आषाढ पौर्णिमेलाच का साजरी केली जाते गुरुपौर्णिमा? जाणून घ्या महर्षी व्यास आणि गुरु परंपरेचा इतिहास

गुरुपौर्णिमेचा इतिहास आणि महर्षी वेदव्यासांचे योगदान जाणून घ्या

महाभारत आणि ग्रंथांची रचना: त्यांनी विश्वातील सर्वात मोठा महाकाव्य ग्रंथ 'महाभारत' रचला, ज्यामध्ये श्रीमद्भगवद्गीता समाविष्ट आहे. याशिवाय त्यांनी १८ पुराण आणि उपपुराणांचीही रचना केली.

प्रथम गुरूचे स्थान: व्यासांनी ज्ञानाचा जो प्रकाश पसरवला, त्यामुळे त्यांना 'जगद्गुरू' म्हटले जाते. म्हणूनच गुरुपौर्णिमेला सर्वप्रथम महर्षी व्यासांची पूजा करून मग आपल्या स्वतःच्या गुरूंचे पूजन केले जाते.

"व्यासोच्छिष्टं जगत्सर्वम्"

याचा अर्थ असा आहे की, जगतातील सर्व ज्ञान हे महर्षी व्यासांचे उष्टे/दिलेले आहे, म्हणजे जगातील सर्व ज्ञानाचा उगम व्यासांच्या रचनेतूनच झाला आहे.)

३. चातुर्मास आणि साधनेची सुरुवात

आषाढ पौर्णिमेपासून चातुर्मासाची सुरुवात होते.

पूर्वीच्या काळात ऋषी-मुनी आणि साधू एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी भ्रमण करत असत. परंतु पावसाळ्याच्या चार महिन्यांत ते एकाच ठिकाणी थांबून (वर्षारंभ/चातुर्मास) ध्यान आणि साधना करत असत.

या चार महिन्यांत शिष्य आपल्या गुरूंच्या चरणांशी बसून ज्ञान ग्रहण करत असत. या ज्ञानसाधनेची सुरुवात आषाढ पौर्णिमेच्या दिवशीच होत असे, म्हणून या दिवसाला विशेष महत्त्व आहे.

४. इतर अध्यात्मिक आणि ऐतिहासिक संदर्भ

भगवान शिव (आदिगुरू): पौराणिक कथेनुसार, याच दिवशी भगवान शिवाने सप्तर्षींना योगाचे आणि अध्यात्माचे ज्ञान दिले होते. त्यामुळे शिव हे 'आदिगुरू' बनले आणि हा दिवस गुरुपौर्णिमा म्हणून ओळखला गेला.

भगवान बुद्ध: बौद्ध धर्मानुसार, भगवान बुद्धांनी गृहत्याग आणि ज्ञानप्राप्तीनंतर आषाढ पौर्णिमेच्याच दिवशी सारनाथ येथे आपल्या पहिल्या ५ शिष्यांना पहिला उपदेश (धम्मचक्कप्पवत्तन) दिला होता.

भगवान महावीर: जैन परंपरेनुसार, याच दिवशी भगवान महावीरांनी आपले पहिले शिष्य इंद्रभूती गौतम यांना आपले शिष्य म्हणून स्वीकारले होते.

५. गुरुपौर्णिमेचे महत्त्व

अज्ञानाचा नाश: 'गु' म्हणजे अंधार (अज्ञान) आणि 'रू' म्हणजे प्रकाश (ज्ञान). जो आपल्याला अज्ञानाच्या अंधारातून ज्ञानाच्या प्रकाशाकडे नेतो, तो गुरू.

कृतज्ञता व्यक्त करणे: हा दिवस आपल्याला मार्गदर्शन करणाऱ्या, योग्य मार्ग दाखवणाऱ्या आणि जीवनाला आकार देणाऱ्या गुरूंविषयी आदर आणि कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा दिवस आहे.

 व्यास पूर्णिमा म्हणजे काय?

आषाढ महिन्यातील पौर्णिमेला 'व्यास पूर्णिमा' किंवा 'गुरु पूर्णिमा' असे म्हणतात.

असे मानले जाते की या दिवशी महान ऋषी वेदव्यास यांचा जन्म झाला होता. महर्षी वेदव्यास यांनी चार वेदांचे (ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्ववेद) वर्गीकरण केले, १८ पुराणे आणि 'महाभारत' या महाकाव्याची रचना केली. त्यामुळे त्यांना मानवजातीचे 'आदिगुरु' मानले जाते. त्यांच्याप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी ही पौर्णिमा 'व्यास पूर्णिमा' म्हणून साजरी केली जाते.

व्यास पौर्णिमेचा संदेश

"गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुः गुरुर्देवो महेश्वरः।

गुरुः साक्षात परंब्रह्म तस्मै श्री गुरवे नमः॥

महर्षी वेदव्यासांचे मानवी संस्कृतीतील योगदान

महर्षी वेदव्यासांचे मानवी संस्कृतीतील आणि विशेषतः भारतीय संस्कृतीतील योगदान अत्यंत अद्वितीय आणि महान आहे. त्यांना भारतीय संस्कृतीचे 'आद्य ग्रंथकार' आणि 'ज्ञानमहर्षी' मानले जाते.

