त्रैलोक्याकर्षणी निःशंक । समर्थ एक मी असे ॥११॥
बालकभावे करी पालन । ऐसे ऐकोन त्याचे वचन । गृत्सम हर्षभय पावून । मग नंदन त्याशी मानी ॥१२॥
गृत्समद म्हणे तेजोराशी । त्रैलोक्यविजयी म्हणविशी । परी शरण जाता गणरायासी । ही गती कसी पावशी पै ॥१३॥
आता करितो मंत्रोपदेश । तेणे प्रसन्न होवोनि विघ्नेश । त्रिलोकी पावशील यश । सुरेश होईल दास तुझा ॥१४॥
मग करूनि मंत्रग्रहण । वनी करितो पुरश्चरण । तेणे कापती देवगण । तप निर्वाण पाहूनि त्याचे ॥१५॥
मुखापासोनि निर्ज्वलन । करिता झाल्या दिशा दहन । पाहूनि त्याचे तपःसाधन । गजानन धावतसे ॥१६॥
फिरवोनिया शुंडाग्र । नादे गाजवी दिशा समग्र । ऐकता झाले ध्यान व्यग्र । तेज उग्र अवलोकिले ॥१७॥
चतुर्भुज सुहास्यवदन । भाळी रेखिला दिव्यचंदन । उदर शोभे लंबायमान । नागबंधन त्याजवरी ॥१८॥
कासे विराजे पीतांबर । मुगुटी शोभती दूर्वांकुर । वरी रुंजताति भ्रमर । मोदकीकर शोभतसे ॥१९॥
सृणी कमलमाला करी । ऐसा अवलोकून विघ्नारी । धैर्य धरोनि अंतरी । नमन करी दंडवत ॥२०॥
जोडोनिया दोन्ही कर । बालक बोले मंजूळ उत्तर । नको भय दाऊ सर्वेश्वर । मी तर दास तुझा ॥२१॥
करूनिया सौम्याकृती । पूर्ण करी वांछित गती । तू एक सुदयमूर्ती । त्रिजगती आधार तू ॥२२॥
ऐकोनि त्याची करुणावाणी । कृपेने द्रवला मोदकपाणी । आश्वासोनिया अंतःकरणी । स्वस्थ केला बालक ॥२३॥
मंदस्मित वदे गजानन । तू करोनिया एकाग्रमन । अहोरात्र करिसी ध्यान । भक्ति भावे करोनिया ॥२४॥
तोच मी हा सर्वेश्वर । वेदा न कळे माझा पार । ब्रह्माविष्णूशक्रशंकर । मदाधार तयांसी ॥२५॥
तो मी तव भक्ती पाहुनी । धावत आलो वरदानी । बालक बोले आनंदोनी । वांछित पुरवी म्हणे माझे ॥२६॥
त्रैलोक्याकर्षणी शक्ती । मज द्यावी गणपती । सुरासुर राक्षसपंक्ती । सेवेप्रति लावी माझे ॥२७॥
येथे संपूर्ण भोग भोगुन । अंती त्वत्पद पावेन । हा हेतू गजानन । पूर्ण करूनि सुख देयी ॥२८॥
येथे मी तप केले गहन । हे गणेशपूर नामाभिधान । जगी विख्यात येथून । वारणानना करी का ॥२९॥
त्याचे मस्तकी वरदहस्त ठेऊन । इभास्य बोले प्रसन्नवदन । तू त्रैलोक्यी विजयी होऊन । मत्पद पावन होशी की ॥३०॥
शंकरावाचोनि विजयी सदा । होवोनि भोगिशील अमितसंपदा । न पावशी कधी आपदा । या अनुवादा सत्य मानी ॥३१॥
सुवर्णरौप्यअयसपुर । तुज पावेल गा सुंदर । एके बाणे भेदील शंकर । कैवल्यपर होशील पै ॥३२॥
जे जे मनी तू इच्छिशील । ते तू मत्प्रसादे पावशील । ऐसा वदोनि वरद बोल । अंतर्धान पावला ॥३३॥
मग तो त्रिपुरासुर । पावोनिया दुर्धर वर । तेथे करी गणेशमंदिर । परमसुंदर रुक्ममय ॥३४॥
मूर्ती करोनि काश्मिरपाषाणाची । वेदोक्त मंत्रे प्रतिष्ठा तिची । करूनिया सदा शुची ॥ पूजा करी प्रीतीने ॥३५॥
बंगालदेशी त्रिपुरासुर । करूनिया गणेशपुर । चालवीतसे राज्यभार । राजे समग्र जिंकोनिया ॥३६॥
आक्रमोनिया सकल अवनी । मग प्रवेशला स्वर्गभुवनी । जावोनिया नंदनवनी । उतरता जाहला निर्भय ॥३७॥
चातुरंग सेनेसहित । क्रीडा करी नंदनवनात । रक्षक होऊनि भयभीत । म्हणती दुर्धर दैत्य हा ॥३८॥
नंदनवनाचा करोनि विध्वंस । मग पाचारोनि दूतास । मदोन्मत्त म्हणे त्यास । जाउनि शक्रास सांग वेगी ॥३९॥
जरी कल्याण इच्छिशील । तरी शरण आले पाहिजेल । नातरी तूते सहज घडेल । अतिदुःखाचे आयतन ॥४०॥
राहशील दासभाव धरून । तरी भूमंडळी करीन स्थापन । नातरी करी पलायन । की युद्धालागून येई का ॥४१॥
दूत निघाला तयेवेळी । जावोनिया शक्राजवळी । तयासि म्हणे वेळोवेळी । आता संभाळी निजलज्जा ॥४२॥
त्रैलोक्यकर्षणी जो समर्थ । त्रिपुरासुर दैत्यनाथ । तेणे सांगितले यथार्थ । करोनि अर्थ सांगतो तूते ॥४३॥
स्वहिती असशील शाहाणा । तरी शरण जा दैत्यचरणा । तुझी येऊनि त्यासि करुणा । बुद्धिचारणा उपदेशिली ॥४४॥
दासभावे जरी वर्तशी । तरीच संसारी सुख पावशी । वीरवाटाव असेल तुजशी । तरी समराशी सत्वर यावे ॥४५॥
ऐकोनि त्याचा ऐसा निरोप । ह्रदयाभीतरी शिरला कंप । धैर्य धरोनिया साटोप । आणोनि कोप बोलतसे ॥४६॥
त्रिपुराऐसे मशक किती । मी पाठविले अंतकपुरीप्रती । तुझा मूढा पाड किती । रणी ख्याती कळेल तूते ॥४७॥
इंद्रे केली अद्भुत गर्जना । सेनापतीसह सिद्ध सेना । करोनिया वाद्ये नाना । रणकर्कशे वाजविली ॥४८॥
ऐरावतारूढ सत्वर । घेऊनि त्रिदशांचे वीरभार । निघाला नगराबाहेर । शंखबळे त्राहटिले ॥४९॥
इंद्रे धरोनि वीरवृत्ती । येत आहे समराप्रती । हे जाणोनिया दैत्यपती । सेना निगुती सिद्ध करी ॥५०॥
सेनेचे करोनि भागत्रय । कालकूट वदज्रंष्ट्र दैत्यराय । पाचारोनि सांगे त्याशी सोय । म्हणे तुम्ही हे कार्य करा ॥५१॥
भूमंडल आणि पाताल । तेथील जिंकाजी स्थलपाल । मी जिंकोनिया आखंडल । लोकपाल वश करितो ॥५२॥
उभय सेनेची पडली गाठ । सिंहनादे वीर उद्भट । गर्जताति धरोनि हट । रोखोनि वाट परस्परे ॥५३॥
येरयेरावरी लोटले । अश्वांसी अश्व झगटले । गजांवरी गज भीडले । रथ लोटले रथांवरी ॥५४॥
माथा हाणती निष्ठुरघाय । हात खंडले तुटले पाय । कर्णकुंडले भंगले काय । जाहले विकल घायबळे ॥५५॥
शस्त्रे घालून फोडिली उदरे । अंत्रे लोंबती एकसरे । कित्येक प्राणे झाले पुरे । घाये घाबरे चरफडती ॥५६॥
अश्वांचे तोडिती चरण । वीरी वीरांचे घेतले प्राण । गंडस्थळी भेदिले वारण । रणी निर्वाण मांडले ॥५७॥
शर वर्षती घनदाट । वायूस न चले तेथे वाट । द्वंद्वयुद्धी मिनले भट । पाय मागे न ठेविती ते ॥५८॥
ध्वजस्तंभ पाडिले तोडिले अंक । सपिच्छ भेदले उरी सायक । मूर्च्छा पावले वीर अनेक । प्राणे कित्येक घाबरे ॥५९॥
रथ भंगोनि अश्व मारिले । महावीर रणी पहुडले । तेणे दैत्य पराभविले । पळू लागले दशदिशा ॥६०॥
अमरी केला अद्भुत मार । गदापट्टीशपाशतोमर । घनदाट वर्षले शर । तेणे असुर माघारले ॥६१॥
स्वसैन्यासी सुटला पळ । अवलोकून त्रिपुर प्रबळ । क्रोधे पेटला प्रलयानळ । वृंदारक कुळ अवलोकिले ॥६२॥
सज्ज करोनिया सायक । शर वर्षे अनेक । तेणे भेदिले वृंदारक । ह्रदयी कंप संचरला ॥६३॥
जैशा मेघाच्या धारा । सायक वर्षे एकसरा । देव माघारले न धरवे धीरा । इंद्र सामोरा मग धावे ॥६४॥
त्रिपुरासि म्हणे पुरंदर । राहे राहे क्षणभर स्थिर । तुझे छेदीन आता शिर । रणी धीर धरी आता ॥६५॥
मेघ गर्जे प्रळयकाळी । तैसा गर्जोनि त्रिपुरबळी । इंद्रासि म्हणे तयेवेळी । व्यर्थ कळी मांडली का ॥६६॥
कृमी कीट प्राणियांशी । प्राण प्रिय आहे त्यांशी । तू का व्यर्थ प्राण देशी । कुटुंबाशी मुकोनिया ॥६७॥
तुज दीधले धरणीतळ । आता सत्वर येथून पळ । ऐसे बोलोनिया सबळ । दैत्यराव खवळला ॥६८॥
खड्गघाय हाणोनि इंद्राशी । वज्र पाडिले भूमीसी । प्रहार हाणोनि ऐरावताशी । गज वेगेशी पळविला ॥६९॥
शक्रे कोपोनि मुष्टिघात । त्रिपुराचे ह्रदयी हाणित । दैत्य पडिला तेणे मूर्छित । मग क्षणात ऊठला ॥७०॥
कोपे खवळोनि दैत्यपती । मुष्टिघाते ताडिला शचीपती । मूर्च्छा दाटोनिया निगुती । भूमीवरी पडियेला ॥७१॥
सावध होवोनि तयेवेळी । मल्लयुद्धी शक्र मिसळे । करतळासि हाणिती करतळे । हाणिती भाळे भाळाशी ॥७२॥
पृष्ठीस पृष्ठी हाणिती । उल्लाळ देऊन उसळती । एकमेकांवरी आदळती । मग कवळती परस्परे ॥७३॥
त्रिपुरे धरोनि शक्रचरण । गरगरा करोनिया भ्रमण । दूर दीधला टाकून । देहभान त्यासि नाही ॥७४॥
भूमंडळी गिरिकंदरात । इंद्र पडला तेव्हा मूर्च्छित । त्रिपुर सिंहनादे गर्जत । मदगर्वित तेधवा ॥७५॥
दशदिशा देव पळती । दैत्य जयजयकारे गर्जती । आनंदे निर्भर नाचती । मग वाजविती जयवाद्ये ॥७६॥
ऐरावतारूढ त्रिपुरासुर । प्रवेशला इंद्रनगर । देव होवोनि भयातुर । पळते झाले दशदिशा ॥७७॥
सुधापानी शोध करिती । न सापडे शचीपती । गिरिकंदरे देव धुंडिती । दुःख करिती बहुसाल ॥७८॥
तव येता देखिला पुरंदर । अधोमुख म्लानवक्त्र । त्यासि पाहून देव समग्र । परस्पर भेटती ते ॥७९॥
इंद्रासि देता आलिंगन । म्हणती आज जाहला सुदिन । सर्व लोकपाळ एक होऊन । गिरिकंदरी राहिले ॥८०॥
त्रिपुरासुर इंद्रनगर । प्रवेशला हर्षे निर्भर । आरूढला इंद्रासनावर । आनंद थोर मांडिला ॥८१॥
दुंदुभी वाजवूनिया निगुती । अप्सरा दुःखे नृत्य करिती । ग्वाही फिरली स्वर्गावरती ॥ त्रिपुर इंद्र आज जाहला ॥८२॥
स्वस्तिश्रीगणेशप्रताप ग्रंथ । गणेशपुराणसंमत । उपासनाखंड रसभरित । एकादशोध्याय गोड हा ॥८३॥ अध्याय ॥११॥ ओव्या ॥८३॥
श्री गणेश प्रताप - अध्याय १२
श्रीगणेशाय नमः । श्रीदिगंबराय नमः ।
जयसिद्धिबुद्धिह्रदयविलासा । भक्तपालका चारुहासा । मन्मानस राजहंसा । भक्तवासा चतुर्भुजा ॥१॥
निजकथासुरससुधा । ह्रदयकमळी करवी बोधा । तेणे तापशमन त्रिविधा । संसारबाधा नासे तेणे ॥२॥
इंद्रपराभवलियापाठी । त्रिपुरासुर जगजेठी । करोनिया अटाटी । कैलासापाठी धावतसे ॥३॥
पाहूनि त्याचे महावैभव । सामोरा धावे महादेव । देऊनिया त्यासि खेव । दैत्यराव तोषविला ॥४॥
त्रिपुर म्हणे विश्वनाथासी । मी स्नेहभावे आहे तुजशी । कैलास देऊनि आम्हाशी । मंदराचळी तुवा वसावे ॥५॥
तथास्तु म्हणोनि शंकर । अग्नीकालिका घेऊनि सत्वर । बैसोनिया नंदीवर । मंदर तेव्हा वळंघिला ॥६॥
घेऊनिया भुतगणाचा मेळ । शंभू सेवी मंदराचळ । तेथूनिया दैत्यपाळ । वैकुंठाकडे सुडावला ॥७॥
तव विष्णू सकल संपत्तीसी । राहे जाऊनि क्षीरसागरासी । ब्रह्मा त्यागोनि सत्यलोकासी । राहे कमलात नाभिदेशी ॥८॥
पावोनि त्रैलोक्यविजय । नाहीच केला कोठे अपाय । त्रिजगती त्रिपुरराय । सर्व पाय वंदिती त्याचे ॥९॥
स्वर्गमृत्यूपाताळ समस्त । जिंकोनि आणिले वस्तुजात । मणिरत्ने असंख्यात । हिरोनी नेती दैत्य तेव्हा ॥१०॥
राजकन्या नागकन्या । देवकन्या स्वरूपमान्या । दैत्यी हिरोनि ऋषींच्या धन्या । पतिव्रतांगना हरियेल्या ॥११॥
मांडिले गोब्राह्मणाचे कंदन । यज्ञ टाकिले विध्वंसुन । करू लागला साधूंचे छळण । केले कलन पृथिवीचे ॥१२॥
स्वधर्म राहिला निःशेष । अधर्म जाहला प्रबळ विशेष । सदाचार पावला शोष । दैत्यदोष घरोघरी ॥१३॥
राहिल्या तीर्थयात्रा सकल नेम । बुडाले वर्णाश्रमधर्म । स्वाहास्वधाकार संपूर्ण । कर्म बुडविले दैत्यांनी ॥१४॥
हतस्थान धनवैभव । होवोनिया सकळ देव । गुहांतरी राहिले सर्व । म्हणती उपाव यासि काय ॥१५॥
ऐसे असता चिंताक्रांत । नारद आला तेथे शोधित । लोटांगण घालिती त्वरित । अमर्त्य तेव्हा ऋषिचरणी ॥१६॥
पाहूनि त्यांचे ऐसे कष्ट । कृपेने द्रवला मुनिश्रेष्ठ । गणेशमंत्र राजवरिष्ठ । कर्णे स्पष्ट उपदेशिला ॥१७॥
देऊनिया आशीर्वाद । स्वर्गपंथे गेला नारद । मग सकल देवांचा वृंद । पावोनि मोद तप करिती ॥१८॥
करोनिया गणेशाग्रवृत्ती । सकल देव अनुष्ठान करिती । पाहूनि त्यांची कष्टस्थिती । कृपामूर्ती कळवळिला ॥१९॥
दिव्य स्वरूप धरिले सुभट । चतुर्भुज धावे तो विकट । नासावया सुरांचे कष्ट । जाहला प्रगट गणपती ॥२०॥
सहस्त्रविद्युत्प्राय प्रकाशमान । दंताग्री शुंडादंड ठेऊन । पुढे उभा गजानन । देव पाहून घाबरले ॥२१॥
घालोनिया लोटांगण । स्तुती करिती देवगण । तेणे तुष्टला धूम्रवर्ण । संकटहरण करीन म्हणे ॥२२॥
तुमच्या स्तवने संतोषलो । तेने तुम्हा आधीन झालो । देव म्हणती दुःख पावलो । त्रिपुरासुरप्रभावे ॥२३॥
तू जरी कनवाळू दीनाचा । तरी नाश करी असुराचा । नातरी देहांत मांडला आमचा । असता आमचा कैवारी तू ॥२४॥
गणेश वदे अभयवचने आता असावे निश्चितमने । तुमचे ह्रदयी नंदनवने । प्रमोदजीवने वाढोत की ॥२५॥
ऐसे देऊनि अभयवचन । तेथोनि निघाला गजानन । भूदेव वेष अवलंबून । त्रिपुरभुवन प्रवेशला ॥२६॥
वह्नी जैसा दैदीप्यमान । असुरे विप्र ऐसा पाहुन । आसनाखाली उडी टाकून । पाणी जोडून नमन करी ॥२७॥
बैसवोनिया सिंहासनी । युक्तोपचारे सुपूजुनी । तोषऊनिया नम्र वचनी । नाम त्याचे पूसतसे ॥२८॥
येरू म्हणे श्रवण कर । मन्नाम तो कलाधर । तुझे अवलोकून वैभव थोर । संतोष जाहला बहुसाल ॥२९॥
तुझे ऐसा भाग्यशाली । देखिला नाही भूमंडळी । माझी वृत्ती संतोषली । किर्ती ऐकिली ती सत्य ॥३०॥
ऐकोनि म्हणे त्रिपुरासुर । नाममात्र कलाधर । किंवा जाणशी कला समग्र । दावी सत्वर जाणशी तरी ॥३१॥
नातरी हे नाम हास्यास्पद । ऐकोनि म्हणे कलाभेद । आता पाहे तू विशद । दावितो तुज असुरेशा ॥३२॥
लोहतार कनकमय । पुरे निर्मिता जाहला महाकाय । एक शरावरी त्याची सोय । पाहता राय चोजावला ॥३३॥
वनोपवने रम्य गोपुरे । ठाईठाई देव मंदिरे । निर्मलोदके वाहती सुंदरे । पाहोनि चमत्कारे दैत्यराव ॥३४॥
द्विजेंद्र म्हणे तयाशी । तू राहावे या पुराशी । एकभेद्यमात्र पिनाकीशी । हे इतरांशी अगम्य पै ॥३५॥
पाहोनि ऐसे कलालाघव । संतोषोनि म्हणे दैत्यराव । कलाधर हे तुझे नाव । सत्य सत्य त्रिवाचा ॥३६॥
आता जाहलो तुज प्रसन्न । जे का इच्छी तुझे मन । तू सांग मजलागुन । ते पुरवीन मी तुझे ॥३७॥
मग हास्यवदने म्हणे ब्राह्मण । जरी तू होसी योद्धा दारुण । तरीच तुजशी एक मागण । आहे जाण दैत्यवर्या ॥३८॥
येरू म्हणे दुर्लभ सुरनरा । ते देईन तुजशी विप्रवरा । निःसंदेहे मागे सुंदरा । आता विचार करू नको ॥३९॥
विप्र म्हणे ऐक सावधान । कपर्दीशी हट्टे जिंकुन । गणेशमूर्ती दे आणून । तरीच धन्य होशी जगी ॥४०॥
सहज गेलो शिवदर्शनासी । अवलोकिले मी मूर्तीसी । अप्रतिम ब्रह्मांडी ऐसी । म्हणोन तुजशी मागतो ती ॥४१॥
दैत्येंद्र म्हणे तयालागुन । प्रयत्ने देईन मुर्ती आणून । मग वस्त्रभूषणे अमूल्यरत्ने । विप्रोत्तमासि देतसे ॥४२॥
दासदासी सालंकृत । धेनु रथ कुंजर बहुत । हेमनिष्क असंख्यात । बळेच देत कलाधरा ॥४३॥
देवोनिया दशग्राम । आदरे गौरविला विप्रोत्तम । तो पावोनिया स्वाश्रम । निजरामा आनंदविली ॥४४॥
स्वाश्रमी विप्र गेलियावरी । मग दानवेंद्र विचार करी । देता विप्रासि मूर्ती तरी । कीर्ती बरी जगी माझी ॥४५॥
मग बलाढ्य दूत बोलावुनी । पाठविता झाला शंकरभुवनी । दूत म्हणे शिवालागुनी । ऐक कानी वचन माझे ॥४६॥
चिंतामणीची दिव्यमूर्ती । तुझे मंदिरी अष्टमूर्ती । ती मागतो चक्रवर्ती । अतिप्रीती करोनिया ॥४७॥
जगी उत्तम वस्तु होत्या । दैत्यनाथे आणिल्या त्या । मूर्ती देशी गृत्समदापत्या । सुख भोगिशी जितेपणे ॥४८॥
सुखे मूर्ती न देशी जरी । महद्दुःख पावसी तरी । ऐकोन क्षोभला पंचाशरारी । नेत्र आरक्त करोनिया ॥४९॥
तुवा जावून सांगावे तयासी । भीती नाही मज ईश्वरासी । सुखे यावे तुवा युद्धासी । समरी पावसी कृतांतपुरी ॥५०॥
ऐकोन शिवाचे सक्रोधवचन । दूत सांगे असुरासि जाऊन । दैत्येश जाहला क्रोधायमान । वाहिनी घेऊन निघाला ॥५१॥
