हरतालिका पूजा साहित्य व संपूर्ण पूजन विधी मंत्रांसह | गुरुजी न बोलवता घरच्या घरी पूजा कशी करावी?
हरतालिका तृतीया हा भगवान शिव आणि माता पार्वती यांच्या पूजनाचा पवित्र दिवस मानला जातो. या दिवशी विवाहित महिला पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी आणि सुखी वैवाहिक जीवनासाठी, तर काही अविवाहित मुली मनासारखा जीवनसाथी मिळावा यासाठी व्रत व पूजा करतात. माता पार्वतीने भगवान शिवांना पती म्हणून प्राप्त करण्यासाठी केलेल्या तपश्चर्येची आठवण या व्रताशी जोडली जाते.
हरतालिका पूजेसाठी नेहमी गुरुजी बोलवणे शक्य नसल्यास घरच्या घरी श्रद्धेने, स्वच्छतेने आणि आपल्या कुटुंबाच्या परंपरेनुसार पूजा करता येते. त्यासाठी लागणारे साहित्य, पूजेची मांडणी, संकल्प, आवाहन, षोडशोपचार पूजा, हरतालिका कथा, आरती आणि मंत्र यांची माहिती येथे सोप्या पद्धतीने दिली आहे.
हरतालिका पूजेसाठी लागणारे संपूर्ण साहित्य
पूजा करण्यापूर्वी सर्व साहित्य एका ताटात किंवा पूजेच्या ठिकाणी व्यवस्थित मांडून ठेवा. खालील साहित्य पारंपरिक घरगुती हरतालिका पूजेसाठी उपयोगी पडते.
१. मुख्य पूजेचे साहित्य
भगवान शिव आणि माता पार्वती यांच्या वाळूने तयार केल्या मुरत्या किंवा शिव-पार्वतीच्या प्रतिमा.
गणपतीची मूर्ती किंवा सुपारीचा गणपती.
चौरंग किंवा पाट.
स्वच्छ लाल, पिवळे किंवा हिरवे वस्त्र.
तांदूळ (अक्षता).
हळद, कुंकू, चंदन, अबीर, गुलाल.
गंध आणि अत्तर.
फुले, हार आणि दुर्वा.
बेलपत्र.
धूप, अगरबत्ती, कापूर.
तुपाचा किंवा तेलाचा दिवा.
पंचामृतासाठी दूध, दही, तूप, मध आणि साखर.
स्वच्छ पाणी आणि गंगाजल उपलब्ध असल्यास.
नैवेद्यासाठी फळे, मिठाई, खीर किंवा घरचा सात्त्विक पदार्थ.
विड्याची पाने, सुपारी, दक्षिणा.
कलश, नारळ, आंब्याची पाने किंवा उपलब्ध पवित्र पाने.
२. सौभाग्याचे साहित्य
विवाहित महिलांसाठी:
हिरव्या बांगड्या.
कुंकू.
हळद.
मंगळसूत्र किंवा सौभाग्यचिन्हे.
फुले व गजरा.
साडी किंवा देवीला अर्पण करण्यासाठी वस्त्र.
आरसा, कंगवा.
मेहंदी, काजळ आणि इतर सौभाग्य अलंकार, परंपरेनुसार.
३. हरतालिका पूजेसाठी विशेष साहित्य
वाळू, माती किंवा उपलब्ध असल्यास शाडू माती.
शिवलिंग आणि पार्वतीची प्रतिमा.
पत्री व विविध फुले.
फळे आणि नैवेद्य.
हरतालिका व्रताची कथा किंवा पुस्तक.
आरतीचे पुस्तक.
पूजेचे ताट, पंचपात्र, चमचा आणि घंटा.
टीप: सर्व साहित्य उपलब्ध नसले तरी पूजा थांबवण्याची गरज नाही. श्रद्धेने उपलब्ध असलेल्या स्वच्छ साहित्याने पूजा करता येते. तुमच्या घरातील परंपरेनुसार काही वस्तू अधिक असू शकतात.
हरतालिका पूजन विधी : गुरुजी न बोलवता घरच्या घरी पूजा कशी करावी?
१. पूजेची पूर्वतयारी
सर्वप्रथम घरातील पूजेची जागा स्वच्छ करून घ्या. चौरंगावर स्वच्छ वस्त्र अंथरा. त्यावर तांदळाची रांगोळी किंवा साधी रांगोळी काढा.
शिव-पार्वतीच्या मूर्ती चौरंगावर ठेवा. बाजूला गणपतीची स्थापना करा. कलश ठेवायचा असल्यास त्यात पाणी भरून त्यावर आंब्याची पाने व नारळ ठेवा.
पूजेच्या वेळी पूर्व किंवा उत्तर दिशेकडे तोंड करून बसण्याची प्रथा अनेक घरांत आहे. मात्र जागा आणि घरच्या परंपरेनुसार व्यवस्था करू शकता.
२. स्नान करून शुद्धीकरण
पूजेपूर्वी स्नान करून स्वच्छ वस्त्रे परिधान करा. पूजा स्थळावर पाणी शिंपडून शुद्धीकरण करा.
शुद्धीकरण मंत्र
ॐ अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा । यः स्मरेत् पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः ॥
अर्थ: भगवान विष्णूंचे स्मरण केल्याने बाह्य आणि आंतरिक शुद्धी प्राप्त होते, अशी या मंत्राची भावना आहे.