१. वेदांचे वर्गीकरण  

मूळचा एकच विशाल वेद सर्वसामान्यांना समजणे आणि त्याचे जतन करणे कठीण जात होते.

महर्षी व्यासांनी त्या अथांग ज्ञानराशीचे ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद आणि अथर्ववेद अशा चार भागांत शास्त्रीय वर्गीकरण केले.

'वेद विभाजीत केले' (व्यास केले) म्हणून त्यांना 'वेदव्यास' हे नाव मिळाले.

२. 'महाभारत' या महाकाव्याची रचना

वेदव्यासांनी जगातील सर्वात मोठ्या 'महाभारत' या महाकाव्याची रचना केली.

महाभारतात मानवी जीवनातील धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष या चारही पुरुषार्थांचे सखोल विश्लेषण आहे.

३. 'श्रीमद्भगवद्गीता' – मानवी जीवनदर्शन

महाभारतातील 'भीष्मपर्वा'चा भाग असलेली भगवद्गीता ही मानवजातीला मिळालेली महर्षी व्यासांची सर्वात मोठी देणगी आहे.

कर्मयोग, ज्ञानयोग आणि भक्तिज्ञानाचा संदेश देणारा हा ग्रंथ केवळ धार्मिक नसून सर्व मानवांसाठी उत्कृष्ट जीवनव्यवस्थापन (Life Management) शिकवणारा ग्रंथ आहे.

४. १८ पुराणे आणि ब्रह्मसूत्रांची रचना

सर्वसामान्य आणि अशिक्षित लोकांना वेदांमधील कठीण तत्त्वज्ञान सोप्या गोष्टींच्या रूपात कळावे, म्हणून त्यांनी १८ महापुराणांची रचना केली.

वेदांताचे चिंतन स्पष्ट करण्यासाठी त्यांनी 'ब्रह्मसूत्र' या अत्यंत क्लिष्ट आणि उच्च तत्त्वज्ञानात्मक ग्रंथाची निर्मिती केली.

व्यासांनी मानवी समाजाला ज्ञानाची अखंड परंपरा दिली.

म्हणूनच त्यांच्या जन्मदिनी आषाढ पौर्णिमेला 'व्यासपौर्णिमा' किंवा 'गुरुपौर्णिमा' साजरी केली जाते.

"व्यासोच्छिष्टं जगत्सर्वम्" म्हणजेच जगातील सर्व ज्ञान हे व्यासांच्या मुखातून उरलेले आहे, असे मानले जाते.

भारतीय संस्कृतीत गुरु-शिष्य परंपरेचे महत्त्व

भारतीय संस्कृतीत गुरु-शिष्य परंपरा ही केवळ एक शिक्षण पद्धती नसून तो आपल्या संस्कृतीचा आणि अध्यात्माचा पाया मानला जातो. आपल्याकडे 'गुरु' या शब्दाला अत्यंत पवित्र स्थान आहे.

गुरु-शिष्य परंपरेचे महत्त्व

 अज्ञानाचा नाश आणि ज्ञानाचा प्रकाश देणे सत्याचा मार्ग दाखवण्याचे कार्य गुरु करतात.

केवळ पुस्तकी ज्ञान नाही, तर संस्कार!

या परंपरेत गुरु शिष्याला केवळ ग्रंथांमधील विद्या शिकवत नाहीत, तर जीवन कसे जगावे, नीतिमत्ता, संयम, नम्रता आणि सामाजिक कर्तव्ये यांसारखे संस्कार देतात.

पूर्वीच्या 'गुरुकुल' पद्धतीमध्ये शिष्य गुरुंच्या सानिध्यात राहून व्यावहारिक व आत्मिक अशा दोन्ही प्रकारचे ज्ञान आत्मसात करतात.

ज्ञानाचे एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे हस्तांतरण

प्राचीन काळात वेद, उपनिषदे, संगीत, आयुर्वेद, धनुर्विद्या आणि विविध कला मौखिक परंपरेने (श्रुती आणि स्मृती) एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे जात असत.

गुरु-शिष्य परंपरेमुळेच भारतातील हे अथांग आणि समृद्ध ज्ञान हजारो वर्षे सुरक्षित राहिले आहे

भारतीय तत्त्वज्ञानानुसार, मोक्ष किंवा आत्मज्ञान मिळवण्यासाठी समर्थ गुरूंचे मार्गदर्शन आवश्यक मानले जाते.

स्वामी विवेकानंद आणि रामकृष्ण परमहंस, संत ज्ञानेश्वर आणि स्वामी निवृत्तीनाथ, तसेच समर्थ रामदास स्वामी आणि छत्रपती शिवाजी महाराज ही गुरु-शिष्याच्या अलौकिक नात्याची श्रेष्ठ उदाहरणे आहेत

समर्पण आणि कृतज्ञतेची भावना

या परंपरेत शिष्याकडून 'श्रद्धा आणि समर्पण' तर गुरूकडून 'निरपेक्ष प्रेम आणि मार्गदर्शन' अभिप्रेत असते

अस्वीकरण (Disclaimer) : या लेखात दिलेली माहिती आणि उपाय सामान्य माहितीवर आधारित आहे. या माहितीची पूर्णता, विश्वासार्हता आणि अचूकता याबाबत वेबदुनिया कोणतीही हमी देत ​​नाही. अधिक माहितीसाठी संबंधित तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

Edited By - Priya Dixit