विमानापरी त्रिपुरनगर । फिरतसे अलात चक्राकार । त्यामाजी आरूढोन असुर । संग्राम घोर करू आले ॥५२॥
ऐसे ऐकोन पिनाकपाणी । सेना सिद्ध करोन रणी । उभा राहे धनुर्धराग्रणी । जैसा तरणी प्रलयींचा ॥५३॥
दोन्ही सैन्या पडली गाठ । रजे कोंदले घनदाट । परस्परे नोळखती भट । माथा घाव हाणिती बळे ॥५४॥
सिंहनादे वीर गर्जती । तेणे उलथू पाहे क्षिती । वीर शस्त्रास्त्रे वर्षती । जीमूत जैशा जळधारा ॥५५॥
रणी खोचले वीरप्रवाह । बाहुभूषणासहित कर । गजअश्व पडले अपार । घोरांदर मांडले रणी ॥५६॥
प्राणे मुकल्या वीरश्रेणी । शोणितनदी वाहे रणी । शरसंधे झाकुळला तरणी । अंधार पडला रणी तदा ॥५७॥
रणनदीचे वाढले पुर । शर वाहती मत्स्याकार । गज कलेवरे तेथे सुसर । नौकाकार रथ वाहती ॥५८॥
धनुष्यासि ते पादोदर । बाबरझोटी शेवाळ थोर । वीरी वीर आटले समग्र । मग शंकर लोटला पुढे ॥५९॥
रणी देखोन शंकर । सन्मुख धावला त्रिपुरासुर । कोदंडी लाऊनि शर । द्वंद्वयुद्धा मिसळले ॥६०॥
समरी प्रचंड दैत्यासी । षण्मुख पाचारी त्यासी । नंदी हाकारी चंडाशी । महाप्रळयाशी पेटले ॥६१॥
भीमकाय आणि पुष्पदंत । भृंगीटि कालकूट झगटत । वीरभद्रावरी वज्रदंष्ट्र उठावत । त्याही कल्पांत मांडला ॥६२॥
शुक्र पाहताच नयनी । सुराचार्य आला धाउनी । दैत्य अमात्याशी पाकशासनी । द्वंद्वयुद्धी मिसळला ॥६३॥
त्रिपुरासुर पुत्रासी । जयंत युद्ध करी त्यासी । गज भीडले गजाशी । रथ रथांसी झगटले ॥६४॥
प्रचंडे देऊनिया हाक । षडाननावरी सोडी सायक । षण्मुख तोडी एकएक । वीरनायक खवळिला ॥६५॥
प्रचंड निर्वाण शर सोडी । ते कार्तिकेय मध्येच तोडी । दैत्य क्रोधे अधर रगडी । मग काढी निर्वाण शर ॥६६॥
धनुष्यी लाऊन नव बाण । प्रचंडे सोडिले दारुण । स्कंदे मध्ये केले खंडन । पाच बाण काढिले मग ॥६७॥
स्कंदे सोडिले पाच बाण । प्रचंड करी निवारण । परिशर भेदले दारुण । घोडे मरण पावले ॥६८॥
सपिच्छ भेदला एक ह्रदयी । प्रचंडासी मूर्छा दाटली पाही । मूर्छित पडता ते समयी । देव गर्जती जयजयकारे ॥६९॥
येरीकडे नंदी आणि चंडवीर । येरयेरा मारिती शर । सिंहनादे गर्जविती अंबर । पाय मागे न ठेविती ते ॥७०॥
नंदिवीरे पंच सायक । सोडोनि चंड भेदिला देख । मूर्छित होवोनि वीरनायक । पडला तेव्हा रथाखाली ॥७१॥
तैसे पुष्पदंत आणि भीमकाय । सायके ताडिती निष्ठुरघाय । परस्परे प्राणासि अपाय । करू पाहती निकराने ॥७२॥
महाकाय कानाडी वोढुनी । दश सायक दिधले सोडुनी । पुष्पदंते पाडिले तोडुनी । खंडे खंडे करोनिया ॥७३॥
रागा पेटूनिया पुष्पदंत । तीन बाणे ह्रदय भेदित । महाकाय मृतप्राय पडत । पाहोनि गर्जत पुष्पदंत ॥७४॥
भृंगिटी आणि कालकूट । रणी योद्धे भिडती सुभट । भृंगिटी धरोनिया हट्ट । बाण तीक्ष्ण वर्षतसे ॥७५॥
आकर्ण वोढोनि कानाडी । भृंगिटी पाच शर सोडी । एकबाणे सायक तोडी । ध्वज पाडी एके बाणे ॥७६॥
क्रोधे विंधोनिया कौतुके । तुरंगमा मारिले दोन सायके । कालकूट ह्रदय एके । भेदोनि निके भिन्न केले ॥७७॥
कालकूट मूर्छित जाहला । रथाखाली उलथला । त्याचे सैन्या पळ सुटला । रणी खवळला वीरभद्र ॥७८॥
त्यासि वज्रे मांडोनि फळी । शरमारे रथ झाकुळी । वीरभद्र गर्जोनि बळी । शरजाळी वर्षतसे ॥७९॥
धगधगीत तीन बाण । वीरभद्र सोडी दारुण । येरे तोडिले न लगता क्षण । अचुक संधान वज्रदंष्ट्राचे ॥८०॥
वज्रदंष्ट्र वीरनायक । रागे सोडी तीन सायक । वीरभद्रे भेदिले एकएक । अचुक संधान तयाचे ॥८१॥
वीरभद्र म्हणे रे मशका । किती धरिसी व्यर्थ आवाका । खद्योत करू पाहे अर्का । स्वतेजे साम्यता ज्यापरी ॥८२॥
की पादोदरापुढे पुष्ट मूषक । दावी आपुले युद्ध कौतुक । आता छेदीन रे मस्तक । राहे निष्टंक समरंगणी ॥८३॥
वीरभद्रे वीरनायके । ह्रदय भेदिले तीन सायके । मूर्छित पडला अधोमुखे । पळे वाहिनी तयाची ॥८४॥
दैत्य करिती हाहाःकार । जय शब्दे गर्जती अमर । वीरश्री चढली तयांसमोर । दैत्यसंहार केला त्याणीं ॥८५॥
इंद्रे हाणोनिया र्हादिनी । अमात्य पाडिला मेदिनी । जयंते असुरसुतालागुनी । रणांगणी पहुडविले ॥८६॥
फुटले त्रिपुराचे कटक । दशदिशा पळती एक एक । रणी पहुडले वीरनायक । समरी वृंदारक क्षोभले ॥८७॥
संहारित उठली दानवपृतना । असंख्य पाडिली त्रिपुरसेना । जयजयकारे गर्जती नाना । विजयवाद्ये वाजऊनिया ॥८८॥
स्वस्तिश्रीगणेशप्रतापग्रंथ । श्रीगणेशपुराणसंमत । उपासनाखंड रसभरित । द्वादशोध्याय गोड हा ॥८९॥ अध्याय १२॥ ओव्या ॥८९॥
श्रीआर्यांबाप्रसन्न ॥
अध्याय बारावा समाप्त
श्री गणेश प्रताप - अध्याय १३
श्रीगणेशाय नमः । श्रीदत्तात्रेयाय नमः ।
जयजयाजी विश्वसारा । मायातीता परात्परा । लड्डुप्रिया वेदकरा । दूर्वांकुरावतंसा ॥१॥
तुझे गुणगणनाची सीमा । कोण जाणेल पुरुषोत्तमा । वेदांगम्यत्वन्महिमा । जगल्ललामा जगद्गुरो ॥२॥
आकाशास घालवेल गवसणी । मापू शके समुद्रपाणी । संख्या करवेल ऋक्षगणी । परी त्वद्गुणवर्णनी शक्ती नसे ॥३॥
जरी सदया कृपा करिसील । तरीच वाणी गुणोच्चारिल । तेणे माझे जन्म सफल । असत्य बोल नव्हे हा ॥४॥
पूर्वाध्यायी कथाचरित । देवी पराभविले दैत्य समस्त । अमर जय शब्दे वाजवीत । विजयवाद्ये बहुसाल ॥५॥
पाहोनि क्षोभला त्रिपुरासुर । त्रिपुरारूढ होवोनि सत्वर । मग लोटला समोर । घोरांदर करी तेव्हा ॥६॥
वारुणास्त्र तेणे सोडिले । कल्पांत मेघ वर्षावले । शंकरसैन्य वाहू लागले । विद्युल्लता पडती एकसरे ॥७॥
ऐसे पाहोनि अंबानाथे । वायव्यास्त्र सोडिले तेथे । तेणे उडविले पर्जन्याते । नाहीच केले जळ कोठे ॥८॥
घोर सुटला प्रभंजन । असुरसैन्य जातसे उडोन । धुळीने झाकुळले नयन । गज उलथोन पडती रणी ॥९॥
महावाते सैन्यावरी । उन्मळोन पडती वृक्षहारी । गज अश्व वायसांपरी । एकसरे उडोन जाती ॥१०॥
कितेकांचे मोडले चरण । आदळोन भंगले वारण । रथ मोडोनि झाले चूर्ण । प्रळयकाळ वोढवला ॥११॥
पर्वतास्त्र त्रिपुरासुरे । सोडिता पवन एकसरे । कोंडोनि गेला पर्वताधारे । शिवसैन्यावरी नग पडती ॥१२॥
शिवसैन्यावरी पर्वत । पडो लागले अत्यद्भुत । तेणे गण चूर्ण होत । प्रळय मानिती ते काळी ॥१३॥
तृणीरांतून काढोनि बाण । असुरे वोढोनि आकर्ण । सोडिता प्रळयाग्नी जाण । शंभुसैन्यावरी धडकला ॥१४॥
चहूकडे उठल्या ज्वाळा । शिवसैन्य जळे ते वेळा । ज्वाळांतूनि महाकाय उठला । पुरुष तेव्हा घोरतर ॥१५॥
विक्राळदाढा भयंकर । दात खातसे करकर । तोंड पसरोनि भयंकर । जिव्हा बाहेर काढिली असे ॥१६॥
जिव्हा ज्याची शतयोजन । लडबडीतसे सिंदूरवर्ण । भक्षीतए अश्ववारण । सेना संपूर्ण खातसे ॥१७॥
देव वर्षती अस्त्रसंभार । मुख पसरोनि गिळी असुर । पळो लागले प्रमथभार । पर्जन्यास्त्र सोडी शिव ॥१८॥
तेणे अनळ शांत जाहला । महापुरुष मूर्च्छित पडला । मूर्च्छा सावरोनि उठला । भक्षू लागला शिवसेना ॥१९॥
पळोनि गेले प्रमथ देव । एकला रणी उभा शिव । चहूंकडे पाहे भव । साह्य कोणी असेना ॥२०॥
मग शंभू पलायन करी । सेवूनि राहिला घोर दरी । त्रिपुरासुर शिवमंदिरी । प्रवेश करी निर्भय ॥२१॥
गृही एकली गिरिजा सुंदर । येता ऐकोनिया असुर । भये कापतसे थरथर । लपवी म्हणे तातासी ॥२२॥
हिमालयी एकांत गव्हरी । लपविली आर्या सुंदरी । त्रिपुर संचरला मंदिरी । मृडनारी न दिसे कोठे ॥२३॥
मग धुंडाळी रिक्तमंदिर । चिंतामणीची मूर्ती मनोहर । सापडताचि घेऊनि असुर । मग सत्वर परतला ॥२४॥
कृतकृत्यार्थता मानुनी । करवी विजयवाद्यध्वनी । स्वस्थानाप्रति येउनी । आनंदवनी क्रीडतसे ॥२५॥
शिव जाहला चिंताक्रांत । तव पातला पद्मजसुत । पाहोनि त्याते नमस्कारित । मग पूजित यथाविधी ॥२६॥
शंकर वदे नारदाशी । युद्धी न जिंकवे त्रिपुराशी । चिंताग्रस्त होऊनि तुजशी । उपायासि विचारितो ॥२७॥
कर्तुमकर्तु अन्यथाकर्तु । शक्ती जाणशी अवघी तू । सकल कल्याणाचा हेतू । तुजवाचोनि कोण असे ॥२८॥
प्राकृतापरी विचारितोशी । म्हणोनि सांगतो आता तुजशी । न अर्चिले संकटहरणाशी । म्हणोनि विघ्न तूते जाहले ॥२९॥
सकलकारणादिकारण । तो प्रसन्न होता विघ्नहरण । मग पावशील कल्याण । भोगिभूषण जाण का ॥३०॥
ऐकोनि म्हणे कैलासाधीश । कैसा प्रसन्न होईल विघ्नेश । करील असुराचा नाश । भक्तपाशच्छेदक जो ॥३१॥
मुनि म्हणे गा शंकर । एकाक्षर षडक्षर । सर्वकामद मंत्र सुंदर । जप करीन गजेशा ॥३२॥
दंडकारण्यी नीललोहित । तेथे जाऊनि तप करीत । निराहार दशवर्षपर्यंत । शिव ध्यानस्थ बैसला ॥३३॥
अवलोकुनी अनुष्ठान गरिमा । कृपा आली सर्वोत्तमा । शिववक्त्राहूनि अनुत्तमा । मूर्ती प्रगट जाहली ॥३४॥
पंचवक्त्रशशिशेखर । मुंडमाली दशकर । भस्मे चर्चिले शरीर । मूर्ती सुंदर पुढे उभी ॥३५॥
ऐसा पाहोनि गणराय । शिव म्हणे द्विविध जाहलो काय । की त्रिपुर दावितो भय । कृत्रिम काय धरोनिया ॥३६॥
की पाहतो मी स्वप्न । किंवा जाहलो भ्रमापन्न । मग होवोनिया खिन्न । गजवदन आठवी ॥३७॥
ऐसे त्याचे ऐकोन वचन । गणेश बोले सुहास्यवदन । शंकरा तू भ्रम सांडुन । मीच गजानन वोळखावे ॥३८॥
वेदांगम्य माझे स्वरूप । शरणागत निजजनप । तुज करावया साक्षेप । मी गणाधिप प्रगटलो ॥३९॥
ऐसे ऐकोन पंचवदन । पंचशिरे नमी गजानन । मग म्हणे धन्य धन्य । माझे नयन अवलोकने ॥४०॥
पृथ्वीजलवायूतेज । तूच अवघा गणराज । चराचरब्रह्मांडबीज । तूच सर्व नटलासी ॥४१॥
रजोगुणे ब्रह्मांडकर्ता । सत्वगुणे तूचि भर्ता । तमोगुण संहारकर्ता । जगन्नाथा तूचि पै ॥४२॥
ऐसी नानाविध स्तुतिवचने । ऐकोनिया गजानने । मग बोले वरद वचने । प्रसन्न मने करोनिया ॥४३॥
आता माझे वरप्रतापे । त्रिपुर वधी साक्षेपे । निजसहस्त्रनाम गणाधिपे । शिवालागी उपदेशिले ॥४४॥
मस्तकी ठेऊनि वरद करी । गुप्त जाहला लंबोदर । आनंद पावले सुरवर । वीरश्री चढली तया ॥४५॥
सुरांसह त्रिदशेश्वर । प्रथमगण पातले सत्वर । करिती पिनाकीस नमस्कार । सर्वी शंकर स्तवियेला ॥४६॥
महेश्वरे केली गर्जना । सिद्ध जाहली सकळसेना । मांडिली काळासि कलना । नानावहनी आरूढले ॥४७॥
शिवे करोनिया ध्यान । ह्रदयी साठविला गजानन । सकल पावले त्रिपुरस्थान । वर्तमान कळले तया ॥४८॥
दैत्येंद्र सैन्यकांसी । वस्त्रे भूषणे अर्पिली त्यांसी । संतोषऊनिया सर्वांसी । मग युद्धासी निघाला ॥४९॥
शब्दे नादविला भुगोळ । दैत्य गर्जती प्रबळ । प्रजा जाहल्या भयविव्हळ । अवनीतळ पाहू लागल्या ॥५०॥
दोन्ही दळा जाहली बेट । शस्त्रास्त्रे वर्षती भट । परस्परे लोटले गजघंट । प्राणसंकट महावीरा ॥५१॥
भात्यातील शर सरले । कित्येक कोदंड मारू लागले । मल्लयुद्धासी मिसळले । वीर पडले नामांकित ॥५२॥
घाये मारिती गजाते । उपटोन घेती दंताते । चवताळोनि ते वीराते । दंतघाये हाणिती ॥५३॥
गजांची फोडिती गंडस्थळे । तेथून उसळती मुक्ताफळे । वीरांची पडली शिरकमळे । किरीटकुंडलासमवेत ॥५४॥
भूषणासहित तुटले कर । कोणाचे तुटले अर्धशिर । कोणाचे फुटले उदर । कंबर खंडली कित्येकांची ॥५५॥
कित्येक जाहले घायाळ । प्राणे करिती तळमळ । कोणी मूर्च्छित विकळ । अवनीतळी पहुडले ॥५६॥
चापापासूनि सुटले शर । तेणे खोचले महावीर । रणी पडला अंधकार । घोरांदर वोढवले ॥५७॥
रणी उठला धुरोळा । तेणे व्यापिले देवकुळा । शस्त्र वर्षे असुरमेळा । प्रयळकाल मांडला ॥५८॥
समरी माघारले देव । तेणे हर्षले दानव ऐसे पाहोनि अमरराव । ऐरावत लोटी पुढे ॥५९॥
हाणोनिया वज्रघाते । चूर्ण करी असुराते । कोटिशः पाडिली प्रेते । अशुद्ध नद्या वाहती ॥६०॥
आकांत वोढवला दैत्यांसी । पळ सुटला त्यांचे मुशी । ऐसे पाहोन त्रिपुरासी । संतापासी न साहवे ॥६१॥
सज्जूनिया धनुष्यबाण । हाक देऊनि दारुण । सन्मुख करोन शचीरमण । कुशब्दबाण सोडीतसे ॥६२॥
त्रिपुर म्हणे इंद्रासी । व्यर्थ का प्राण खर्चिसी । युद्धी न पुरशी तू मजशी । व्याघ्राशी जेवी अजापती ॥६३॥
वैनतेयासि भांडे सर्प । तैसा तुझा खटाटोप । बिडाळासी जैसा दर्प । मूषकाधिप दावीतसे ॥६४॥
तैसा तू सुरपती जाण । मजसी करू आलासि रण । आता घेईन तुझा प्राण । आले बाण पाहा माझे ॥६५॥
आकर्ण वोढोनिया वोढी । दानव मंत्रोनि बाण सोडी । एकापासोन शर परवडी । कोटि कोटि उत्पन्न होती ॥६६॥
शरे झाकुळले अंबर । तेणे झाला अंधकार । रणी खोचले सुरवर । त्याणी धीर सोडिला ॥६७॥
कोणी समोर राहेना । बाणी त्रासली शिवसेना । त्रिपुर करीतसे गर्जना । काळकळना मांडिली ॥६८॥
त्रिपुराचे तीक्ष्ण शरे । भिन्न झाली देवांची शरीरे । पळू लागले एकसरे । हे शंकरे पाहिले ॥६९॥
मग करोनिया ध्यान । चित्ती आठविला गजानन । तव पातला धातृनंदन । स्कंधी वाहून वल्लकी ॥७०॥
त्याचे होताचि दर्शन । झाले शिवासि समाधान । नारद म्हणे आर्याजीवन । विकल मन करू नको ॥७१॥
प्रसन्न असता लंबोदर । त्याशी सदा जयजयकार । एकाच बाणे हा त्रिपुर । करशील पार यमसदनी ॥७२॥
वर अर्पिता गणनाथे । पूर्वीच कथिले त्रिपुराते । एकाच बाणे रुद्र तूते । यमसदनाते पाठवील ॥७३॥
एकाच बाणे तेजोराशी । जरी त्रिपुराते भेदिसी । तरीच जयाते पावसी । देव सुखासी पावतील ॥७४॥
ऐकोन नारदाचे वचन । शिवे मांडिला महायत्न । पृथ्वीचा रथ निर्मून । रविशशींची चक्रे करी ॥७५॥
धनुष्य मेरूचे अद्भुत । बाण जाहला अच्युत । धुरेशी सारथी अश्विनीसुत । उमाकांत वीर रथी ॥७६॥
वोढी वोढोनि आकर्ण । सहस्त्रनामे मंत्री बाण । मग सोडी आर्यारमण । करीत निर्वाण चालिला तो ॥७७॥
सहस्त्र चपलांवरी थोर । कडकडाटे गर्जे शर । जैसे उदेले कोटिभास्कर । तेज न माये ब्रह्मांडी ॥७८॥
अवनी कापे थरथर । धरी सर्वावोनि फणींद्र । तडकले सप्तसमुद्र । नक्षत्रे रिचवती खळखळा ॥७९॥
देवगंधर्वयक्षमानव । मूर्च्छाग्रस्त जाहले सर्व । प्रळय मांडिला अभिन्नव । ब्रह्मांडगोळ उलथो हे ॥८०॥
ऐसा प्रळय करित चालला । बाण पाहून त्रिपुर भ्याला । म्हणे आता अंत झाला । माझा सरला पराक्रम ॥८१॥
बाणे जाळिले त्रिपुर । भस्म जाहले तेव्हा असुर । देव करिती जयजयकार । सुमने अपार वर्षती ॥८२॥
दुंदुभी वाजविती एकसरा । नृत्य करिती अप्सरा । आनंद जाहला सुरवरा । गौरीवराते स्तविती ते ॥८३॥
परस्परे भेटती देव । मग पावले स्वस्थान वैभव । निजपदी भोगिती राणिव । स्मरती नाम गणेशाचे ॥८४॥
मरण पावता त्रिपुरासुर । त्याचे ह्रदयातूनि तेज अपार । पाहात असता सकळ ऋषीसुर । शंकरदेही प्रवेशले ॥८५॥
त्रिभुवनकंटक त्रिपुरासुर । धर्मविध्वसंक घोरतर । शिवासि करिता वैराकार । तोही शंकर झाला बळे ॥८६॥
ईश्वर औदार्य कोण जाणे । अरिमित्रांशी समान देणे । करुणाकरे भोगि भूषणे । स्वपदी देवा स्थापिले ॥८७॥
जाहली स्वधर्माची प्रवृत्ती । स्वाहास्वधाकार यज्ञस्थिती । ऋषि आनंदे तप करिती । तेणे जगती जाहली सुखी ॥८८॥
गणेशप्रसादे त्रिपुरासुर । मरण पावता प्रमादे थोर । प्रसन्न जाहला जगदाकार । लंबोदर तुष्टला ॥८९॥
जे गणेशचरणी अनन्यशरण । त्यांचे संकट हरपे दारुण । अंती पावती तत्पद जाण । भोग भोगून इहलोकी ॥९०॥
जय भक्तह्रदयारविंदमिलिंदा । पूर्णब्रह्मा सच्चिदानंदा । तवकृपे माझी आपदा । नासोनि पदा पाववी मज ॥९१॥
स्वस्ति श्रीगणेशप्रतापग्रंथ । गणेशपुराणसंमत । उपासनाखंड रसभरित । त्रयोदशोध्याय गोड हा ॥९२॥
अध्याय ॥१३॥ओव्या ॥९२॥
श्री गणेश प्रताप - अध्याय १४
श्रीगणेशाय नमः । श्रीदत्तात्रेयाय नमः ।
जयजयाजी विश्वपालका । सुमुखा रे गणनायका । स्मरजन्य अघहारका । सिंदूरांतका गणपते ॥१॥
तुझी नव्हती कृपा गोमटी । संसारी होतो तेव्हा कष्टी । आता त्वत्पदसरोजसंपुटी । घालोन मिठी सुखी जाहलो ॥२॥
आता तुजशी हेच मागणे । उदारे तुवा द्यावे देणे । इहलोकी सद्भोग भोगणे । अंती स्मरणे त्वन्नामे ॥३॥
श्रोते आता सावध व्हावे । पूर्वानुसंधान आठवावे । पुढील चरित्र अवधारावे । मग भोगावे भक्तिवैभव ॥४॥
व्यास म्हणे गा कमलासना । ऐकिले त्रिपुरव्याख्याना । आनंद वाटे माझा मना । गणेशकथा श्रवणार्थी ॥५॥
कोणे दिवसी वधिला असुर । कोठे राहिली अंबा सुंदर । कोण्या व्रते महेश्वर । मनोहर पावली ॥६॥
ब्रह्मा म्हणे ऐक आता । पुण्यपरायण गणेशकथा । निशिदिनी कथन करिता । आल्हादता ह्रदयासी ॥७॥
कार्तीकमासी पौर्णमेसी । जाता तरणी अस्तमानाशी । त्रिभुवन कंटक दुःखराशी । त्रिपुरासी वधिले शिवे ॥८॥
त्रिपुरीचा त्रिपुरोत्सव । करिता पावे सकल वैभव । म्हणोनि त्या पौर्णिमेसी शिव । धरोनि भाव अर्चावा ॥९॥
त्रिकाल करिता शिवपूजन । तेणे तुष्टे गजानन । शतजन्मकृतपापशमन । गौरीमनरंजन करीतसे ॥१०॥
प्रदोषकाळी देवमंदिरी । दीपशोभा करावी साजिरी । तेणे तोषे कंदर्पारी । त्यासि तारी जगदात्मा ॥११॥
त्रिपुरनाशविजयध्वनी । गव्हरे ऐकोनि भवानी । अंतःकरणी संतोषोनी । गव्हराबाहेरी निघाली ॥१२॥
एकट वनी ग्रावतनया । घोरविपिन पाहोनिया । मग पावली भीरु भया । कापे काया थरथरा ॥१३॥
कंटकलता गुल्माकीर्ण । निबिड अंधार पडला जाण । व्याघ्ररी समत्त वारण । गेंडेहरिणेंसांबरेगवे ॥१४॥
पंचानन पादोदर । वनी पाहूनिया अपार । रुदन करी तेव्हा सुंदर । हाका मारी जनकासी ॥१५॥
हे तात हे तात मज एकली । तुवा कारे उपेक्षिली । तू मजसुखाची साउली । ये माउली भेट वत्सा ॥१६॥
क्षणे म्हणे प्राणनाथा । पंचवदना जगन्नाथा । तू न जाणसी माझी व्यथा । सर्वज्ञता व्यर्थ तुझी ॥१७॥
तुझा वियोगानल दग्ध करी । शून्य वाटे चराचरी । धाव पाव त्रिपुरारी । आपली सुंदरी शांतवी का ॥१८॥
पुन्हा म्हणे हिमालया । श्वापदे खातील तुझी तनया । का त्यागिली माझी माया । आता अपाया करीन मी ॥१९॥
पूर्वी करिता प्राणत्याग । तुवा करविला शिवयोग । पुन्हा करवी मजला सांग । शिवसंग दयाळा ॥२०॥
ऐसी विलपता ती दुःखवचनी । निषादे ऐकोनिया कानी । जाऊनि कथिले नगालागुनी । रडते वनी त्वत्तनया ॥२१॥
ऐकोनिया धरणीधर । धाऊनि आला तेथे सत्वर । भयशोके व्याकुळ सुंदर । समजावी भूधर तियेसी ॥२२॥
हिमनग म्हणे रूपराशी । व्यर्थ वो शोक करिसी । जगन्नायका तूच होसी । प्राकृता ऐसी विलपसी का ॥२३॥
कर्तुमकर्तु अन्यथा कर्तु । यास समर्थ ईश्वरी तू । सकळ ब्रह्मांडासि पूर्ण हेतू । जगदंबे तु मी जाणे ॥२४॥
तथापि चलावे माहेरी । म्हणोनि आणिली घरी गौरी । भय टाकोनिया सुंदरी । पितृमंदिरी राहिली ॥२५॥
परी स्वस्थता न वाटे जिवाला । शिववियोगानल धडकला । तेणे तळमळे हिमनगबाळा । वियोग तिला न साहवे ॥२६॥
उदास झाली चित्तवृत्ती । दाही दिशा शून्य भासती । निद्रा न ये अहोराती । करी खंती निशिदिनी ॥२७॥
गळाली अवस्थाभूषणे । चित्त हरिले भोगिभूषणे । मग ती म्हणे व्यर्थ जिणे । प्राणेश्वरा वाचोनिया ॥२८॥
घडता त्यासि तडातोडी । जाहली शरीराची अनावडी । दीर्घ श्वासोच्छ्वास सोडी । घडीघडी उसंबत ॥२९॥
सखयासि म्हणे सुंदर । नका वारू विंझणवारा । प्राण रिघू पाहे पुरा । पिनाकधरा वाचोनिया ॥३०॥
काय तपतो रोहिणीपती । तेणे जळे अंगकांती । सुमनहार सर्प भासती । आता गती नाही बरी ॥३१॥
नका दाऊ मला दर्पण । त्यागोनि द्यावे सकलभूषण । दावा कोणी भोगीभूषण । तरीच वाचती प्राण माझे ॥३२॥
सुगंधस्नेहहरिचंदन । मज जाळी जैसा दहन । होऊनिया उदास मन । पित्यालागून पुसतसे ॥३३॥
करोनिया शोध पुरा । आणोनि भेटवी पिनाकधरा । ऐकोनिया तिच्या उत्तरा । हिमालय कथीतसे ॥३४॥
पर्वत म्हणे ऐक कन्यके । प्रसाद करिता विनायके । तुज भेटेल शिवकौतुके । उपाय ऐके सांगतो तुला ॥३५॥
गुह्याचे जे गुह्यवृत्त । ते तुज सांगतो निश्चित । विनायकी चतुर्थीव्रत । करिता एकदंत संतोषे ॥३६॥
हिमालये सविस्तर । आत्मजेस कथिला व्रतप्रकार । ऐकता म्हणे नगजासुंदर । संशय थोर मज वाटे ॥३७॥
कोणी करिता पूर्वी व्रत । प्रसन्न जाहला गणनाथ । हे सर्व कथन करी तात । संशय तेणे निरसेल पै ॥३८॥
महीधर म्हणे ऐक सुते । पूर्वी षण्मुखे शंकराते । तुज ऐसे पुसता त्याते । तुझे कांते कथियेले ॥३९॥
तोच इतिहास तुज लागुन । सांगतो ऐक चित्त देऊन । कर्दमाचे जे आख्यान । पुण्यपावन भूलोकी ॥४०॥
कर्दमाभीद राजा जनी । तेणे आकळली सर्व अवनी । इंद्रासमान भाग्य अवनी । आनंदमय क्रीडतसे ॥४१॥
भृगुनामा ऋषिसत्तम । पावला भूपतीचे धाम । राये आसन देउन उत्तम । पूजाकर्म संपादिले ॥४२॥
मग जोडोनिया उभयपाणी । राजा पुसे विनयवचनी । हे ऐश्वर्य मजलागुनी । कोण्या पुण्ये लाधले ॥४३॥
ऋषि म्हणे नृपनाथा । ऐक तुझी पूर्वील कथा । तेणे पावसील समाधानता । पुण्यवंता राया तू ॥४४॥
पूर्वी दुर्बलनामे क्षत्रियशुची । असता बाधा दरिद्राची । जाचणी तुला स्त्रीपुत्राची । संसाराची दशा तेणे ॥४५॥
न पुसता कुटुंबासी । तू गेलास महावनासी । तेथे अवलोकून सौभाग्याशी । तपोधनेसी वेष्टित ॥४६॥
दंडवत्करिता नमन । कृपेने द्रवले ऋषीचे मन । मग पुसिले वर्तमान । तुवा कथन केले त्यासी ॥४७॥
तुझे दारिद्रदुःखश्रवणे । कळवळिला ऋषि अंतःकरणे । मग म्हणे रे व्रत करणे । तुजकारणे सांगतो जे ॥४८॥
अगाध गणेशव्रतमहिमा । प्रसन्न होईल जगदात्मा । नासेल तुझी दारिद्रगरिमा । राजोपमा पावसील ॥४९॥
दुर्बल म्हणे ऋषिनायका । गणेश कोण देव निका । व्रत कैसे ते मज कथी का । तेणे हरिखा पावेन मी ॥५०॥
ऋषि म्हणे क्षत्रियवरा । जो व्यापक असे चराचरा । नित्य ज्ञानमयरूपी बरा । वेद पारा ज्याचे न पावती ॥५१॥
तोच जाणे गजानन । आता ऐके व्रतमहिमान । श्रावण शुक्लचतुर्थीपासून । व्रतारंभ करावा ॥५२॥
यावद्भाद्रपदमास । तावत्करावे व्रतास । मग करावे सांगतेस । शास्त्रविधीस जाणोनिया ॥५३॥
ऐसा ऐकता व्रतविधी । करिता झाला मग तो सुधी । संपूर्ण होता व्रतावविधी । सिद्धिबुद्धीश प्रसन्न जाहला ॥५४॥
गृहातील गेली आपदा । अनुकूल झाल्या सर्व संपदा । आपत्ती नाहीच झाली कदा । कुटुंबी मर्यादा राहटली ॥५५॥
वस्त्रालंकारयुक्तवनिता । होता आठवी स्वकीयभर्ता । मग पाठऊनिया दूता । कळवी वृत्तांता तयासी ॥५६॥
व्रत करोनि संपूर्ण । गृही पातला आनंदेकरून । मग पावला समाधान । दारिद्रशमन जाहले त्याचे ॥५७॥
पंचानन म्हणे महासेन । व्रते तोषला गजानन । क्षत्रियाचे दारिद्रशमन । करिता झाला जगदात्मा ॥५८॥
भृगू म्हणे गा कर्दमा । ऐसा आहे गणेशमहिमा । त्याचे प्रसादे भाग्यगरिमा । नृपोत्तमा पावलासी ॥५९॥
ऐकोनिया भूपती । भक्तीने अर्ची गणपती । तेणे पावला तो सद्गती । सकलभोग भोगोनिया ॥६०॥
हिमालय म्हने गे शंभुप्रिये । ऐसेच व्रत नलराये । करिता त्याची गणराये । स्वपदी सोय लावली ॥६१॥
आता चंद्रांगदाख्यान । कन्यके तुज करितो कथन । श्रवणे तुष्टतील तुझे कान । चित्त देऊन ऐके का ॥६२॥
मालवदेशी कर्णनाम । नगर होते अत्युत्तम । राजा चंद्रांगदनाम । शक्रोपम उर्वीवरी ॥६३॥
अणिमादि गुणोपेत । स्वरूपी लाजे रतिकांत । यज्वामानी विख्यात । राज्य करीत नीतीने ॥६४॥
इंदुमतीनामे त्याची वनिता । महासाध्वी पतिव्रता । ईश्वर मानोनि निजभर्ता । निशिदिनी सेवा करीतसे ॥६५॥
चंद्रास लाजवी वदनकांती । म्हणोनि नामे इंदुमती । तिचि पाहूनि सुंदरगती । हंस चित्ती विस्मित सदा ॥६६॥
तारुण्य वय असता तिचे । न कळे चरित्र कर्माचे । व्यसन लागले मृगयेचे । चित्त रायाचे व्यग्र जाहले ॥६७॥
सिद्ध करोनिया सेना । राजा निघाला महावना । इंदुमती होऊनिया विमना । जल नयना आणिले तिणे ॥६८॥
ती म्हणे गा प्राणेशकांता । अपूर्णकाम तरुणीकांता । भोगमंदिरी टाकोनि आता । तू सर्वथा जाऊ नको ॥६९॥
तिचे करोनि समाधान । राजा प्रवेशला घोर विपिन । नानाविध श्वापदे वधून । स्वनगरी पाठविली ॥७०॥
वनी फिरे आसमास । तव धावले महाराक्षस । सेना पाहाता तयास । कापू लागली थरथरा ॥७१॥
शब्द ऐकता राक्षसांचा । कितीकांची बसली वाचा । धाक धरोनि प्राणाचा । कितेक तेव्हा पळाले ॥७२॥
मूर्च्छित पडल्या वीरश्रेणी । कितीक भक्षिले राक्षसांनी । त्यात एक राक्षसी तरुणी । भूप तिणे अवलोकिला ॥७३॥
मन्मथाहुनि रूपागळा । पाहोनि झाली कामविव्हळा । येऊन पडली त्याचे गळा । सुखसोहळा भोगावया ॥७४॥
राजा करोनि आलिंगन । करू लागली मुखचुंबन । नीवीबंध मुक्त करून । मिळू पाहे सुरतासी ॥७५॥
निःशंक तेव्हा गतत्रपा । बळे झोंबिली चंद्रांगदनृपा । राजा म्हणे गे या पापा । करू नको निशाचरी ॥७६॥
मदविव्हल शिथिलांगा । करू पाहे सुरतसंगा । राजा तीते देऊन दगा । उडी टाकी तडागी ॥७७॥
रायाचे अमात्य निशाचरी । भक्षिले तेव्हा एकसरी । राजा पडला कासारनीरी । तळाभीतरी तो गेला ॥७८॥
तेथे पातल्या नागकन्यका । त्याणी धरले नरनायका । स्वमंदिरी नेऊनि निका । वस्त्राभरणे गौरविला ॥७९॥
पाहून त्याचा रूप ठसा । चित्ती संतोषल्या डोळसा । म्हणती अपर मन्मथसा । आम्हा असा लाभेल जरी ॥८०॥
तरीच सार्थक या जीवाचे । मग वंदून पाय त्याचे । म्हणती श्रवण करवोनि नामाचे । या श्रोत्रांचे सार्थक करी ॥८१॥
राजा म्हणे वो गजगामिनी । सादर ऐक कथा कानी । चंद्रांगद मी राजा मानी । निशिदिनी स्वधर्माचा ॥८२॥
पावोनि निशाचराची भीती । मी उडी टाकिली तडागाप्रती । घडली तुमची मज संगती । तेणे चित्ती संतोषलो ॥८३॥
आता कृपा करोनि मजवरी । घालावे उदकाबाहेरी । ऐकता हसती त्या सुंदरी । प्रत्युत्तरी बोलती त्या ॥८४॥
दैवे सापडता चिंतामणी । त्यासि दवडील काय कोणी । कल्पतरू उगवता अंगणी । त्यास कोणी छेदीना ॥८५॥
व्याधिपीडितांसि दिव्यौषधी । सापडता हरपे व्याधी । तैसा तू आम्हासि सुबुद्धी । सकल सिद्धिदायक ॥८६॥
आम्ही युवतीललामललना । कंदर्पबाधा करी मना । याच्या करोनि उपशमना । आल्हाद मना त्वा द्यावा ॥८७॥
तृषार्तासि द्यावे शीतळ जीवन । क्षुधितासि द्यावे सड्रसान्न । मन्मथार्तासि भोगदान । शास्त्रसंपन्न बोलती ॥८८॥
पूर्वजन्मीचे सुकृतयोगे । तू पातलासि याप्रसंगे । आता रतिसुख आम्हा संगे । करोनि रंगे संसारी ॥८९॥
ऐकोनि ऐसी त्यांची वाणी । राजा बोटे घाली कर्णी । तुमचे सुबोल तरुणी । विषतुल्य मज वाटती ॥९०॥
माझे एकपत्नीव्रत थोर । भंग न पावे साचार । घरी इंदुमती सुंदर । मनोहर ती माझी ॥९१॥
तिच्या वाचोनिया नितंबिनी । मातृवत् मी पाहे नयनी । ऐसे वचन ऐकता कामिनी । अत्यंत मनी खिन्न जाहल्या ॥९२॥
येरीकडे काय झाले । काही सैन्य जे पळाले । त्याणी वर्तमान कथिले । राजगृही जाऊनिया ॥९३॥
राजा भक्षिला निशाचरे । ऐकता इंदुमती सुंदरी । हाणोनिया उरीशिरी । शोक करी बहुसाल ॥९४॥
हा नाथ हा नाथ कोठे तूते । पाहू आता प्रियकराते । दुःखावर्ती ढकलोनि माते । कोण्या पंथे गेलासी ॥९५॥
माझा सौभाग्य दिनमणी । टाकोनि गेला ही कमळणी । काय केली पापकरणी । जन्मातरी न कळे मी ॥९६॥
त्यायोगे माझे मज । पाप फळले गे सहज । टाकोनि गेला महाराज । निजभाज दुःखसागरी ॥९७॥
दीर्घस्वरे रडे सुंदरी । तोडोनि टाकी गळसरी । अंगप्रत्यंगे भूषणे सारी । सौभाग्यचिन्हे उतरली ॥९८॥
अट्टहास्ये शोक करित । गडबडा भूमीवरी लोळत । तिचा शोक पाहून बहुत । अश्रू गळत जननेत्री ॥९९॥
मिळालिया नगरनारी । त्याणी सावरोनिया सुंदरी । म्हणती आता शोक न करी । जगाभितरी काय पाहे ॥१००॥
वडील वृद्ध पुरोहित । म्हणती विचार करी निश्चित । जाहले ते कोण आहेत । ऋषीमहंततपस्वी ॥१॥
जे जे झाले ते ते गेले । कोणी शाश्वत नाही उरले । आता शोक न करी वो बाले । कार्य पुढिले संपादी ॥२॥
त्याचा पुत्र राज्यी स्थापिला । मग त्याचा संस्कार केला । आला दिवस संपादिला । स्वगृही गेला जनमेळा ॥३॥
जयजयाजी विश्वंभरा । विकटा रे सुंदरा । भक्तवत्सला वेदकरा । लंबोदरा गणपती ॥४॥
स्वकीयलीला निजच्छंदे । पुढे बोलवी का आनंदे । अंती दाखवी पदारविंदे । गणराया आपली ॥५॥
स्वस्तिश्रीगणेशप्रतापग्रंथ । गणेशपुराणसंमत । उपासनाखंड रसभरित । चतुर्दशोध्याय गोड हा ॥६॥
श्रीगजाजनार्पणमस्तु ॥ अध्याय १४ ॥ ओव्या ॥१०६॥
श्री गणेश प्रताप - अध्याय १५
श्रीगणेशाय नमः । श्रीमत्त्रिपुरसुंदर्यै नमः ।
जयजयाजी संकटहरणा । जगत्कारणा विश्वभूषणा । सिद्धिबुद्धी आनंदवर्धना । मनमोहना गणपती ॥१॥
सिद्धिबुद्धी कुचदुर्गविहारा । सच्चिदानंदा परात्परा । मनविश्रामा लंबोदरा । विश्वंभरा सुखाब्धे ॥२॥
श्रोते व्हावे सावचित्त । पुढे ऐकावे गोड चरित्र । पार्वती म्हणे गा तात । कथी चरित्र इंदुमतीचे ॥३॥
हिमालय म्हणे गे कन्यके । इंदुमती विव्हल सदा शोके । द्वादशवर्षे लोटता दुःखे । कर्म खंडले तियेचे ॥४॥
नारद करिता पलाटण । प्रवेशला तिचे भुवन । इंदुमती तयासि पाहून । करी नमन सलज्ज ॥५॥
करोनिया अधोवदन । उभी राहिली कर जोडून । रहित सौभाग्यचिन्ह पाहून । सुहास्यवदन बोले ऋषी ॥६॥
कनकलतिके कुरंगनयने । भुजंगवेणी इंदुवदने । बिंबाधरे मणिमयरदने । का गे भूषणे त्यागिली ॥७॥
भाळी लावी रक्तकुंकुम । तळी रेखी मृगमदोत्तम । सौभाग्य शोभा करी परम । करी कंकणे भरी का ॥८॥
ऐकोन नारदाची वाणी । स्फुंदस्फुंदोन रडे तरुणी । म्हणे करू कसी करणी । विपरीत ऋषिवर्या ॥९॥
राक्षसाची भीती पावला । माझा पती जळात पडला । पुन्हा वरता नाही आला । जळी बुडाला तडागी ॥१०॥
जीतपणाची न लागता खबर । कैसा करु गा शृंगार । ऐकूनिया धातृकुमर । प्रत्युत्तर बोले तिसी ॥११॥
जीत तुझा प्राणेश्वर । आहे शृंगार करी सत्वर । ऐकोनि साधूचे उत्तर । विश्वास थोर मानिला तिणे ॥१२॥
आदर्श घेऊनिया सुंदरी । निढळी रेखी कुंकुमचिरी । रत्नजडीत अलंकारी । ठाईठाई शृंगारली ॥१३॥
सौभाग्यभूषणे अलंकृत । नारदासि करी दंडवत । मुनि आशीर्वाद देत । सौभाग्य अद्भुत वाढो तुझे ॥१४॥
इंदुमती म्हणे मुनिवरिष्ठा । आता खंडी माझ्या कष्टा । तुझे वचनी माझी निष्ठा । केली प्रतिष्ठा प्रमोदाची ॥१५॥
माझा नाथ आहे कोठे । हे कथिजे मुनिश्रेष्ठे । जेणे व्रते माझी संकटे । खंडोन सुख पावेन मी ॥१६॥
येरू म्हणे वो सुंदरी ऐक । तुवा उपासावा विनायक । श्रावण शुक्ल चतुर्थी अलोलिक । व्रतारंभ दिवस तो ॥१७॥
ते दिवसापासून मासवधी । भाद्रपद शुक्ल चतुर्थी वरी साधी । नित्य मृण्मय गणपति आराधी । कार्यसिद्धी होय तेणे ॥१८॥
करोनिया मंगलस्नान । शुद्धवस्त्र परिधान । नित्यकर्म आचरोन । व्रतनिधान आचरे मग ॥१९॥
सद्विप्राचेनि मुखे । श्रवण करोनि विधान हरिखे । राजोपचारे देखे । विघ्नहरण पूजावा ॥२०॥
ऐसे करिसी सांग व्रत । तरी तुष्टोनि एकदंत । तुझा तुज पाववील कांत । निश्चितार्थ हा जाणे ॥२१॥
ऐसा सांगोन व्रतमहिमा । संतोषविली चंद्रांगदरामा । नारद गेला विष्णुधामा । मग ती भामा व्रत करी ॥२२॥
अष्टांगभावे करिता व्रत । एक मास लोटता एकदंत । प्रसाद करी दीननाथ । नागकन्यास देत सुबुद्धी ॥२३॥
त्याणी त्याचा निश्चय पाहुनी । रायास म्हणती नितंबिनी । तू येथे व्यर्थ राहुनी । आमचे नयनी दुःख देसी ॥२४॥
येथूनि तुवा आता जावे । मग जलतरवारु तयासवे । वस्त्रालंकार तयासि बरवे । देऊनिया बोळविला ॥२५॥
राजा निघोन सराबाहेर । लक्षोनि पातला निजनगर । उपवनी जाऊनि सत्वर । तुरंगाखाली उतरला ॥२६॥
तेथे होते ग्रामस्थजन । त्याणी राजा अवलोकुन । म्हणती हा कोठील कोण । स्वरूपे पूर्ण मन्मथसा ॥२७॥
राजा पुसे तयांसी । इंदुमती माझी गुणैकराशी । सुखी आहे सपुत्रेशी । सांगा मजसी लवलाहे ॥२८॥
ऐसे त्याचे ऐकता वचन । मग ओळखती तयासि जन । जाऊन कथिती इंदुमती लागुन । प्राणजीवन आले तुझे ॥२९॥
ऐसी ऐकता पीयुषवाणी । आनंदे वोसंडली तरुणी । प्रेमे नेत्री गळे पाणी । म्हणे कोणी आणा त्याशी ॥३०॥
इंदुमतीस कैसे भासले । की प्राण जाता परतले । वियोगानळे जळता वर्षले । जन तदा गमन घन ॥३१
शृंगार करूनि लवलाही । सत्पुत्र अमात्य सेना पाही । घेऊनिया चालली पायी । लागली घाई वाद्यांची ॥३२॥
नगर शृंगारले वाडेकोडे । घातले कुंकुमकस्तुरीचे सडे । सुवासिनी चालती मागेपुढे । मध्ये चमके गजगामिनी ॥३३॥
जेथे होता भूपती । तेथे येऊनिया इंदुमती । मस्तक ठेवी चरणाप्रती । अतिप्रीती करूनिया ॥३४॥
राये ह्रदयी आलिंगिता । पुष्ट जाहली राजकांता । प्रमादे पावली ती उभयता । ते आता वर्णू किती ॥३५॥
प्रजामात्यसह राजकुमरे । चरण सेविले नमस्कारे । गजस्कंधी वधुवरे । तैसी दोघे आरूढली ॥३६॥
चंद्रांगद आणि इंदुमती । गजस्कंधी मिरवत जाती । वरी चामरे ढाळताती । वाद्ये वाजती सुस्वर ॥३७॥
पुढे गजांचे गजघंट । वंशावली वर्णिती भाट । त्यामागे तुरंगारूढ भट । अतिसुभट चालती ॥३८॥
रावराणी आनंदे मिरवत । प्रवेशले तेव्हा नगरात । वेत्रधारी पुढे धावत । असंख्यात ते वेळी ॥३९॥
गवाक्षी उभ्या नगरनारी । रत्नदीप घेऊन करी । आनंदे ओवाळिती सुंदरी । पुष्पे शिरी वोपिताती ॥४०॥
मग प्रवेशले निजमंदिरी । भावे वंदिला विघ्नारी । परिपूर्ण व्रत करी । राजसुंदरी ते काळी ॥४१॥
करूनिया उद्यापन । लक्षानुलक्ष विप्रभोजन । सौभाग्यवायने सुवासिनीजन । प्रीती करून गौरवितसे ॥४२॥
राये भांडार फोडोन । सुखी केले याचकजन । वस्त्राभरणे भूमिदान । विप्रालागोन दीधली ॥४३॥
देऊन अमित धनास । सुखी केले आप्तजनास । वस्त्रालंकारे सकल दास । परम सुखास पावविले ॥४४॥
नित्यकर्मे सारोनि सारी । मग प्रवेशला भोगमंदिरी । अंकी इंदुमती सुंदरी । अलंकारी साजिरी ॥४५॥
श्रीगणेशप्रसादे । अनुवादती आनंदे । गहिवरोनिया स्फुंदे । इंदुमती तेधवा ॥४६॥
वियोगकाळींची दुःखगती । परस्परे तेव्हा सांगती । मग पावोनि आनंद चित्ती । क्रीडा करिती अतिप्रीती ॥४७॥
बाह्यभोग अंतरंग । भोगिता जाहला दुःखत्याग । मग सुख भोगिती अव्यंग । सिद्धिबुद्धीरंगप्रसादे ॥४८॥
पर्वत म्हणे गे आत्मजे । कृपा करिता गणराजे । त्याचे मग महद्दुःख लाजे । तो विराजे सुखामाजी ॥४९॥
जेणे व्रते इंदुमतीला । दयापन्न गणराज पावला । त्याच करोनि व्रताला । तुवा शिवाला पावावे ॥५०॥
ऐसे तातमुखे पार्वती । ऐकोन व्रत जाहली आचरती । तेणे तुष्टला गणपती । हैमवतीसि ते काळी ॥५१॥
निघोन महापर्वतदरी । तप करीत होता मन्मथारी । त्याचे ह्रदयाभीतरी । प्रपंच गिरी उंचावला ॥५२॥
ह्रदयी आठविता त्रिपुरसुंदरी । जपतपध्यान राहिले दुरी । उश्वास टाकोन दीर्घ स्वरी । चारी दिशा पाहे शिव ॥५३॥
उदास जाहली चित्तवृत्ती । दशदिशा धुंद भासती । वसंत वनी त्रास देती । कळा जाळिती चंद्राच्या ॥५४॥
आठवोनि अपर्णेचे गुण । सद्गद जाहला भोगीभूषण । मग नंदीवर बैसोन । नगजे समीप पातला ॥५५॥
पाहूनिया मुंडमाली । नगजा अत्यंत आनंदली । न सावरत धाविन्नली । पदी घातली मिठी तिणे ॥५६॥
शिवे देऊन आलिंगन । केले कालीचे समाधान । देव वर्षती सुमने घन । अप्सराजन नृत्य करिती ॥५७॥
प्रकृतिपुरुष जाहले एक । जगी विस्तारले कौतुक । प्रसन्न होता गणनायक । सुख अलोलिक संसारी ॥५८॥
जन्मा येऊनिया प्राणी । जो न स्मरे मोदकपाणी । त्या नराची व्यर्थ काहणी । उगीच वाणी चावळे त्याची ॥५९॥
स्वस्तिश्रीगणेशप्रतापग्रंथ । गणेशपुराणसंमत । उपासनाखंड रसभरित । पंचदशोध्याय गोड हा ॥६०॥
श्रीगजाजनार्पणमस्तु । शुभंभवतु । श्रीदत्तप्रसन्न ॥ अध्याय १५ ओव्या ॥६०॥
श्री गणेश प्रताप - अध्याय १६
श्रीभक्तवत्सलायै नमः ।
मध्यदेशींचा वसुमती पती । शूरसेन नामा पुण्यकीर्ती । शत्रुतापन महामती । त्रिजगती यश ज्याचे ॥१॥
शांतदांत गुणगंभीर । धीर वीर उदारतर । सेना चातुरंग गंभीर । गणिता पार लागे ॥२॥
त्याची कांता पुण्यशीला । राजास प्रिय ती महिला । तिचे मुखचंद्रे लाजविला । क्षयो लाविला चंद्रासी ॥३॥
रती उर्वशी तिलोत्तमा । म्हणती इचे रूपासी सीमा । वर्णिता भागेल शेषमहिमा । सदा आम्हा लाजविते ॥४॥
तनमने पतिपरायण । सदा सेवी प्राणेशचरण । पतिव्रता सती सुलक्षण । जे भूषण राजकुला ॥५॥
ऐसा तो नराधीश सहज । सभेत बैसला महाराज । भोवती अमात्य पंडितसमाज । जैसा बिडौज शोभतसे ॥६॥
तव एकाएकी घंटाघोष । अप्सरा गाती नृत्यविशेष । ऐकता पावोनि तोष । दूतास म्हणे शोध करा ॥७॥
लक्षानुलक्ष त्याचे दास । बाहेर पाहती आसमास । तव देखिले विमानास । जे सूर्यास उणे म्हणे ॥८॥
त्यामाजी एक कुष्टीदास । तेणे अवलोकिले विमानास । पावोनिया अधोगतीस । ते भूमीस पतन जाहले ॥९॥
हाहाःकार करिती सुरवर । खिन्न जाहला पुरंदर । रायास सांगती अनुचर । समाचार सर्वही ॥१०॥
राजा तुरंगारूढ होउनी । तेथे आला धावूनी । शतक्रतूते अवलोकुनी । कर जोडून नमन करी ॥११॥
राजा म्हणे इंद्रासी । दुर्लभ दर्शन मानवांसी । कोण्या दोषे पडलासी । उघड दिससी समस्त जना ॥१२॥
कोणीकडोनि जाहले आगमन । आहे कोणीकडे गमन । कोण्या दोषे विमानपतन । कश्यपनंदना जाहले ॥१३॥
ऐकोनि त्याची विनयवाणी । प्रत्युत्तर वदे र्हादिनी पाणी । राजा ऐके निश्चलकर्णी । गमनागमनी कारण जे ॥१४॥
नारदे येवून उठाउठी । सांगीतली भृशुंडीची गोष्टी । पुण्यश्लोक असा सृष्टी । दुजा दृष्टी पडेना ॥१५॥
साक्षात तो गजानन । इंद्रा त्याचे करे दर्शन । ऐसे ऐकता मुनीचे वचन । घेतले दर्शन मी त्याचे ॥१६॥
ज्याते वंदिती मुनिगण । त्याचे वंदोनिया चरण । स्वर्गलोकी परतलो जाण । विघ्नदारुण जाहले येथे ॥१७॥
तुझे दासांमध्ये कुष्टी । विमानी पडता त्याची दृष्टी । पतन पावले विमान कष्टी । तेणे नृपती जाहलो ॥१८॥
राजा म्हणे गा पुलोमजानाथा । आधी सांगे भृशुंडीची कथा । इंद्र म्हणे ऐक आता । पूर्वील वृत्तांत तयाचे ॥१९॥
कैवर्तकनामे कुनर । स्वदोषे पीडी नगर । त्रास पावले थोरथोर । दुष्टाचार सदा त्याचा ॥२०॥
पापकर्मी सदा रत । पैजा घालोन द्युत खेळत । सदा जारिणीसि रमत । मदिरा पीत यथेच्छपणे ॥२१॥
कलह करोनि चोरी करी । घरोघरची निंदा करी । ऐसा तो दुराचारी । नगराबाहेरी घालविला ॥२२॥
मग कुटुंबासमवेत । जाऊन राहिला अरण्यात । वाट मारोन पोट भरित । प्राण घेत पांथिकांचे ॥२३॥
ब्रह्महत्या तेणे अनेक । करोन गांजिले बहुत लोक । वस्तुजात हरोनि अनेक । दारादिक प्रतिपाळी ॥२४॥
लोकांच्या हरोनिया धना । भूषा करोनि सजवी ललना । स्वेच्छाक्रीडा करोनि मना । सुखसदना रिघवी ॥२५॥
एके दिनी मार्ग रोधून । बैसला तव पांतस्थजन । येता देखोनिया धाऊन । गेला हरण करावया ॥२६॥
तव तो काढाकाढी निष्ठला । चोर पाठीमागे लागला । क्रोशपर्यंत पळाला । तव तो गेला निर्भयस्थळी ॥२७॥
येरू परतला मग मागे । धावता श्रमला निजांगे । स्नान करीत या प्रसंगे । मार्गी येता गणेशतीर्थी ॥२८॥
करोनिया पान जीवन । पुढे चालला लक्षूनि सदन । झाले मुद्गलाचे दर्शन । शस्त्र नग्न केले तेणे ॥२९॥
मारावया झेप घाली । तव शस्त्रे हातींची गळाली । मनालागी भूल पडली । स्वच्छ जाहली बुद्धी त्याची ॥३०॥
गणेशभक्तांचे दर्शन होता । पापबुद्धीशी जाहली विकलता । हे पाहोनि ऋषि तत्वता । जाहला पुसता तयासी ॥३१॥
कारे शस्त्रे तुझी गळाली । येरू म्हणे त्वद्दृष्टी पडली । तीर्थी स्नान करिता उपरमली । धिषणा पहिली पापाची ॥३२॥
होता साधूचे दर्शन । निर्वैर जाहले माझे मन । मग करोनिया नमन । दीनवदन बोलत ॥३३॥
महापातकी मी दारुण । जन्मादारभ्य आहे जाण । परी आलो तुजला शरण । करी तारण गुरुराया ॥३४॥
पश्चात्तापे तापलो साच । आंगी उभारले रोमांच । माते उद्धरसील तूच । दुसरा नाहीच जगत्रयी ॥३५॥
शरण आलियाचे रक्षण । करणे हेचि तुम्हा भूषण । ऐसे वचन त्याचे पूर्ण । करी श्रवण ऋषिवर्य ॥३६॥
मग म्हणे गा अधमाधमा । तुझे पापकर्मासि नाही उपमा । अधिकार नसे उपदेशकर्मा । तुज आम्हा करावया ॥३७॥
तथापि विनायकनाम । सांगतो आता जप उत्तम । तेणे तुष्टोन पुरुषोत्तम । खंडील कर्म कल्मषाचे ॥३८॥
जो पुन्हा होईल आगमन। तो जपे मंत्र येथे राहुन । उद्धरीन तुजला येऊन । सत्य वचन हे मानी ॥३९॥
येतील शुष्कयष्टीस पल्लव । तेव्हा खंडेल पाप सर्व । ऐसे सांगोनि भक्तराव । गेला आपले कार्यार्थी ॥४०॥
तेथेच बैसला तो तस्कर । शुद्धभावे जपे सादर । काळ लोटला अपार । अंगावर वारूळ जाहले ॥४१॥
वरी वाढले लताद्रुम । मागे परतला ऋषिसत्तम । येऊन पाहे त्याचे कर्म । म्हणे उत्तम जाहला खरा ॥४२॥
मग खणोनि त्या वारुळा । काढिता जाहला अस्थिमाळा । कमंडलु जीवन ते वेळा । शिंपुन पुतळा जीवविला ॥४३॥
त्याची दिव्य तनू जाहली । भृकुटीपाशी शुंडा फुटली । गणेशाने कृपा केली । चिन्हे अर्पिली स्वरूपाची ॥४४॥
पाहोनि त्याचे महिमन । संतोषले मुद्गलाचे मन । नेत्री गळे प्रेमजीवन । आलिंगन देत त्यासी ॥४५॥
जन्म जाहला पुन्हा त्याशी । ठेविले भृशुंडी नामासी । वर्तमान कळले ऋषीसी । दर्शनासि धावले ते ॥४६॥
वसिष्ठअत्रिभृगुभार्गव । कश्यपगौतमवामदेव । भरद्वाजादि ऋषि सर्व । येवोनि खेव देती तया ॥४७॥
मग एकाक्षरे उपदेशिला । तेणे तो अद्भुत तपे तापला । भक्ति पाहोनिया धावला । प्रसन्न जाहला वारणास्य ॥४८॥
सहस्त्रगभस्ती प्रकाशमान । प्रगटोनिया गजानन । शिरी वरदकर अर्पून । सावध मन केले त्याचे ॥४९॥
म्हणे व्यर्थ का कष्ट करिशी । माझे स्वरूप पावलाशी । सुर ऋषि वंदितील तुजशी । राहशी कल्पवरी या लोकी ॥५०॥
अंती मत्पदपावन । होशील जाण सत्य वचन । ऐसा वर करोनि अर्पण । अंतर्धान पावला ॥५१॥
तव तेथे देव ऋषी । दर्शन घेवून वंदिती त्याशी । हे येऊनिया मजशी । कथिता जाहला नारदमुनी ॥५२॥
ऐसे ऐकता अवनीपती । मी गेलो दर्शनाप्रती । वंदोनि त्याचे चरण प्रीती । पुन्हा मागुती परतलो ॥५३॥
जाणे आहे स्वर्गभुवनी । विमान पडले माझे मेदिनी । ऐसे ऐकोनिया कानी । राजा मनी चमत्कारला ॥५४॥
मग म्हणे गा देवदेवा । विमानगतीचा उपाय सांगावा । रायासि म्हणे तो मघवा । यत्न ऐकावा भूपती ॥५५॥
संकष्टीचतुर्थीव्रताचरण । केले असेल गा जेणे । त्याणे करिता पुण्यार्पण । तेणे विमान चालेल पै ॥५६॥
राजा म्हणे पुरुहूता । कवणेपरी आचरावे व्रता । मागे कोण जाहला कर्ता । हे आता मज सांगे ॥५७॥
शक्र म्हणे गा राजसत्तमा । ऐके संकष्टीचतुर्थी व्रतमहिमा । जिचेनि पावोनि सकलकामा । मोक्षधामा पावणे ॥५८॥
कृतवीर्य राजा पुण्यपरायण । जे अवनिचे निजमंडण । ज्याचे आश्रये ब्राह्मण । ब्रह्मपरायण राहती ॥५९॥
दानी मानी धर्मवेत्ता । निजबळे भोग भोगी अनंता । सुगंधा नामे त्याची वनिता । पतिव्रता महासती ॥६०॥
तिचे उदरी नोहे सुत । म्हणोनि राजा तप करित । तपे शोषिला देह समस्त । तेणे प्राणांत मांडिला ॥६१॥
त्याचे पाहूनि अद्भुत कष्ट । नारदमुनी नरवरिष्ठ । पितृलोकी जाऊनि स्पष्ट । त्याचे पित्यासी सांगतसे ॥६२॥
तुझा पुत्र पुत्रकामी । तेणे जाहला वनी श्रमी । जाऊ पाहे निर्वाणधामी । उपाय तुम्ही करावा ॥६३॥
ऐसे सांगोनि तयासी । नारद पातला यमलोकाशी । तव भोगिती नरकव्यथेशी । भृशुंडीचे पितृगण ॥६४॥
त्यांची अत्यंत व्यथा पाहिली । तेणे मुनीसि दया उपजली । म्हणोनि नारदे धाव घेतली । स्वारी पातली भूलोकी ॥६५॥
भृशुंडीस म्हणे महामुनी । काय करावे तुझे ज्ञानालागुनी । अरे तुझे पापे करुनी । पितृजनी नरकव्यथा ॥६६॥
करी त्यांचा आता उद्धार । तरीच तू सत्पुत्र नर । ऐसे ऐकता त्याचे उत्तर । मनी फार तप्त जाहला ॥६७॥
भृशुंडी करी मनी विचार । कैसा होईल त्यांचा उद्धार । संकष्टिचतुर्थीव्रत थोर । पुण्यतर तयेचे ॥६८॥
प्रार्थोनिया गजानन । संकष्टिचतुर्थीव्रताचे पुण्य । करिता जाहला अर्पण । संकल्प करून तेधवा ॥६९॥
तेणे पुण्ये जळोनि पाप । त्याचे जाहले दिव्यरूप । विमान पाठवी गणाधिप । आपणासमीप आणावया ॥७०॥
मातापितादारासुत । कन्याव्याहीजावयी समस्त । सुह्रदसखेबंधूआप्त । गेले समस्त उद्धरुनी ॥७१॥
एके दिवसाचे व्रतयोगे । उद्धरोनि गेले सर्व वेगे । एक वर्ष आचरता निजांगे । अगाध पुण्य गणवेना ॥७२॥
श्रोते ऐका पूर्वानुसंधान । नारदाचे वचन ऐकून । कृतवीर्यपिता संतप्तमन । मग तेथोन निघाला ॥७३॥
सत्यलोकी जाऊनि ते समयी । दंडवत पडे विधीचे पायी । कमलासने उठविला लवलाही । म्हणे का रे ग्लानी करितोसी ॥७४॥
येरू म्हणे गा प्रजापती । माझी खुटली येथून संतती । पुत्र तप करी वनाप्रती । प्राणावरती उठोनिया ॥७५॥
जरी पुत्र न होता त्याशी । तरी तो मरेल एक दो दिवशी । कोण कारण संतती न होण्याशी । ते मजशी कथी का ॥७६॥
ऐकोनि बोले विष्णुसुत । ऐक राया आता निवांत । सोमनामा अंत्यज अद्भुत । तुझा सुत पूर्वी होता ॥७७॥
तेणे मार्गी तपोधन । द्वादश मारिले ब्राह्मण । दिवसास करोनि उपोषण । चंद्रोदयी पारणे तेणे केले ॥७८॥
माघकृष्णचतुर्थीशी । गणेशा गणेशा म्हणे पुत्रासी । न कळत व्रत घडले त्याशी । तेणे राज्याशी पावला ॥७९॥
परि ब्रह्महत्या पापराशी । तेणे न होय संततीशी । ऐसे ऐकता मानसी । राजा कंपाशी पावला ॥८०॥
करूनिया दीनवदन । म्हणे तू दयाळू रक्षी भक्तजन । आता यासि उपाय कथन । कृपा करून करी का ॥८१॥
वेधा म्हणे कृतवीर्यपित्यासी । करिता संकष्टिचतुर्थीसी । नासेल ब्रह्महत्या पापराशी । तेणे संततीशी पावेल तो ॥८२॥
अंधमूकजडपंगू जाण । करिता चतुर्थी व्रताचरण । सर्वदा त्याचे कल्याण । गजकर्ण करीतसे ॥८३॥
ऐसा अगाध व्रतमहिमा । तुज कथिला राजोत्तमा । जेणे पुरेल सकलकामा । करवी नेमा तयाहुनी ॥८४॥
श्रोते पुढे सावधान । ऐका अंगारकीचे महिमान । जेणे तुष्टोनि वारणानन । भक्तजन रक्षीतसे ॥८५॥
जयजयाजी वेदसारा । भक्तवत्सला लंबोदरा । तूच उद्धरशील मज पामरा । भरवसा पुरा हाचि माते ॥८६॥
स्वस्ति श्रीगणेशप्रतापग्रंथ । गणेशपुराण रसभरित । उपासनाखंड अद्भुत । षोडशोध्याय गोड हा ॥८७॥
श्रीगणेशार्पणमस्तु ॥ अध्याय ॥१६॥ ओव्या ॥८७॥
श्री गणेश प्रताप - अध्याय १७
श्रीगणेशाय नमः । श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीगुरुभ्यो नमः । श्रीक्षेत्रपालाय नमः ।
जय विश्वंभरा विश्वेशा । विश्वपालका अविनाशा । तू पूर्ण करी माझी आशा । भवपाशा छेदूनिया ॥१॥
ब्रह्मा म्हणे ऋष्युत्तमा । अंगारकीचा ऐक महिमा । जीचे श्रवणमात्रे अधमा । गती उत्तमा पावते ॥२॥
अवंती नामे एक नगरी । आहे विख्यात अवनीवरी । भारद्वाजऋषि वस्ती करी । त्या नगरीभीतरी विख्यात ॥३॥
जो तपोधन जितेंद्रिय । नदीतटाकी ऋषिराय । तप करिता पराशरतनय । चमत्कार जाहला ॥४॥
नदीतीरी एक रमणी । चमके जैशी सौदामिनी । कुरंगाक्षी मानिनी । स्नानार्थ जीवनी प्रवेशली ॥५॥
करिता उदकी तिने स्नान । अवयव दिसती वस्त्रांतून । पीनोन्नतकुच जघन । उरू पीन कदलीपरी ॥६॥
ऋषीने अवलोकितांचि बाला । ह्रदयी पंचबाण खडतरला । तेणे वीर्य अधोगतीला । पावोनि इला प्रवेशले ॥७॥
तिचे उदरी ऋषिवीर्य पावता । अवनी मानी निजधन्यता । मग ती प्रसवली सुता । आरक्ता देही त्याचे ॥८॥
सप्तवर्षाम्चा जाहला बाळक । रूपस रक्तवर्णे सुरेख । मातेस म्हणे माझा जनक । कोठे वसे सांग गे ॥९॥
येरू तयास धरूनि हाती । भारद्वाजदर्शना गेली क्षिती । नमून त्याचे चरणाप्रती । सुहास्य वदने बोलत ॥१०॥
अवनी म्हणे प्राणेश्वरा । तव रेते हा आला उदरा । आजवर वाढवूनिया कुमरा । आता घरा येऊनि आले ॥११॥
ज्ञानदृष्टी आणोनि मना । मग ऋषी त्या निजनंदना । करिता जाहला मौजीबंधना । गणेशमंत्रे उपदेशिला ॥१२॥
भारद्वाज सांगे बाळकाशी । तुवा करावे दीर्घ तपाशी । प्रसन्न होता गणेश तुजशी । सुख पावसी क्षणमात्रे ॥१३॥
तो बाळ येऊनिया वनी । तपे तोषवी कैवल्यदानी । जो भक्तपालक अंकुशपाणी । भक्ताभिमानी दयाळू ॥१४॥
देहत्रयातीत नित्य अनंत । निराकृती आकारत । प्रगट झाला एकदंत । वरदहस्त उभारीतसे ॥१५॥
पाहोनिया वरदमूर्ती । घाबरला बालक चित्ती । नेत्रातून प्रेमबिंदू स्त्रवती । रोमांचित जाहला स्वशरीरी ॥१६॥
अष्टभावे सद्गद होउनी । मस्तक ठेवी गणेशचरणी । म्हणे बालकासि मोदकपाणी । माग मनी इच्छिसी ते ॥१७॥
येरू म्हणे देवाधिदेवा । अमृतपान लाभ द्यावा । त्वत्पदी अखंडभाव व्हावा । राहो विसावा त्वन्नामी ॥१८॥
माघकृष्णचतुर्ही चंद्रोदयेवेळी । तू भेटलासि दूर्वामाली । ही चतुर्थी करणार जनास भली । जोड असावी त्वत्पदी ॥१९॥
माझे नाम असावे मंगल । ऐसा ऐकता त्याचा बोल । कृपेने द्रवोन भक्तपाल । ना भी व्याल बोलतसे ॥२०॥
तू पावशील नाम मंगल । सुधा भक्षी बहुसाल । आरक्तपणे अंगार बोल । शेखी पावशील बालका ॥२१॥
जे करितील अंगारकी । ते पावतील माझे लोकी । सर्व कामना पूर्ण लौकिकी । पावोन सुखी होतील ते ॥२२॥
अंगारकी चतुर्थीचा महिमा । येथून विस्तारेल रे भौमा । अंगारकीची पुण्यगरिमा । कोण गणील मद्भक्ता ॥२३॥
अवंती नगरी तू नृप । होउनि सुख भोगिसी अमुप । ऐसे बोलता गणाधिप । सुख तयाशी अत्यंत पै ॥२४॥
ऐसा देऊनिया वर । अदृश्य जाहला लंबोदर । मंगलमूर्ती स्थापी अवनीकुमर । करोनि मंदिर कांचनाचे ॥२५॥
गणेशवरदप्रसादे । स्वर्गी राहोनिया प्रमोदे । अमृतपान करी स्वच्छंदे । मग नांदे अक्षयपदी ॥२६॥
ऐसा अंगारकीचा महिमा । तुज सांगितला पुरुषोत्तमा । पुढे ऐके कथा उत्तमा । संसारतमा नाशी जी ॥२७॥
स्त्रष्टा म्हणे सत्यवतीनंदना । एके दिनी मी शिवदर्शना । जावोनि नमिले गौरीरंजना । स्तुतिवचना अनुवादलो ॥२८॥
तव तेथे नारदमुनी । आला अमृतफळ घेउनी । ते शंभूसि अर्पूनी । पिनाकपाणी तोषविला ॥२९॥
ते फळ घेऊनिया हाती । शंकर पुसे मजप्रती । हे द्यावे कवणाप्रती । मग म्या तयासी सांगितले ॥३०॥
हे फळ दीजे स्कंदासी । ऐसे ऐकता वचनाशी । वटारोनि नयनाशी । गनेश मानसी क्षोभला ॥३१॥
गणपती येवोनि सत्यलोकाशी । धरोनिया विकटरूपाशी । भेडसाऊ लागला मजशी । पसरोनि मुखाशी तेधवा ॥३२॥
भक्षीन म्हणे मोदकपाणी । मी लागलो त्याचे चरणी । मग संतोषूनि कैवल्यदानी । अभयवचनी गौरवी मज ॥३३॥
विक्राळ पाहता त्याचे वदन । त्यासि हासला रोहिणीजीवन । तेणे क्षोभोनि वारणानन । शापवचन बोलिला ॥३४॥
गणेश म्हणे चंद्रा नष्टा । तुझे मुख पाहाता पापिष्टा । जन पावेल अतिकष्टा । अपयश वाटा तयासी ॥३५॥
ऐसे होता शापवचन । चंद्रे आच्छादिले आपले वदन । मग सकल देव येऊन । त्याणी गजानन तोषविला ॥३६॥
गणेश म्हणे मागा वर । मग बोलती सुरवर । शुद्ध करी का रोहिणीवर । कृपा अपार करोनिया ॥३७॥
ऐकोनि बोले दूर्वावंतस । असत्य करू आला मद्वचनास । परी वर्ज होईल एक दिवस । या इंदूस पाहावया ॥३८॥
माझे वरद चतुर्थीशी । न पाहावे याचे मुखाशी । इतर दिनी हा शशी । दर्शनासी शुद्ध असे ॥३९॥
ऐसा घेऊनिया वर । चंद्रासि म्हणती अदितीकुमर । मूढा तू आता तर । भजे लंबोदर निजभावे ॥४०॥
शक्रापासोनि नक्षत्रेश । एकाक्षर मंत्रोपदेश । घेऊनि गेला तपास । गंगा दक्षिणतटाकी ॥४१॥
तेथे करी शरीरशोषण । पाहोनि कळवळिला गजकर्ण । प्रसन्नचित्ती वरदान । देता जाहला चंद्रासी ॥४२॥
संकष्टिचतुर्थी व्रतदिवशी । माझी पूजा तवोदयशी । करोनि अर्घ्य देता तुजशी । तरीच व्रतासि पूर्णता ॥४३॥
द्वितीयेसि करी जो तुला नमन । तो नर होईल सुखसंपन्न । तू तपे तोषविले मजलागुन । म्हणोन भाळी धरितो तुज ॥४४॥
ऐसी वदोनि वरदवाणी । अदृश्य जाहला सृणीपाणी । शशांक सुखी तेथुनी । निजाश्रमी पावला ॥४५॥
कृतवीर्यपिता म्हणे कमलासना । दूर्वाच प्रिय का गजानना । हे कथिजे प्रसन्नमना । कृपा करोनि देववरिष्ठा ॥४६॥
कृतवीर्य पित्यास म्हणे कमलासन । दूर्वा माहात्म्य करी श्रवण । दक्षिणदेशामध्ये जाण । जांबनगर विख्यात पै ॥४७॥
तेथे सुलभनामा क्षत्रियवर । धर्मशील धनी मानी चतुर । सामुद्रानामे अतिसुंदर । भार्या त्यासी प्रियपात्र पै ॥४८॥
मधुसूदन नामे विप्रोत्तम । तेथे पातला भिक्षाकाम । वस्त्रदंडे मलिन परम । दारिद्रपने नेसला ॥४९॥
सुलभ पाहून तयाते । करिता जाहला उपहास्याते । ऐसे पाहता मधुस्दन त्याते । दे शापाते तेधवा ॥५०॥
मदोन्मत्त तू सुलभ । हलाकर्षी हो वृषभ । ऋषिशाप पावता सुलभ । सामुद्रा प्रिया क्रोधे वदे ॥५१॥
निर्दया शापिले माझे पतीसी । आता शापिते मी तुजसी । तू गर्दभ हो निश्चयेसी । विप्र तिसी शापी तदा ॥५२॥
तू असोनि स्त्री पापिण । मज शापिलेसि व्यर्थ जाण । तरी तू हो चांडाळिण । विण्मूत्र भक्षण करणारी ॥५३॥
मग ती जाहली चांडाळी । अमंगळपणे फिरू लागली । पर्जन्यामध्ये भिजली । थंडावली बहुसाल ॥५४॥
मेळऊनिया तृणभार । तिणे चेतविला वैश्वानर । त्यातून एक दुर्वांकुर । वातवेगे उडाला ॥५५॥
देवालयी लंबोदर । त्यावरी पडला दूर्वांकुर । तव तेथे पातले वृषभखर । परस्पर भांडती ॥५६॥
दोघे करिती युद्ध अद्भुत । चांडाळीचे उधळिले गवत । त्यातून दुर्वांकुर अकस्मात । गणेशावरी पडियेले ॥५७॥
तेणे तुष्टोन गजानन । मग पाठविले विमान । चांडाळी खर बलवर्धन । विमानी घालोनि चालविले ॥५८॥
ऐकोनि विमानाचा घंटानाद । येऊनि पाहती ब्रह्मवृंद । म्हणती यांचे पुण्यविशद । काय सांगा दूत हो ॥५९॥
आम्ही गणेशोपासक सदा । तपे भोगितो आपदा । परि न देखो गणेशपदा । स्मरणे सर्वदा सादर ॥६०॥
ऐकोनि त्यांचे वचन । गणेशदूत बोलती हास्यवदन । म्हणती दूर्वार्पण महिमान । तुम्हा लागोन नाही ठावे ॥६१॥
स्थावरनामे विख्यात नगर । तेथे कौंडिण्यनामे ऋषीश्वर । गणेशोपासक निरंतर । परम तीव्र तप ज्याचे ॥६२॥
आश्रयानामे गुणवती । गुणनिधान त्याची युवती । वंदोनिया पतिचरणाप्रती । विचारिती जाहली ते ॥६३॥
आश्रया म्हणे ऋषिवरा । दूर्वा प्रिय का लंबोदरा । हे मज सांगा प्राणेश्वरा । प्रियदारा म्हणोनिया ॥६४॥
ऐकोनिया प्रियावचन । कौंडिण्य सांगे आनंदोन । प्रिये दूर्वामहात्म्य तुजलागोन । सांग सांगतो श्रवण करी ॥६५॥
यम एके दिवसी स्वनगरी । परमानंदे उत्साह करी । देव मिळाले ते अवसरी । स्वकीय नारी समवेत ॥६६॥
सभा भरली घनदाट । सुरवरांचे बैसले थाट । अप्सरा नृत्य करिती सुभट । स्तुती भाट करिताती ॥६७॥
तिलोत्तमा नृत्य करी । पदर पडला भूमीवरी । पीनोन्नत कुचमंडल उरी । यम ते अवसरी अवलोकिले ॥६८॥
पाहाता तिचे कुचमंडळ । कामे जाहला उतावीळ । निर्लज्जपणे तत्काळ । धावोनि तीते आलिंगी ॥६९॥
करे मर्दोनि कुचद्वय । मुखचुंबन करिता निर्भय । अधोगती पावले वीर्य । महाकाय जाहला तेथे ॥७०॥
महादुःसह अनलासुर । तेणे मांडिला प्रळय थोर । सकळ पळाले सुरवर । त्याणी मुरहर आठविला ॥७१॥
धाव धाव गा श्रीहरी । अनलासुर प्रळय करी । त्याचा आता वध करी । जग पावते विलयाते ॥७२॥
ऐकोनि त्याची सद्गदवाणी । प्रगट होऊनि शार्ङ्गपाणी । म्हणे तुमचे संकटहरणी । मोदकपाणी समर्थ असे ॥७३॥
मग सकल देव समवेत । स्तवने तोषविला एकदंत । तेणे तुष्टला भगवंत । दर्शन देत तयाते ॥७४॥
विष्णुरूपी गजानन । बाळक वेष अवलंबून । सहस्त्रकोटी सुर्यदर्शन । दैदीप्यमान प्रगटला ॥७५॥
त्यासि करूनि नमस्कार । म्हणती तू कोणाचा कुमर । येरू म्हणे अनलासुर । त्याचा संहार करू आलो ॥७६॥
परस्पर म्हणती सकळ देव । न कळे याचे आम्हा लाघव । तो अनलासुरे घेतली धाव । सकळ देव पळाले ॥७७॥
असुर करी शब्द विक्राळ । तेणे दुमदुमिले निराळ । पृथिवी कापे चळचळ । ब्रह्मांडगोळ डळमळिला ॥७८॥
देव करिती हलकल्लोळ । बाळके मुख पसरोनि विशाळ । अगस्ती जेवी समुद्रजळ । तैसा तो खळ गिळियेला ॥७९॥
गणेशे गिळिला असुर । सुखी जाहले चराचर । देव करिती जयजयकार । पुष्पसंभार वर्षती ॥८०॥
ब्रह्मांडदहन करणार । गणेशे गिळिला असुर । तेणे शरीरी दाह थोर । होवोनि लंबोदर त्रासला ॥८१॥
अमृतमय शीत परम । पुलोमजानाथे दिधला सोम । तेणे भालचंद्र नाम उत्तम । जगामाजी मिरवले ॥८२॥
तथापि नोहे दाहशमन । कमल अर्पी कमलाजीवन । ठाईठाइ नागबंधन । करी गजानन निजांगी ॥८३॥
तथापि नोहे दाहशांती । मग ऋषिगण दूर्वा अर्पिती । अमृताची अगाध ख्याती । दाहशांती तेणे जाहली ॥८४॥
स्वस्थ जाहला गजवदन । मग बोले सुहास्यवदन । माझी पूजा तुम्ही येथून । दूर्वावाचोन करू नये ॥८५॥
दूर्वाविणे करिता पूजन । व्यर्थ त्याचे जाईल अर्चन । एकवीस अथवा एक जाण । दूर्वार्पण मज करा ॥८६॥
जो मज अर्पील दूर्वांकुर । त्याचे पुण्यास नाही पार । त्याचे माथा संसारभार । मी लंबोदर न ठेवी ॥८७॥
जो अर्पील दूर्वांकुर । त्याचा संसार करूनि सार । मुकी करीन दासी साचार । तोच प्रियकर मजलागी ॥८८॥
कौंडिण्य म्हणे गे गजगामिनी । दूर्वामहात्म्य कथिले तुजलागुनी । ऐकता आनंदली मानिनी । ऋषिलागुनी वंदन करी ॥८९॥
जयजयाजी विश्वपालका । दूर्वावतंसा विनायका । भक्तभवभयबाधाच्छेदका । रक्षी विनायका निजभक्ता ॥९०॥
स्वस्तिश्रीगणेशप्रतापग्रंथ । श्रीगणेशपुराणसंमत । उपासनाखंड रसभरित । सप्तदशोध्याय गोड हा ॥९१॥
अध्याय ॥१७॥ ओव्या ॥९१॥
अध्याय सतरावा समाप्त
श्री गणेश प्रताप - अध्याय १८
श्रीगणेशाय नमः । श्रीसरस्वतै नमः । श्रीगुरुभ्यो नमः ।
श्रीक्षेत्रपालाय नमः । जयजयाजी गजवदना । पूर्णब्रह्मा मनमोहना । भवभयगजारीपंचानना । निरंजना सुखाब्धे ॥१॥
तुझे स्मरलो चरणासी । तेणे संतोषलो मानसी । टाकोनिया भवभयासी । सदा सेवेसी सादर ॥२॥
टाकोनिया सकल आधी । आरंभिला हा ग्रंथोदधी । तूचि कर्ता याची सिद्धी । इतर बुद्धिमान कोण पै ॥३॥
श्रोते ऐका सावध आता । कौंडिण्य सांगे गणेशकथा । सादर ऐके त्याची वनिता । दूर्वामाहात्म्य कौतुके ॥४॥
मुनि म्हणे नितंबिनी । एके दिवसी नारदमुनी । गेला गणेशदर्शनालागुनी । आनंद मनी तयाच्या ॥५॥
गणेशे धरोनि नारदकर । आसनी बैसविला सादर । गणपतीस म्हणे ऋषीश्वर । कौतुक थोर सांगू आलो ॥६॥
भूलोकी जगविख्यात । मिथिलानगरी पुण्यवंत । जनकराजा राज्य करीत । शांतदांतउदार पै ॥७॥
यथेष्ट पुरवी याचककाम । अन्नदान करी उत्तम । महाधार्मिक तो परम । त्यासि उपमा नाही नाही ॥८॥
धर्मार्थ तो असंख्य धन । वेची परी नोहे न्यून । त्याचे पाहोनि महिमान । मी वचन बोलिलो तया ॥९॥
तुजला प्रसन्न गजवदन । तेणे तूते भाग्यधन । सदैव पुरवी भगवान । गजानन कृपाळू ॥१०॥
ऐसी ऐकता माझी भारती । ब्रह्मज्ञानवेत्ता भूपती । काय बोलला मजप्रती । ते गणपती ऐकावे ॥११॥
माझेच स्वरूपावाचोन । जगत्रयी नसे दुजे आन । कर्ता कारण मीच जाण । गर्वै करोन बोले असे ॥१२॥
मग मी बोललो तयासी । अरे कर्ता भगवान या जगासी । असोन गर्वै तू भुललासी । आता प्रत्ययासि पावशील ॥१३॥
ऐसे बोलोनि तयासी । सांगो पातलो तुजपाशी । मग पुसोनि हेरंबाशी । वैकुंठाशी मुनि गेला ॥१४॥
त्याचे सत्व अवलोकन । करावयासि निघे गजवदन । होवोनि वृद्ध ब्राह्मण दीन । कुश्चित काय तेधवा ॥१५॥
हातपाय गेले झडोन । रक्त गळे अंगातून । दुर्गंधी सुटली दारुण । मक्षिका वरी घोंगावती ॥१६॥
ऐसा येऊनि राजद्वारी । द्वाररक्षकांस म्हणे ते अवसरी । अतिथि पातलो तुमचे घरी । भूपतीसि वेगे सांगारे ॥१७॥
धावोनि जाती सेवकजन । अतिथि आला ब्राह्मण दीन । ऐसे सांगती जनका लागोन । ऐकोन राजा धावत ये ॥१८॥
करोनिया नमन तेवेळी । घेनि गेला पूजास्थळी । पूजन करोनि करतळी । तया जवळी बैसला ॥१९॥
काय इच्छा आहे स्वामी । येरू म्हणे मी अन्नकामी । मग नेवोनि पाकधामी । पात्र पुढे विस्तारिले ॥२०॥
वाढिली षड्रस अन्ने । जेविता कदा पुरे न म्हणे । सर्व खावोनि पक्वान्ने । मग हिर्वी धान्ये भक्षिली ॥२१॥
नाहीसे केले किंचित धान्य । मग वाढिली फळे वन्य । लोक म्हणती धन्यधन्य । राक्षस हा होय की ॥२२॥
अतृप्त बोले ब्राह्मण । नाही उदर भरले पुर्ण । राजा पाहे दीनवदन । सत्व याणे घेतले ॥२३॥
तेथून तसाच निघाला । एके द्विजाचे घरी पातला । तेथे दूर्वांकुरे तृप्त जाहला । मग उद्धरिला ब्राह्मण तो ॥२४॥
कौंडिण्य म्हणे सीमंतिनी । दूर्वामहात्म्य तुजलागुनी । सांगीतले प्राणप्रिया म्हणोनी । सत्य मानी राजसे ॥२५॥
दूर्वामहात्म्य ऐकता कानी । संशय न जोडी मानिनी । मग तिजलागी कौंडिण्यमुनी । एक दूर्वांकुर देतसे ॥२६॥
हा दूर्वांकुर घेवुनी । तुवा जावे इंद्रभुवनी । याचे भारंभार तयापासुने । सुवर्ण तुवा आणावे ॥२७॥
मग ती वंदोनि पतिचरण । प्रवेशली इंद्राचे भुवन । त्यासि देवोनि आशिर्वचन । पतिवचन निवेदी ॥२८॥
इंद्रे देवोनिया दूत सवे । म्हणे तुवा कुबेरमंदिरे जावे । तेथे दूर्वाभार सुवर्ण घ्यावे । मग जावे निजगृही ॥२९॥
तेथून निघाली आश्रया । आली वैश्रवणालया । धनाधीशे तुला आणोनिया । दुर्वांकुर ठेविला वरी ॥३०॥
आत घातले नवनिधी । परी पारडे न हाले कधी । मग मानोनिया अपूर्वविधी । म्हणे कधी न पाहिले असे ॥३१॥
मग आपले स्त्रियेची भूषणे । पारड्यात घातली वैश्रवणे । परी न ये दूर्वांकुर तुळणे । मनी म्हणे नवल जाहले ॥३२॥
इंद्रादि देवांची संपत्ती । मग आणोन पारड्यात घालिती । तव धावला कमलापती । तोही घाली निजभूषणे ॥३३॥
परी पारडे किंचित न हाले । मग सर्व देव ऋषीस शरण आले । म्हणती नेऊ दूर्वामहात्म्य भले । तूच जाणिले ऋषिवर्या ॥३४॥
मग तेणे पाचारिली प्रिया । आश्चर्य करी तेव्हा आश्रया । मनी म्हणे पतिवचनी अविश्वासोनिया । मी तो वाया श्रमी जाहले ॥३५॥
मी आहे महापापिणी । मग मस्तक ठेऊनिया पतिचरणी । म्हणे आता उद्धरावी आपली रमणी । क्षमा करोनि अपराध ॥३६॥
ऋषीने तिशी उचलोन । प्रेमे दीधले आलिंगन । म्हणे नित्य दूर्वा आणोन । गजवदन अर्चन करी ॥३७॥
गणेशदूत म्हणती ऋषीशी । दूर्वामहात्म्य कथिले तुम्हाशी । दूर्वायोगे खरवृषभांशी । चांडालिशी उद्धार तेणे ॥३८॥
करिता दूर्वांचे स्मरण । पातक दग्ध होय दारुण । चिंतामणी क्षेत्रमहिमा वर्णन । स्फुट केले यथामती ॥३९॥
गणेशोपासके दूर्वांकुर । आणोनि पूजावा लंबोदर । प्रमादे न करी जो नर । नरक घोर तयासी ॥४०॥
जो दूर्वांकुरे करी अर्चन । इतर त्याचे दर्शनेकरून । उद्धरताति पातकी जन । काय महिमान वर्णू आता ॥४१॥
ब्रह्मा म्हणे कृतवीर्य पित्याशी । चतुर्थीव्रत करिता त्वत्सुताशी । संतती होईल गा त्याशी । निश्चयेसी जाण पा ॥४२॥
शूरसेन राजा इंद्रासि पुसे । मग कृतवीर्ये केले कैसे । ते आता प्रसन्न मानसे । मज उल्हासे कथी का ॥४३॥
शक्र म्हणे नरवीरा । कृतवीर्य जनके निजकुमरा । स्वप्नी उपदेशिल या चरित्रा । दूर्वामाहात्म्यसमवेत ॥४४॥
संकष्टीव्रत महिमान । एक पुस्तकी करून लेखन । स्वप्नी दीधले पुत्रालागोन । म्हणे संतान होईल तुजसी ॥४५॥
जागृत होवोनि राजा वनी । शोकहर्ष करी मनी । सन्निध पाहे पुस्तकालागुनी । मग मनी आश्चर्य करी ॥४६॥
येऊनिया स्वनगरासी । पाचारोनि पंडितांसी । मग सोडोनिया पुस्तकासी । त्यातील अर्थासी श्रवण करी ॥४७॥
मग बोलाऊनि अत्रीशी । विध्युक्त करी व्रतग्रहणाशी । तेणे संतोष जाहला गणरायाशी । मग रायासी तुष्टला ॥४८॥
संकष्टचतुर्थी व्रतमहिमान । भृगू सांगे सोमकांतालागोन । ब्रह्मदेव करी कथन । पराशरनंदन श्रवण करी ॥४९॥
श्रोते श्रवण करा निश्चित । पुढे कार्तवीर्य जन्मेल सुत । जो विष्णुअंश वियात । पुण्यवंत सहस्त्रकर ॥५०॥
जयजयपुराणपुरुषा जगदीशा । परात्परा परेशा । माझी पूर्ण करी तू आशा । जन्मपाशा छेदोनिया ॥५१॥
स्वस्ति श्रीगणेशप्रतापग्रंथ । श्रीगणेशपुराणसंमत । उपासनाखंडरसभरित । अष्टादशोध्याय गोड हा ॥५२॥
श्रीगजाननार्पणमस्तु । अध्याय ॥१८॥ ओव्या ॥५२॥
श्री गणेश प्रताप - अध्याय १९
श्रीगणेशाय नमः । श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीगुरुभ्यो नमः ।
श्रीक्षेत्रपालाय नमः । गणेशप्रसादे कृतवीर्यकांता । दोहदवती जाहली तत्वता । तेणे सुखे प्रसन्नता । राजगृही वाढली ॥१॥
राये मांडिला उत्साह थोर । नवमास भरता साचार । प्रसूत जाहली सुंदर । थोटा कुमार प्रसवली ॥२॥
स्कंदहीन चरणहीन । वाळबाकी सुलक्षण । चंद्रकलाजिद्वदन । नयन कमळासारिखे ॥३॥
ऐसा पुत्र अवलोकिता । शोक करी राजकांता । धरणीवरी फोडोनि माथा । शोकी वनिता बुडाली ॥४॥
म्हणे माझे जन्मांतरीचे पाप । ते हे पावले आपोआप । कैसा जाहला हा कुळदीपक । थोटा माझे प्रालब्धे ॥५॥
ऐकोन तिचे दीर्घरुदन । रडू लागले सकळजन । राजा आला धाऊन । तोही रुदन करू लागला ॥६॥
म्हणे कैसे विपरीत घडले । तपव्रत कैसे वाया गेले । कुलदैवत कैसे क्षोभले । असत्य जाहले विधिवाक्य ॥७॥
राजा कपाळ पिटोन करी । दीनस्वरे रुदन करी । तेथे मिळाल्या नगरनारी । हलकल्लोळ माजला ॥८॥
सचिव म्हणती रायासी । व्यर्थ कारे शोक करिसी । प्रारब्धाची गती जैसी । भोगणे तैसी विवेके ॥९॥
चांगला होईल तुझा कुमर । कृपा करील लंबोदर । जातकर्म संस्कार आता कर । धरी विचार सुजाणा ॥१०॥
ऐकोनि त्यांची बोधवचने । राजा विचार करोनिया मने । पुरोहित आणोनि समाधाने । मंगलस्नाने शुद्ध जाहला ॥११॥
लागला वाद्यांचा गजर । जातकर्म संपादिले समग्र । राये फोडोन भांडार । धन अपार वेचिले ॥१२॥
गोभूहिरण्यदाने । सुखी केली ब्राह्मणांची मने । सेवकजन धनेमाने । कृतवीर्याने गौरविले ॥१३॥
राये सोडिले बंदीजन । द्वादशवर्ष सोहळा जाण । कार्तवीर्य हे नामाभिधान । तयालागून ठेविले ॥१४॥
ऐसी लोटली द्वादशवर्ष । राये केला परामर्ष । पुत्र वाढविला विशेष । परी हर्ष रायासि नाही ॥१५॥
तव खंडली कर्माची गती । दत्तात्रेय पातला महामती । ज्याचे दर्शन या त्रिजगती । दुलर्भ जाणे सोमकांता ॥१६॥
ऐसा तो अत्रिनंदन । पाहता राजा जाय धाऊन । दंडवत करोनिया नमन । सिंहासन समर्पिले ॥१७॥
अर्पोनि षोडशोपचार । नमन करी वारंवार । म्हणे धन्यधन्य माझे पितर । दर्शने साचार धन्य जाहलो ॥१८॥
महत्पुण्य असेल गाठी । तरी चालवभर तुमची भेटी । तो मी हा चर्मदृष्टी । त्याते तुष्टी देतसा ॥१९॥
जरी होय प्रालब्धोदय । तरीच दृष्टी पडती पाय । कोण चिंतूनिया कार्य । मुनिराय जाहले येणे ॥२०॥
दत्तात्रेय म्हणे गा भूपती । ऐकोन तुझे पुत्राची कीर्ती । कौतुक पाहावया निश्चिती । आलो सुमती तव गृही ॥२१॥
मग राये तयेवेळा । पुत्र समारंभे आणविला । मग अत्रिनंदने पाहिला । खेद वाटला तयासी ॥२२॥
माता पदर पसरून । ऋषीपुढे करी रुदन । राजा विनवी कर जोडून । येव्हडा नंदन नीट करी ॥२३॥
ऐकोनि त्यांची करुणावचने । अत्रिनंदन द्रवला मने । कृपा करिता गजवदने । नीट नंदन होईल तुझा ॥२४॥
मंत्र एकाक्षर उपदेशिला । मस्तकी वरद कर ठेविला । दत्त तेव्हा अदृश्य जाहला । राजा गेल तपोवनी ॥२५॥
वायुभक्षण जितेंद्रिय । तप करी तेव्हा राय । तेणे तुष्टला महाकाय । गणराय धावला ॥२६॥
सहस्त्र सूर्याचे समतेजे । मस्तकी मुगुटप्रभा विराजे । वरी दूर्वावतंस साजे । चंद्र लाजे मुखी ज्याच्या ॥२७॥
परशांकुश शोभती हाती । मुक्तमाळा गळा रुळती । कटितटवेष्टित भोगीपती । शुंडा दंती मुरडली ॥२८॥
ऐसे पाहूनिया भूपती । महद्भय पावला चित्ती । ना भी म्हणे भक्तपती । मंगलमुर्ती मी असे ॥२९॥
पुरवावया तुझा हेत । मी पावलो एकदंत । ऐसे ऐकता नरनाथ । पदी दंडवत घाली तेव्हा ॥३०॥
करोनिया जयजयकार । नमन करी वारंवार । नयनी वाहे प्रेमे नीर । ह्रदयी गहिवर नावरे ॥३१॥
धन्यधन्य माझे नयन । आज पाहती गजानन । धन्य जाहले माझे जनन । मातापिता धन्य ते ॥३२॥
तू आदिपुरुष परमात्मा । कोण जाणे तुझा महिमा । ठाव नसे निगमागमा । पुरुषोत्तमा तुझा पै ॥३३॥
तूच जगी नानावेष । धरोनिया आकृति विशेष । भक्तपालन करिसी परमपुरुष । परम तोष त्वद्भक्ता ॥३४॥
ऐसी ऐकोनि परमस्तुती । संतोषला तो भक्तपती । वर माग म्हणे गणपती । ऐकोन भूपती संतोषला ॥३५॥
दर्शने पुरले मनोरथ । जगी प्रसन्न तू गणनाथ । तरी सांग होवो माझा सुत । गणनाथ तथास्तु म्हणे ॥३६॥
होऊनिया अणुमान । त्याचे ह्रदयी प्रवेशता गजवदन । सांग जाहला सहस्त्रार्जुन । सहस्त्र करी मंडित तो ॥३७॥
जैसा कनकाचळ । तैसा उठोनि बसला बाळ । पाहता आनंदले सकळ । जयजयकारे गर्जती ॥३८॥
देव वर्षती कुसुमभार । विष्णूअंश हा सहस्त्रार्जुन वीर । हो का विजयी निरंतर । आशीर्वाद निर्जर देती ॥३९॥
राये मांडिला महोत्सव । धनदाने गौरविले भूदेव । वस्त्राभरणे सेवक सर्व । गौरविले रायाने ॥४०॥
तुष्टता दीननाथ संकटहरण । मग तेथे काय पडेल उण । राजा परमानंद पावोन । वारणानन अर्चीतसे ॥४१॥
व्यास म्हणे गा विष्णुसुता । विमानासहित शक्र पडता । मग शुरसेन काय जाहला करिता । हे आता मज सांगे ॥४२॥
ऐकोनि म्हणे सावित्रीपती । चतुर्थीव्रतमहिमा ऐकोनि भूपती । पाचारोनिया सेवकांप्रती । त्यासि नरपती सांगतसे ॥४३॥
तुम्ही जाऊनिया नगरात । शोध करावा बहुत । कोणी संकष्टीचतुर्थीव्रत । करणार स्त्रीपुरुष शोधावे ॥४४॥
दूत सहस्त्रावधी नगरात । हिंडती तेव्हा शोध करीत । तव विमान अकस्मात । परम अद्भुत देखिले ॥४५॥
तेथे एक चांडाली । महा अमंगळ होती पडली । तिची पुण्यरेखा उदयास आली । कृपा केली गजवदने ॥४६॥
पाठविले दिव्य विमान । मग ती दिव्य देही होऊन । अवलंबिले तिणे दिव्य यान । राजदूत पाहून आश्चर्य करिती ॥४७॥
राजदूत म्हणती गणेशदूतांशी । काय चांडाळी आचरली पुण्याशी । तेणे ही गती पावली ऐशी । हे आम्हासि सांगावे ॥४८॥
बंगालदेशी सारंगधर नामाभिधान । क्षत्रिय होता सुलक्षण । पूर्वजन्मी त्याची ही कन्यारत्न । सुंदरी नाम इयेचे ॥४९॥
लावण्यसागरींची लहरी । सिंहकटी कृशशरीरी । देवांगना नागकुमरी । जीची सरी न पावती कदा ॥५०॥
जीचे कटाक्षावलोकने करून । योगी टाकिती जपध्यान । रंभातिलोत्तमा अधोवदन । लज्जायमान जीचे पुढे ॥५१॥
चित्रनामा क्षत्रियवर । त्यासि अर्पिली जनके सुंदर । परी ते स्वैरिणी करी दुराचार । सदा जार भोगीतसे ॥५२॥
वंचोनिया निजपती । जारकर्मी रत अहोराती । परमलावण्य पाहोन उपपती । सदा संगती तयासी ॥५३॥
रत्नजडित पर्यकावरी । घेवोनि जार ती सुंदरी । स्वेच्छ तेव्हा क्रीडा करी । मन मोही तयाचे ॥५४॥
तव पातला तिचा पती । तेणे धिःकारिली ती युवती । पापिणी तू जाराची संगती । करोनि प्रीती वागविसी ॥५५॥
तुझे न पाहावे गे वदन । बुडविले दोहो कुळालागून । ऐसे ऐकता त्याचे वचन । क्रोधायमान ती जाहली ॥५६॥
घेवोनिया शस्त्र प्रखर । त्याचे फोडिले तिणे उदर । रात्र जाहले दोन प्रहर । गेली जार भोगावया ॥५७॥
मग त्यासी स्वइच्छे रमली । राजदूती तेव्हा धरिली । राजासमीप उभी केली । मग विधिली राजाने ॥५८॥
येऊनिया यमदूत । तीते नेती वोढीत मारित । यमाज्ञे करोनि भोगवीत । नरक अद्भुत तियेकडूनी ॥५९॥
करोनिया अधोवदन । मांस तोडिती जेव्हा श्वान । तेव्हा पूर्वकर्म आठऊन । चित्ती म्हणे अहाहा ॥६०॥
सांडसाने मांस तोडिती । सवेच वृश्चिक दंश करविती । असिपत्रावरूनि हिंडविती । मग घालिती नरककुंडी ॥६१॥
ऐसी भोगवोनि महायातना । मग जाहली चांडाळ अंगना । दुर्भगा ती भ्यासुरवदना । अयोग्य दर्शनाकारणे ॥६२॥
करोनिया मदिरापान । निद्रा केली इणे अवघा दिन । रात्री जागृत होऊन । भिक्षे लागोन निघाली ॥६३॥
गेली गणेशभक्तांचे मंदिरी । त्याणी घातली माधोकरी । चंद्रोदयी भोजन करी । गणेश उच्चारी निजमुखे ॥६४॥
संकष्टिचतुर्थीचा दिवस । न कळोनि घडला तिला उपवास । तेणे तुष्टला जगनिवास । विमानास पाठविले तेणे ॥६५॥
ऐसे ऐकोन राजदूत । म्हणती इंद्र पडला विमानासहित । त्यासि चतुर्थीव्रत पुण्यप्राप्त । होता त्वरित जाईल तो ॥६६॥
ईते संकष्टीव्रत घडले । ते पुण्य इणे पाहिजे दीधले । देता होईल द्विगुणित भले । हे जाणा वहिले दूत हो ॥६७॥
उभय दूतांचा संवाद घडता । विमानी आरूढली ती दिव्यकांता । ते विमान ऊर्ध्वपंथे जाता । आले अवचिता शक्र जेथे ॥६८॥
तिचा लागता अंगवात । शक्रविमान निघाले त्वरित । शूरसेनास पुसोन पुरुहूत । निजभुवनात प्रवेशला ॥६९॥
शूरसेनराये व्रतग्रहण । करिता तुष्टला गजकर्ण । तेणे पाठविले विमान । तयालागोन आणावया ॥७०॥
येवोनिया गणेशदूत । करिती रायासि दंडवत । म्हणती तुजवरी तुष्टला एकदंत । तेणे त्वरित बोलाविले ॥७१॥
ऐकोनिया त्याची वाणी । राजा प्रेमाश्रु टाकी नयनी । म्हणे मजवरी कैवल्यदानी । कोण्या योगे हा तुष्टला ॥७२॥
ज्याचा वेदा न कळे पार । तो मज पाचारितो लंबोदर । याहून लाभ तो कोण थोर । जन्म साचार साफल्य माझा ॥७३॥
हे अवघे जन टाकोनी । मी एकला न बैसे विमानी । दूत म्हणती सर्वास घेउनी । त्वरित आता निघावे ॥७४॥
मग सकल नगरासमवेत । विमानी आरूढला नगरनाथ । विमान न चले ऊर्ध्वपंथ । पाहून दुश्चित्त दूत जाहले ॥७५॥
म्हणती आत आहे कुष्टी पापी । तेणे विमान न चले किमपी । हा धरणीतली नेऊन सोपी । तरीच विमान चालेल वरी ॥७६॥
राजा करोनि नमस्कार । दूतांसि विनवी जोडोनि कर । कोणे दोषे कुष्टी हा नर । अति पापतर जाहला ॥७७॥
दूत म्हणती ऐक भूभुज । गौडदेशी गौडनागर द्विज । शाकिनीनामे त्याची भाज । तेजःपुंज पतिव्रता ॥७८॥
तिचे उद्धरी जन्मांतरी । हा जन्मला दुराचारी । सावित्रीनामे याची नारी । रूपे दुसरी रंभा जैशी ॥७९॥
येणे करोनि तिचा त्याग । नरमोहिनी वेश्येचा धरिला संग । तिशी जाहला सदा दंग । अनंगरंग खेळे तिशी ॥८०॥
करोनि गृही दुष्ट हा चोरी । वस्त्राभरणे तिला शृंगारी । सदा उन्मत्त मद्यपान करी । दुराचारी दुरात्मा ॥८१॥
गृही न देखोनिया स्वसुत । याची माता रुदन करित । पिता होवोनि स्नेहभरित । जाय शोधित घरोघरी ॥८२॥
तव वेश्यागारी रममाण । पाहोनि पिता खिन्न जाण । म्हणे कैसा जन्मलासि कुठारपूर्ण । स्ववंशवन छेदावया ॥८३॥
ऐकोनिया पितृवचन । तो जाहला क्रोधायमान । पित्यासि म्हणे तू पापिष्ठपूर्ण । रती माझी विध्वंशिली ॥८४॥
म्हणोनि घेऊनिया टोणपा । तेणे मारिले आपल्या बापा । न मानोनीच किमपि पापा । पदी बांधोनि भिरकाविले ॥८५॥
करोनिया पितृहनन । पुन्हा करूनि मदिरापान । वेश्येसि क्रीडा करून । प्रातःकाळी आला घरी ॥८६॥
तव माता करी रुदन । तिणे पुत्र अवलोकून । म्हणे लेकरा तुझेविण । आम्ही दीन जाहलो ॥८७॥
पुत्रमोहे जाकळली माता । तिणे ह्रदयी धरिले सुता । पान्हा दाटला ह्रदयी व्यथा । म्हणे सुता प्राशन करे ॥८८॥
तुज धुंडावया कारणे । पिता गेला तुझा जाणे । त्याचा तुवा शोध लावणे । मग बा येणे घरासी ॥८९॥
ऐसे तिचे वचन श्रवण करून । शुष्ककाष्ठे मारिले तियेलागुन । मग रज्जूने पाय बांधून । दूर भिरकाऊन दीधली ॥९०॥
पुन्हा जाऊनि वेश्यासदनी । तिशी रमे निशिदिनी । मदिरा यथेच्छ प्राशुनी । निजसदनी पातला ॥९१॥
घरी होती तरुणी वनिता । तिणे पाहून याची अवस्था । म्हणे ऐका प्राणनाथा । वचन सर्वथा हे माझे ॥९२॥
मस्तक ठेवूनिया चरणी । स्फुंदस्फुंदोनि रडे तरुणी । म्हणे नका करू विपरीत करणी । टाकोनि रमणी निजगृही ॥९३॥
मी धर्मपत्नी नवयौवना । लावण्यलहरी सुभग ललना । टाकोनिया वेश्यासदना । काय मना प्रशस्त वाटे ॥९४॥
घरी सांडूनि सुंदरकलत्र । पराचे भोगिता उच्छिष्ठपात्र । नरकाचे साधन ते अपवित्र । नाही परत्रगती येणे ॥९५॥
लोक निदिती तुम्हास । तेणे लज्जा मज वाटे बहुवस । मी काय सांगावे आपणास । सद्विचारास मनी धरा ॥९६॥
अहोरात्र रमावे मजशी । तेणे कल्याण होय तुम्हाशी । मी अनुकूल आहे दासी । सदा सेवेशी सादर ॥९७॥
ऐसी ऐकता तिची वाणी । म्हणे तू उन्मत्त जाहलीस गे तरुणी । तुला आता टाकीन वधुनी । पापखाणी तू मोठी ॥९८॥
सावित्री म्हणे प्राणजीवना । पतिहस्ते पावता निधना । सुख भोगीन देवसदना । परी वेधना या न साहती ॥९९॥
मद्यपाने जाहला मस्त । तिची वेणी धरोनि त्वरित । आसडोनि पाडिली अकस्मात । मग मारित तयेते ॥१००॥
घालोनि तिचे मुखी बोळा । ठाईठाई झोडिली ती अबळा । पाषाणघाते तयेवेळा । मारिली बाळा चांडाळे ॥१॥
न लगता सोडिला तिणे प्राण । मग तिचे हातपाय बांधून । दूर टाकिली भिरकाऊन । आपण तेथोन निघाला ॥२॥
येवोनिया वेश्येपाशी । कौतुके सांगे वर्तमान तिशी । तुजकारणे वधोन सर्वांशी । निर्वेधपणे आता आलो ॥३॥
येरू करी मनी विचार । हा तो केवळ राक्षस क्रूर । यासि देता प्रत्युत्तर । करील संहार त्यांचेपरी ॥४॥
मग म्हणे भले केले । आता मजशी पाहिजे रमले । धरोनिया चरणकमले । प्रेम दाखवी वरी सदा ॥५॥
मद्यपाने दुराचारी । नित्य तिशी क्रीडा करी । मग कोणे एके अवसरी । ग्रामांतरी प्रवेशला ॥६॥
कालभिनामा एक ब्राह्मण । गेला स्नानसंध्याकारण । त्रिकालज्ञानी भगवत्परायण । त्याचे घरी संचरला ॥७॥
घरी एकटी त्याची तरुणी । तिची धरोनिया बळे वेणी । गेला एकांत स्थळी घेऊनी । म्हणे भामिनी नको नको ॥८॥
तिचे नायकता वचन । बळे केले नीवीमोचन । निःशंक करोनिया नग्न । मुखचुंबन घेतसे ॥९॥
करोनिया कुचमर्दन । बळे भोगिले तिजलागुन । मग ती होवोनि क्रोधायमान । शापवचन बोलली ॥११०॥
बळात्कारे परवनिता । भोगिली तुवा रे पापभरिता । कुष्टी होशील पावशील व्यथा । सुख सर्वथा न पाहसी ॥११॥
मग भयभीत होऊन । तेथोन करी पलायन । मग पुढे पावला निधन । यमसदन पावला ॥१२॥
तेथे भोगविली यमे यातना । पुढे जन्मला हा शूरसेना । याचे कदा न पाहवे वदना । सांडसुमना होवोनिया ते ॥१३॥
राजा म्हणे दूतांशी । कैसा टाकू मी पतिताशी । तुम्ही सांगा उपाय याशी । जेणे पातकाशी खंडेल ॥१४॥
दृढ धरोनिया त्याचे चरण । राजा विनवी तयालागुन । आता तुम्ही कृपा करून । या लागोन उद्धरावे ॥१५॥
दूत म्हणती सोडी पाय । आता सांगतो यासि उपाय । कृपा करील गणराय । तरीच सोय होईल याची ॥१६॥
या अधमास अधिकार । दुसरा नाही साचार । विनायक हे नाम थोर । कर्णरंध्रे परिसवी ॥१७॥
नामे न जळे पातक । ऐसे नाही नरनायक । मग तयाचे कर्णी अलोलिक । त्रिवार नाम ऐकविले ॥१८॥
तेणे पातकाच्या कोटी । पळोन गेल्या उठाउठी । नाम श्रवण केलियापाठी । देहयष्टी शुद्ध जाहली ॥१९॥
मग चालले विमान । न कळे नामाचे महिमान । गेले गणलोकालागुन । जाहले दर्शन प्रभूचे ॥१२०॥
संकष्टिचतुर्थीमहिमान । व्यास कथिले तुजलागून । वर्णिता भागेल सहस्त्रवदन । काही कथन म्या केले ॥२१॥
जो चतुर्थीव्रत सांग पाळी । त्याचे पातकाची होऊनि होळी । विनायक उभा त्याचे जवळी । कदा काळी विसंबेना ॥२२॥
श्रोते परिसा सावधान । पुढे सहस्त्रार्जुनाख्यान । विनायक हा आवडीन । करील कथन गणेशकथा ॥२३॥
स्वस्तिश्रीगणेशप्रतापग्रंथ । श्रीगणेशपुराणसंमत । उपासनाखंड रसभरित । एकुणिसावाध्याय गोड हा ॥१२४॥
श्रीगजाननार्पणमस्तु ॥ अध्याय १९ ॥ ओव्या ॥१२४॥
श्री गणेश प्रताप - अध्याय २०
श्रीगणेशाय नमः । श्रीसरस्वत्यै नमः ।
श्रीगुरुभ्यो नमः । श्रीक्षेत्रपालाय नमः । जयजयाजी संकष्टहरणा । चंद्रशेखरा भोगिभूषणा ।
तूच निजभक्तांचे करोनि पाळणा । अंती चरणा दाविसी ॥१॥
आपली कथा मधुररस । बोलवोनि माझे प्रपंचमतीस । हरोनि दावी निजपदास । तुझा दास म्हणोनिया ॥२॥
पाराशर म्हणे गा चतुरानना । गणेशकथा श्रवणे मना । तृप्ती नसे अधिक वासना । वाढताहे श्रवणार्थी ॥३॥
भार्गवराम हा कवणाचा कवण । तेणे अर्चिला गजकर्ण । ती कथा सांगोनि जाण । समाधान करी माझे ॥४॥
विधी त्याचे ऐकोनि वचन । मनी पावला समाधान । म्हणे ऐके चित्त देऊन । गजानन कथेते ॥५॥
कार्तवीर्यनामे भूपती । सहस्त्रबाहू अद्भुत शक्ति । जेणे पराक्रमे वसुमती । पालाणली कौतुके ॥६॥
ज्याचा ऐकता शंखनाद । होतसे सपत्न ह्रदयभेद । निजायली भोगिता आनंद । बुद्धिभेद जाहला ॥७॥
घेवोनिया चातुरंग सेना । राजा पातला घोर वना । मृग शार्दूल श्वापदे नाना । वधोनिया चालला ॥८॥
सह्याद्री पर्वताचे शिखरी । राजा पातला सहपरिवारी । चातुरंग सेना ठेऊनि दूरी । ऋष्याश्रम अवलोकी ॥९॥
जैसा कैलास शिखरी महेश्वर । तैसा सह्याद्रि शिखरी ऋषिवर । जमदग्निनामे परमचतुर । तपोधन अनुपम्य जो ॥१०॥
रेणुकानामे त्याची वनिता । महासाध्वी पतिव्रता । चातुर्यखाणी जीते पाहाता । नाककांता लाजती ॥११॥
इतरी पावोनि स्वरूपखंती । तिचे देही पावले विश्रांती । मुखेंद्रु तिचा पाहोनि लाजती । सकल युवती रायांच्या ॥१२॥
तिचे उदरी परशराम । अवतरला पुरुषोत्तम । स्वरूपी दिसे उणाकाम । सकल विद्याधाम जो ॥१३॥
घेऊनि मातृपितृ आदेश । नैमिषारण्यी गेला ऋषीश । मागे ऋषिदर्शनार्थी नरेश । कार्तवीर्य पातला ॥१४॥
राजा येवोनिया जमदाग्न्याश्रमी । दंडवत ऋषीत नमी । वनी होवोनिया श्रमी । विश्रांतीते पावला ॥१५॥
कुंडी जैसा ज्वलदग्नी । तैसा कुशासनी जमदग्नी । पाहोनि कार्तवीर्य मनी । देखोनि त्याते तोषला ॥१६॥
ऋषीने देवोनिया आसन । आदरे केला सुप्रसन्न । राजा जोडोनि कर दोन । स्तविता जाहला ऋषीते ॥१७॥
मग आपले नाम सांगोन । मागो लागला आज्ञावाचन । ऋषि म्हणे करी भोजन । मध्यान्हकाळ समय असे ॥१८॥
राजा म्हणे उदकपान । करोनिया स्वगृही जाईन । परिवार स्वकीय जन त्यागुन । न करी भोजन एकला मी ॥१९॥
ऋषि म्हणे परिवारसेना । घेवोनि यावे तुम्ही भोजना । राजा मानोनिया त्याच्या वचना । नदीतीरी उतरला ॥२०॥
ऋषीने पाचारिली निज युवती । जी शुभानना मूलप्रकृती । तीते म्हणे नृपती । भोजनाप्रति पाचारिला ॥२१॥
सवाहिनी तो नृपवर । भोजनास येईल आता सत्वर । तुवा कामधेनू प्रार्थून लौकर । भोजनावसर संपादी ॥२२॥
रेणुकेने प्रसन्नमने । मस्तकी वंदोनि पतिवचने । येवोनिया हास्यवदने । कामदुधेसी अर्चियेले ॥२३॥
मग म्हणे वो कामधेनुके । राजा भोजनास येतो कौतुके । हे व्हावे तुज ठाउके । म्हणोनि प्रार्थिले तुजलागी ॥२४॥
आता करी लज्जारक्षण । ऐकोनि तिचे करुणावचन । कामधेनू होऊन प्रसन्न । साहित्य पूर्ण तिणे केले ॥२५॥
होता भोजनाची सर्व तयारी । रेणुका ऋषीते प्रार्थना करी । सिद्ध आहे सर्व सामग्री । राजा पाचारी परिवारेसी ॥२६॥
मग पाठऊनिया शिष्यासी । राजास पाचारिले भोजनाशी । राजा पातला परिवारेशी । भोजनासी तेधवा ॥२७॥
येवोनि पाहे ऋष्याश्रम । उणे वाटे स्वकीयधाम । शतखणी गोपुरे उत्तम । गगनी झळकती कळस ज्यांचे ॥२८॥
आदर्श खणोखणी दाटले । सुरंग रंगे रंगविले । पाहाता सर्वांचे मन भूलले । आत बैसले सर्व जन ॥२९॥
मृदुमवाळ बैठका सुभट । वरी टेकणे घनदाट । समारंभे राजभाट । आणोनिया बैसविले ॥३०॥
शतावधी वारांगना । नृत्य गायने रिजविती जना । मग करवोनि मंगलस्नाना । पीतांबर नेसविले ॥३१॥
केशरकस्तुरीचे तिलक । अष्टगंधे उट्या देख । सेनेसहित नरनायक । एक एक अर्चिले हो ॥३२॥
खाली कनकाच्या आडणी । वरी रत्नजडित ताटांच्या श्रेणी । दीप लाविले रत्नखाणी । तैशा वाती प्रकाशल्या ॥३३॥
शतानुशत ऋषिसेवक । सत्कारे तोषविती नरनायक । भोजनास बैसविले सकळिक । पाहूनि कौतुक चमत्कारले ॥३४॥
राया समान सर्वापुढे । ताटे वाढिली वाडेकोडे । जो जो पदार्थ ज्यास आवडे । तो तो निवाडे पुरविती ॥३५॥
सहस्त्रावधी बैसल्या पंक्ती । लक्षानुलक्ष वीर जेविती । देव विमानी कौतुक पाहती । अद्भुतशक्ती ऋषीची पै ॥३६॥
सुटला अन्नाचा परिमळ । तेणे दुमदुमिले निराळ । देव घोटिती मुखी लाळ । धन्य कपाळ जेवी त्याचे ॥३७॥
ऋषिगृही अन्न जेविता । सर्वासमान जाहली तृप्तता । मग हस्तमुख प्रक्षाळिता । शर्करा घालिती हातावरी ॥३८॥
येऊनिया सभास्थानी । सर्व बैसले सुखासनी । तांबूल अर्पिल त्रयोदशगुणी । सर्वासमान एकसरे ॥३९॥
पुष्पमाला हारतुरे । सुगंधतैले एकसरे । वस्त्रे अर्पिली मनोहरे । लहानथोरी समसमान ॥४०॥
वस्त्राभरणे शृंगारिले । परस्परे वदू लागले । कुबेरास येणे उणे आणिले । इंद्र रंक यापुढे ॥४१॥
पाहता याची अगण्य संपत्ती । येथे भूपतीचा पाड किती । राजा म्हणे ऋषिप्रती । धन्य त्रिजगते तूच पै ॥४२॥
जे कार्य आम्हास गहन । ते तुवा न लगता क्षण । संपादिलेस परिपूर्ण । पाहता मन माझे तरळले ॥४३॥
पूर्वी आलो होतो जेव्हा । पर्णकुटीत होता तेव्हा । आता पाहता उणा मघवा । ऐश्वर्येशी तुजपुढे ॥४४॥
धन्यधन्य तू तपोधन । न कळे तुझे मला विंदान । ब्रह्मवेत्ता तू भगवान । संशय यात असेना ॥४५॥
कोण्या साधने गहनकर्मा । करिता जाहलासि विप्रोत्तमा । येरू म्हणे सकलकामा । कामधेनू पुरवीतसे ॥४६॥
ती आहे माझे घरी । सर्व कार्य ती करणारी । तिचे प्रसादे आजवरी । प्रतिकूळ काही असेना ॥४७॥
ऐसे ऐकता मनुजनाथ । मनी आणोनि विपरीतार्थ । ऋषीस म्हणे तू समर्थ । पुरवी अर्थ आता माझा ॥४८॥
मज द्यावी येव्हडी गाय । मग तुज नसे अपाय । सदा वंदीन तुझे पाय । येव्हडी सोय समजे मनी ॥४९॥
अमोल वस्तू राजगृही । त्यात असावी धेनूही ही । तुज लक्षसंख्या गायी । इचे पालटी देईन मी ॥५०॥
ऐकोन त्याचे ऐसे वचन । ऋषि बोले सुहास्य वदन । राया तुज ही बुद्धी कोठून । कोण्या कर्मे जाहली ॥५१॥
माझे घरी जेवलाशी । आणि सर्वस्वी हरू पाहशी । मोठा कृतघ्न पुरुष होशी । हे मजसी कळले आता ॥५२॥
घेऊनिया सकल यश । आता जावे निज नगरास । विपरीतार्थ होईल नाश । हेच नरेशा सत्य मानी ॥५३॥
ऐसी ऐकता ऋषीची बोली । किमर्थ धमगाऊनि बोलशी । काय शक्ती ब्राह्मणाशी । रायापाशी द्वंद्वपणे ॥५५॥
गर्जोनिया कार्तवीर्य । सेवकांसि म्हणे सोडा गाय । गरिब ब्राह्मण करील काय । नाही भय राजयासी ॥५६॥
ऐकोनि रायाचे आज्ञावचन । वेगे धावती सेवकजन । गोकंठपाश मुक्त करून । हाकलून चालविली ॥५७॥
धेनू न निघे गोठ्याबाहेरी । सेवक हाणिती काष्ठभारी । तेणे क्रोधावली भारी । हुंकारे करी अपूर्व पै ॥५८॥
हुंकारापासूनि तयेचे । बर्बरवीर जाहले साचे । त्याणी सेवक रायाचे । दंडभारे झोडियेले ॥५९॥
राजदूतास सुटला पळ । हे पाहूनि वीर प्रबळ । धावोनिया तात्काळ । त्याणी प्रळय मांडिला ॥६०॥
लक्षानुलक्ष धेनुजवीर । त्याणी राजसेना अपार । मृत्युपंथे शमनपुर । क्षणमात्रे पावविली ॥६१॥
ऐसे अवलोकिता राजसेवक । रथारूढ एक एक । धावोनिया वीरनायक । युद्ध करिती तयांसी ॥६२॥
वर्षती शस्त्रांचे घनदाट । परी न माघारिती धेनुज भट । जैसा विद्युल्लतेचा कडकडाट । वीर अचाट गर्जती तैसे ॥६३॥
तेथे मांडली रणधुमाळी । नारद नाचे अंतराळी । भली माजली आता कळी । होईल होळी क्षत्रियांची ॥६४॥
धेनुजवीरांचे बळ तुंबळ । तेणे सुटला राजचमूस पळ । रणी जाहला हलकल्लोळ । दुरोनि भूपाळ पाहतसे ॥६५॥
राजसेना भय पावोनि जाण । दशदिशा पळती घेवोनि प्राण । वीर सोडोनिया रण । एक एक पळाले ॥६६॥
ऐसे पाहता अवनीपती । आश्चर्य मानोनिया चित्ती । शंख लावोनि अधराप्रती । सबळ बळे फूंकीतसे ॥६७॥
ऐकताच त्याचा शंखनाद । जाहला अमरांचा ह्रदयभेद । तेणे चढला रणमद । वीर प्रमोद पावले ॥६८॥
अवनी कापे थरथरा । समोर सुटला अद्भुतवारा । धुरोळा झाकोनि अंबरा । तेणे दिनकरा लोपविले ॥६९॥
पुन्हा माजली रणधुमाळी । परस्परे हाणिती तयेवेळी । रणी पाडिल्या वीरावळी । राजयाच्या धेनुजांनी ॥७०॥
रणी लोटता धेनुजवीर । राजभटा न धरवे धीर । धेनुदळे करिता मार । चरणकररहित पडले किती ॥७१॥
कितीकांची जाहली खटारे । कितीक जाहले प्राणे पुरे । कितीक होवोनि घाबरे । रणी पाणी मागती ॥७२॥
राज चमूंत जाहली दयना । असंख्यात पडली रणी सेना । हे पाहून कृतवीर्यनंदना । कोप मनात न साहे ॥७३॥
पंचसत धनुष्यी गुण । लावोनि सोडी एकदाच बाण । परी न गणिती सपत्नगण । करित कंदना उठावले ॥७४॥
रायासमोर त्याचे वीर । मरण पावले समग्र । धेनुवीरांचे बळ थोर । अनिवार नाटोपते ॥७५॥
मनी म्हणे कार्तवीर्य । काय जाहले माझे वीर्य । शत्रूचे विस्तारले रणी शौर्य । दिसते कार्य अवघड पुढे ॥७६॥
काळ जाहला पाठमोरा । जय पावला परवीरा । धेनू गुप्त होवोनि अंबरा । जाती जाहली क्षणमात्रे ॥७७॥
निमाले सकळ वीरनायक । भग्न जाहले अवघे कटक । यश बुडाले सकळिक । ह्रदयी दुःख संचरले ॥७८॥
मग भूप त्रास पावला । हा विप्र कपटी मारीन याला । म्हणोनि चापी शर लाविला । प्राण घ्यावया ऋषीचा ॥७९॥
जमदग्नीचे कोमल ह्रदयी । शर भेदला लवलाही । प्राण सोडिला ते समयी । जमदग्नीने क्षणमात्रे ॥८०॥
पाहोनि पतीचे निधन । रेणुका करी दीर्घ रुदन । भूमीसि मस्तक आपटून । बोले वदन राजयासी ॥८१॥
म्हणे पापिष्ठा कैसे केले । विना अपराध यासि मारिले । तुझे यश जगी बुडाले । कारे वधिले याशी तुवा ॥८२॥
राजा म्हणे रेणुकेशी । व्यर्थ कांगे बडबड करिशी । आता घेयीन तुझे प्राणाशी । म्हणोनि धनुष्यासि बाण लावी ॥८३॥
एकवीस बाणाची आकर्ण वोढी । रेणुकेवरी तत्काळ सोडी । शरे भेदली ती बापुडी । विकळ पडली तेधवा ॥८४॥
राजा पावोनिया खेद मनी । मोडके कटक सवे घेउनी । जाता जाहला निजभुवनी । अधोवदनी तेधवा ॥८५॥
येरूकडे रेणुका सती । शरघाते व्याकूळ चित्ती । आठवोनिया पुत्राप्रती । दीनस्वरे बाहतसे ॥८६॥
अरे भार्गवा बाळा राजसा । हा प्रसंग न जाणसी कैसा । लवकर येयीरे डोळसा । मरण दिवसा साधी माझे ॥८७॥
राम होता नैमिषवनी । तेथे शब्द ऐकिले तेणे कानी । लगबग पातला तयास्थानी । माता नयनी देखिली ॥८८॥
पाहोनिया पितृनिधन । राम करी दीर्घरुदन । शरघाते माता म्लान । पाहोन तीते पूसतसे ॥८९॥
मांडीवर घेवूनि तिचे शीर । वर्तमान ऐके सादर । रेणुका म्हणे तू सुकुमर । करी संहार क्षत्रियांचा ॥९०॥
दुष्टे मारिले एकविंशति शर । निःशेष क्षत्रियसंहार । करी तू एकवीस वार । तरीच कुमर धन्य माझा ॥९१॥
कासावीस जाहले माझे प्राण । मी पावते आता मरण । दत्तात्रेयासि आणोन । करी संपादन उत्तरकार्य ॥९२॥
रामासि ऐसे सांगुन । रेणुकेने सोडिला प्राण । राम करी दीर्घरुदन । आठवोनि गुण तियेचे ॥९३॥
करिता स्मरण आत्रिजांचे । आगमन जाहले तेथे त्याचे । क्रियाकर्म सुखे तयाचे । संपादिले तयाने ॥९४॥
न होता पूर्ण दिवस । व्याघ्रभय होवोन तयास । राम हाका मारी रेणुकेस । षष्ठमदिवशी मध्येच ॥९५॥
ऐकता रामाचे वचन । रेणुका जाहली उत्पन्न । करचरणादि अवयवहीन । स्नेहे स्नुतपयोधरा ॥९६॥
पूर्ण होते त्रयोदश दिन । तरी पूर्णावयव होती जाण । षष्ठम दिनी दत्तात्रेय येऊन । पाहे अंगहीन तयेचे ॥९७॥
दत्त म्हणे रामाशी । कारे मध्येच पाचारिले इशी । राम म्हणे तयासी । भयविव्हल जाहलो मी ॥९८॥
स्नेहयोगे बालभावे । पाचारिले मी स्वभावे । जे होणारे तेचि दैवे । जाहले गा ऋषिवर्या ॥९९॥
त्रयोदश दिवसपर्यंत । राम उत्तरकार्य करित । मंत्रविधान दत्त सांगत । तैसेच करित रेणुकात्मज ॥१००॥
मातेची आज्ञा घेऊन । राम प्रवेशला कैलासभुवन । तेथे शंकराते नमून । करी स्तवन राम तेव्हा ॥१०१॥
जयजयाजी भोगिभूषणा । चंद्रशेखरा गौरीरमणा । आनंदरूप निर्गुणा । विश्वभूषणा सुखाब्धे ॥२॥
नमो तूते महेश्वरा । अजअजितापिनाकधरा । पुराणपुरुषा शंकरा । करुणाकरा विश्वेशा ॥३॥
गजचर्मवसना नीललोहिता । अनंगारे देहत्रयातीता । भक्तपालका रे अनंता । जगन्नाथा परात्परा ॥४॥
ऐकोन त्याचे ऐसे स्तवन । संतोष पावला हैमवतीरंजन । षडक्षरमंत्र उपदेशून । सांगे विधान याशी ॥५॥
शिव म्हणे रेणुकानंदन । कृपा करील गजानन । त्याचे प्रसादे करून । निःक्षत्रिय मही करशील ॥६॥
घेऊन शंभूचे आज्ञावचन । राम कृष्णातटाकी येऊन । करिता जाहला अनुष्ठान । एकाग्र मन करोनिया ॥७॥
पाहोनि त्याची उग्र गरिमा । कृपा उपजली मंगलधामा । प्रगटोनिया भार्गवरामा । वर देता जाहला ॥८॥
परश देवोनि गणेश म्हणे । आता तुजला नाही उणे । सप्तत्रिवार करणे । निःक्षत्रिय मही आतांची ॥९॥
ऐसा देऊनिया वर । गुप्त जाहला लंबोदर । रामे प्रासाद करोनि सुंदर । लंबोदर स्थापियेला ॥११०॥
परश पावला म्हणोन । परशराम जाहले नामाभिधान । मग तेणे सहस्त्रार्जुन । क्षणमात्रे वधियेला ॥११॥
एकवीस वेळा निःक्षत्रिय अवनी । परशरामे तेव्हा करूनी । ब्राह्मणासी दान दिल्ही मेदिनी । गणेशवरे करोनिया ॥१२॥
राम तो साक्षान्नारायण । त्याचा पराक्रम वर्णिल कोण । संक्षेपे सांगीतले तुजलागून । सोमकांतराया तूते ॥१३॥
विधी म्हणे व्यासाप्रती । उपासनाखंड श्रवण करिती । त्यावरी तुष्टोनि गणपती । भुक्तिमुक्ती देतसे ॥१४॥
स्वस्ति श्रीगणेशप्रतापग्रंथ । श्रीगणेशपुराणसंमत । उपासनाखंड रसभरित । विंशतितमोध्याय गोड हा ॥१५॥
अध्याय ॥२०॥ ओव्या ॥११५ ॥ श्रीगजाननार्पणमस्तु ॥ शुभं भवतु ॥
श्री गणेश प्रताप - अध्याय २१
सर्व कीर्तीने युक्त, सर्व देवाधिदेवांमध्ये श्रेष्ठ अशा अत्यंत प्रिय असलेल्या श्रीगजाननाच्या स्तुतीपर हा ग्रंथ आहे
श्री गणेश प्रताप - अध्याय २२
श्रीगणेशाय नमः । श्रीसरस्वत्यै नमः ।
श्रीगुरुभ्यो नमः । श्रीक्षेत्रपालाय नमः ।
जयजयाजी विश्वंभरा । विकटा रे लंबोदरा । अघहारका सुंदरा । वेदसारा गणपती ॥१॥
तुझी होता कृपा गोमटी । संसारी न होती भक्त कष्टी । मी प्रार्थितो याचसाठी । कृपादृष्टी पाहे मज ॥२॥
तेणे होवोनिया पावन । अंती त्वत्पद पावेन । संसारी विषयसुखालागुन । न गुंतेन गजानना ॥३॥
श्रोते परिसा सावधपणे । सोमकांत भृगूसि म्हणे । मन्मथ जाळिता भोगीभूषणे । रतीने केले मग काय ॥४॥
दग्ध होता पंचशर । रतीसि दुःख जाहले थोर । तेणे तळमळे निरंतर । दुःख अपार करीतसे ॥५॥
मग येवोनिया कैलासी । नमन करोनिया शंकरासी । स्तवने संतोषवोनि त्यासी । मग रुदनासी करीतसे ॥६॥
तिचे अवलोकिता दुःखाशी । कृपा उपजली शंकराशी । शर्व म्हणे तेव्हा रतीशी । व्यर्थ शोकासि करू नको ॥७॥
मनसिज होवोनि तुझा पती । रति पुरवील तूते रती । कृष्णावतारी कृष्णशक्ती । तिचे उदरी जन्मेल पै ॥८॥
संपूर्ण लक्षणे सुलक्षण । होईल रुक्मिणीचा नंदन । तू आता दुःख टाकून । समाधान राखी मन ॥९॥
ऐसा वर पाउनि देख । रती पावली परम सुख । हरपले परम संसारदुःख । महेश्वर प्रसादे ॥१०॥
मग येवोनिया अनंग । सेविता जाहला गौरीरंग । प्रसन्न होवोनि भवभयभंग । गणेशमंत्र उपदेशी तया ॥११॥
मन्मथे करिता अनुष्ठान । प्रसन्न जाहला गजवदन । मदन म्हणे करी अवन । देहदान मज द्यावे ॥१२॥
गणेश म्हणे प्रसन्नमने । आता तुजला नाही उणे । आदिशक्तीचे उदरी जाणे । पूर्णांग तेणे होईल तुला ॥१३॥
प्रद्युम्ननामे रुक्मिणीसुत । कृष्णावतारी होशील विख्यात । तुझे साह्य करील वसंत । रोहिणीकांत त्याचपरी ॥१४॥
ऐसा देऊनिया वर । गुप्त जाहला लंबोदर । महोत्कटनामे मूर्ती सत्वर । तेव्हा मार स्थापीतसे ॥१५॥
ऐसी ऐकून गणेशकथा । व्यास विधीस जाहला पुसता । शेष किमर्थ एकदंता । अर्चोनिया स्थापन करी ॥१६॥
विधि म्हणे सत्यवतीसुता । कैलासी सकळ देव मिळाले तत्वता । त्याणी पूजिले गौरीकांता । यथाविधी भक्ती करोनिया ॥१७॥
त्यामाजी होता शेष । तो म्हणे माझा पराक्रम विशेष । मीच असता परमपुरुष । का इतरांस व्यर्थ पुजू ॥१८॥
ऐसा गर्वे राहाटता । हे कळले गौरीकांता । शेष पुच्छी धरोनि तत्वता । जाहला आपटिता तेधवा ॥१९॥
भोंवडोनिया सभोवते । शेष ताडिता अवनीते । मोक्ष होवोनिया फणाते । सहस्त्रभाग जाहले ॥२०॥
शेषास भवंड दाटली बहुत । मुखे भडभडा वमी शोणित । परमदुःख पावला अनंत । गर्वविख्यात दुष्ट असा ॥२१॥
गर्व न साहे ईश्वराशी । तेणे दुःख दिधले फणींद्राशी । तळमळ लागली शेषाशी । तो नारदासि देखिले ॥२२॥
नयनी दुःखाश्रू आणोनी । शेष सद्गद ह्रदयी होउनी । नमने बोले नम्रवचनी । कृपा करा मुनिवर्या ॥२३॥
नारद म्हणे काय केले । गर्वदोषे विटाळले । ह्रदय शेषा कसे आपले । फळ पावले तसेच पै ॥२४॥
आता न करोनिया दुःख । तुवा अर्चावा गजमुख । तेणे पावशील सदा सुख । सुखी मुखे होतील तुझी ॥२५॥
गणेशमंत्रे उपदेशिला । शेष तपालागी वनी गेला । तेथे दुर्घट तपे तापला । श्रमी जाहला बहुसाल ॥२६॥
पाहोनि त्याचे तपश्रम । प्रसन्न जाहला पुरुषोत्तम । भक्ताभिमानी पुर्णकाम । मनविश्राम गजानन ॥२७॥
कोटि सूर्यतेजागळा । देव पुढे उभा ठाकला । गणेश पाहोनिया डोळा । झाकी बुबुळा शेष तेव्हा ॥२८॥
शेष बोले सद्गद मने । प्रसन्न असावे सौम्यपणे । ऐकता कोटिचंद्रगुणे । शीतळपणे सुरवाडला ॥२९॥
सौम्य पाहोनि सिद्धिबुद्धिरंग । नमने स्तविता जाहला उरग । प्रसन्नमने भवभयभंग । वरदवाणी वदतसे ॥३०॥
सहस्त्राभागे भिन्नमुख । आता होशील प्रसन्नमुख । महीशी रसतुल्य देख । एकावरी धरशील पै ॥३१॥
स्वरूपी न होय विस्मरण । यावच्चंद्र सहस्त्रकिरण । तावत मायीक देहधारण । ज्ञानसंपन्न होशील तू ॥३२॥
माझ्यासह हरिहरांशी । सदा सान्निध्य होईल तुजशी । म्हणोनि वेढला परिकराशी । व्यालोदर म्हणवीतसे ॥३३॥
सहस्त्रशिरी वरदकर । ठेवोनिया लंबोदर । गुप्त जाहला जगदीश्वर । उरगेंद्र संतोषला ॥३४॥
तेणे निर्मोनिया मंदिर । धरणीधरनामे मूर्ति सुंदर । स्थापिता जाहला फणिवर । मूषकध्वज प्रसादे ॥३५॥
गणेशकथा मोक्षदायिणी । तिचे श्रवणे व्यासमुनी । विनये म्हणे विधीलागुनी । पुढे सांग गणेशकथा ॥३६॥
विधी म्हणे सत्यवतीसुता । आता ऐके गजाननकथा । मी पूर्वी सृष्टीकरिता । जाहलो निर्मिता मानसात्मज ॥३७॥
त्यामाजी पुत्रोत्तम । त्याचे जाणे कश्यप नाम । ज्ञानतपविध्युक्तकर्म । याचे वर्म पूर्ण जाणे ॥३८॥
मी पुत्रस्नेहे तयासि जाण । गणेशोपासना देऊन । श्रुत केले मर्मविधान । केले अनुष्ठान तयाने ॥३९॥
त्याची पाहोनि दृढभक्ती । प्रसन्न जाहला भक्तपती । साकारली दिव्यमुर्ती । त्याची स्फूर्ती दुर्लभ पै ॥४०॥
कोटिसूर्यतेजे लखलखित । कश्यप पाहता एकदंत । आनंदे लोटांगण घालित । स्वभाल ठेवित तच्चरणी ॥४१॥
तयासि बोले तारकेश भाल । तुझे ऐकोनिया स्तुति बोल । येतात सुखाचे माते डोल । इष्ट बोल काय तुझे ॥४२॥
ऐकोनि त्याची प्रेमवाणी । कश्यप मस्तक ठेवी चरणी । स्मृति असावी तवचरणी । सदासर्वदा विघ्नेशा ॥४३॥
आणीक मागणे जिवेभावे । माझा पुत्र असे तू म्हणवावे । सृष्टिकर्तृत्वसामर्थ्य द्यावे । देवाधिदेवा गणराया ॥४४॥
तथास्तु म्हणोनि गणराज । गुप्त तो जाहला सहज । गृही आला धातात्मज । महोत्साहे करोनिया ॥४५॥
दक्षकन्या त्रयोदश वनिता । त्यांसि कश्यपे क्रीडा करिता । सृष्टि विस्तारली तत्वता । अदिती वनिता श्रेष्ठ पै ॥४६॥
यथाविधी सेवा पतीची । रतिकाळी इच्छा रतीची । पुत्रत्वे केली धन्य तिची । कुशी साची सत्वगुणे ॥४७॥
ईश्वराच्या सत्वांश गुणे । पुत्र जाहले देवपणे । अकाली पतीसी रति मागणे । दितीसि तेणे दैत्यसुत ॥४८॥
दैत्य यक्ष पशु गंधर्व । कीट पक्षी उरग दानव । पर्वत शैलसृष्टी सर्व । जाहली अभिन्नव तेधवा ॥४९॥
आत्मसंभव सृष्टी पाहून । आनंदे कोंदला ब्रह्मनंदन । मग स्वपुत्राते पाचारुन । त्यालागोन सांगे हित ॥५०॥
तुम्ही उपासावा गजकर्ण । तेणे तुमचे होईल कल्याण । मग ऋणारी चक्र शोधुन । त्यालागून मंत्र सांगे ॥५१॥
पावता मंत्राचा उपदेश । सर्व गेले तेव्हा तपास । दिव्य वर्ष करिता सायास । आली करुणा देवास पै ॥५२॥
साकारल्या दिव्य मूर्ती । ध्याती जैसा जैसा चित्ती । त्या त्या स्वरूपे जगत्पती । सर्वांपुढे उभा असे ॥५३॥
कोटिसूर्य तेजागळा । नानारूपे गणेश डोळा । पाहता संतोषोनि ते वेळा । चरणकमळा झोंबती ते ॥५४॥
सर्व जोडोनिया कर । स्तुति करिती सादर । जयजय तू सर्वेश्वर । लीला अपार न कळे तुझी ॥५५॥
तुझे पासोनि त्रिगुणाकार । सर्व जाहले चराचर । वेद न पावती तुझा पार । सुखकर भक्तांसि तू ॥५६॥
देवा तुझे प्रसादेकरून । सिद्धि तिष्ठती पुढे येऊन । धनधान्य सुख सदन । दासनंदन पावती ॥५७॥
सकल पुरती वांच्छितार्थ । जो सेवी त्वन्नामतीर्थ । त्याइतर साधने कशासि व्यर्थ । सकलस्वार्थ त्वन्नाम ॥५८॥
तू सच्चिदानंद परमात्मा । हरिहरादि स्मरती त्वन्नामा । परमपुरुषा मंगलधामा । पूर्णकामा सर्वेशा ॥५९॥
जयजयाजी संकटहरणा । सिंदूरांतका सिंदूर भूषणा । एकदंता बालार्कवर्णा । करी करुणा आम्हावरी ॥६०॥
धन्य वाटे आज वासर । धन्य आमचे मातापितर । नेत्र जाहले धन्यतर । तुज लंबोदर पाहता ॥६१॥
ऐसा ऐकता स्तुतिवाद । संतोषोनि बोले आनंदकंद । तुमचे पुरती वांछित वृंद । आता आनंद भोगाल पै ॥६२॥
ऐसे बोलोन जगत्पती । अंतर्धानाची धरी गती । मग ते आनंदचिती चित्ती । देवळे बांधिती रत्नमय ॥६३॥
अनेक नामे ठेऊनि मुर्ती । अनेकालयी ते स्थापिती । त्याते आता सांगू किती । त्यात संख्या द्वादशांची ॥६४॥
श्लोक ॥ सुमुखश्चैकदंतश्चकपिलोगजकर्णकः ॥ लंबोदरश्चविकटोविघ्ननाशोगणाधिपः ॥ धूम्रकेतुर्गणाध्यक्षोभालचंद्रोगजाननः ॥१॥
या द्वादशनामे करिता जप । कोटि कन्यादान पुण्य अमुप । कोटि यज्ञव्रत तीर्थतप । तया आपाप पावती ॥६५॥
सुवर्णभार सहस्त्रदान । कृच्छ्रतप्त कृच्छ्रव्रताचरण । त्यांची पुण्ये तयालागुन । सहज घडती राजेंद्रा ॥६६॥
जो भावे जपे बारा नाम । तो धन्य मानव उत्तम । त्याचे दर्शने करूनि अधम । राजसत्तम उद्धरती ॥६७॥
द्वादश नामाचा जो जप करी । त्याचे संकटा होय बोहरी । मुक्ती सुलभ त्यासि चारी । त्याते विघ्नारी प्रसन्न सदा ॥६८॥
विद्यारंभी संकटी विवाहकरिता । जो या नामाते होय स्मरता । त्याची विघ्नसंकटे तत्वता । सत्यवतीसुता नाश पावती ॥६९॥
सर्वकार्यारंभी जाता येता । स्मरे नामे तेथे येऊनि स्वता । निर्विघ्न करी देव तत्वता । संकटव्यथा नाशी त्याची ॥७०॥
सूत म्हणे शौनकालागुन । व्यासास सांगे कमलासन । तेचि सोमकांतास भावे करून । भृगुऋषीने ऐकविले ॥७१॥
तेचि मी यथामती । कथन केले तुम्हाप्रती । हे खंड जे पठणश्रवण करिती । त्यांसि गणपती तारी सदा ॥७२॥
पुत्रपौत्र धनसंपदा । पावोनि भोगोनि भोग सदा । अंती पावती गणेशपदा । पुण्याची मर्यादा न बोलवे ॥७३॥
गणेशकथा ही मंदाकिनी । येथे सुस्नात व्हावे जनी । त्यासि तारील कैवल्यदानी । भक्ताभिमानी निश्चये ॥७४॥
हे उपासनाखंड रसभरित । सकल कामनादायक निश्चित । याते सदा श्रवण करोत । गणेशभक्त भावीक भले ॥७५॥
जयजयाजी आनंदकंदा । विनायक किंकरवरदा । विनयी माझे चित्त सदा । त्वत्पदासक्त असो की ॥७६॥
सकल अपराध करोनि क्षमा । मज तारावे मंगलधामा । अनंत कीर्ते अनंतनामा । भक्ताभिरामा जगत्पते ॥७७॥
मी म्हणवितो तुझा दास । आता आधी राहील जीवा । तरी तुझे महत्वास । कोण वर्णील भावबळे ॥७८॥
म्हणोनि आता आळस टाकुन । माझे करी सदा अवन । तू तर निजभक्ता जीवन । परमपावन जगत्पिता ॥७९॥
माझी माता तूचि पिता । गणगोत भगिनीभ्राता । तूचि यजमान अन्नदाता । निजपदी सुखदाता तू ॥८०॥
अनंत जन्मीचे पुण्ययोगे । कथा वर्णविसी या प्रसंगे । तो काम पुरवी आता निजांगे । मग हा भंगेल कामचय ॥८१॥
होता आशा परिपूर्ण । ह्रदयी बाणशील तूच जाण । तेणे माझे परम कल्याण । इहपरत्र होईल की ॥८२॥
हे करणे तुझे आधीन । म्हणोनि वारंवार तुजलागून । प्रार्थितो देवा होऊनि दीन । कृपा करोन आणी मना ॥८३॥
माझी हरोनि ह्रदयभ्रांती । आनंदमय वसे चित्ती । अखंड त्वत्कथामृतपानरती । सदा मजप्रति पाववी ॥८४॥
येथे भोगवोनि विहितभोग । वाणीने करवोनि कीर्तनरंग । निजपदी स्थापी सिद्धिबुद्धिरंग । येव्हडेच मागणे तुजपासी ॥८५॥
तू उदारामाजी अग्रसर । तुझे दशेसि नाही पार । निजभक्तासि तारणार । म्हणोनि भार घालितो मी ॥८६॥
माझे अन्याय करोनि क्षमा । मज तार तार रे पुरुषोत्तमा । हे भक्तकामकल्पद्रुमा । संकटहरणनामा तूच पै ॥८७॥
म्हणोनि तूते स्मरतो आता । तरी हरोन संकटे तत्वता । पूर्ण मनोरथ तूचि कर्ता । वेदसमर्था बोलती है ॥८८॥
जयजयाजी गजानना । अनंतवेषा सनातना । पूर्णानंदा गौरीनंदना । भक्तजना तारक तू ॥८९॥
स्वस्तिश्रीगणेशप्रतापग्रंथ । श्रीगणेशपुराणसंमत । उपासनाखंड रसभरित । द्वाविंशोध्याय गोड हा ॥९०॥
उपासनाखंड समाप्तम ॥ अध्याय २२ ॥ ओव्या ९० ॥
अध्याय बाविसावा समाप्त
॥ इति श्रीगणेशपुराणे उपासनाखंड समाप्तम ॥