यानंतर तीन वेळा आचमन करू शकता.
३. गणपती पूजन
कोणत्याही शुभ कार्यापूर्वी प्रथम श्रीगणेशाचे पूजन करण्याची परंपरा आहे.
गणपतीला अक्षता, फुले आणि दुर्वा अर्पण करा. गंध, कुंकू लावा. नैवेद्य दाखवा.
गणपती मंत्र
ॐ गं गणपतये नमः ॥
हा मंत्र ११ किंवा २१ वेळा म्हणू शकता.
गणपती प्रार्थना
वक्रतुण्ड महाकाय सूर्यकोटि समप्रभ । निर्विघ्नं कुरु मे देव शुभकार्येषु सर्वदा ॥
अर्थ: हे गणराया, माझ्या सर्व शुभ कार्यांत येणारे अडथळे दूर करा.
यानंतर म्हणा:
श्री गणेशाय नमः । गणपती बाप्पा मोरया ॥
४. कलश स्थापना
कलशामध्ये स्वच्छ पाणी भरा. त्यात अक्षता, सुपारी किंवा नाणे ठेवू शकता. कलशावर पाने व नारळ ठेवा.
कलशाला हळद-कुंकू लावा आणि फुले अर्पण करा.
कलश मंत्र
कलशस्य मुखे विष्णु: कंठे रुद्र: समाश्रित:
मूले त्त्राअस्थितो ब्रह्मा मध्ये मातृगणा: स्मृता: ॥
कुक्षौ तु सागरा: सर्वे सप्तद्वीपा वसुधरा ।
ऋग्वेदोऽथ यजुर्वेद: सामवेदो ह्यथर्वण: ।
अंगैश्च सहिता: सर्वे कलशं तु समाश्रिताः ।
अत्र गायत्री सावित्री शांतिः पुष्टिकरी तथा ।
आयांतु देविपूजार्थ दुरितक्षयकारकाः ॥
गंगे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वती ।
नर्मदे, सिंधु, कावेरि जलेऽस्मिन् सन्निधिं कुरु ॥
श्रीवरुणाय नमः ।
सर्वोपचारार्थे गंधाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥
अर्थ: कलशात विष्णू, रुद्र, ब्रह्मा, मातृशक्ती, समुद्र आणि पवित्र ज्ञानतत्त्वांचे प्रतीकात्मक आवाहन केले जाते.
५. हरतालिका व्रताचा संकल्प
पूजेतील हा महत्त्वाचा भाग आहे. संकल्प करताना आपले नाव, गोत्र माहीत असल्यास गोत्र, तारीख आणि व्रताचा उद्देश सांगावा.
उजव्या हातात थोडे पाणी, अक्षता आणि फूल घ्या.
सोपा संकल्प
मम उपात्त समस्त दुरितक्षयद्वारा श्रीपार्वतीपरमेश्वर प्रीत्यर्थं हरतालिका तृतीया व्रतं करिष्ये ।
मम कुटुम्बस्य सुखशान्त्यर्थं, आरोग्य-ऐश्वर्य-सौभाग्य-सिद्ध्यर्थं च श्रीपार्वतीपरमेश्वर पूजनं करिष्ये ॥
यानंतर हातातील पाणी खाली सोडा.
सोप्या मराठीत संकल्प: “आज हरतालिका तृतीयेच्या पवित्र दिवशी मी भगवान शिव आणि माता पार्वती यांची श्रद्धेने पूजा करीत आहे. माझ्या कुटुंबाच्या सुख-शांतीसाठी, आरोग्यासाठी आणि मंगलमय जीवनासाठी हे व्रत व पूजन करीत आहे. हे शिव-पार्वती, माझी पूजा स्वीकारा.”
६. भगवान शिव आणि माता पार्वती यांचे आवाहन
शिव-पार्वतीच्या मूर्तीसमोर हात जोडून देवतांचे आवाहन करा.
भगवान शिव आवाहन मंत्र
ॐ नमः शिवाय ॥
हा मंत्र ११, २१ किंवा १०८ वेळा म्हणू शकता.
माता पार्वती मंत्र
ॐ पार्वत्यै नमः ॥
हा मंत्र ११ वेळा म्हणू शकता.
संयुक्त प्रार्थना
ॐ उमामहेश्वराभ्यां नमः ॥
या मंत्राने शिव-पार्वतीला नमस्कार करून फुले अर्पण करा.
७. शिव-पार्वतीला स्नान घालणे
मूर्ती स्नानासाठी योग्य असल्यास प्रथम स्वच्छ पाण्याने स्नान घाला. त्यानंतर पंचामृताने अभिषेक करू शकता. वाळूच्या किंवा मातीच्या किंवा रंगवलेल्या मूर्तींना पाणी घालायचे नसेल, तर पाण्याचे प्रतीकात्मक अर्पण करा.
स्नान मंत्र
ॐ गंगेच यमुने चैव गोदावरि सरस्वति।नर्मदे सिन्धु कावेरि जलेऽस्मिन् संनिधिं कुरु॥
अर्थ: गंगा, यमुना, गोदावरी, सरस्वती, नर्मदा, सिंधू आणि कावेरी या पवित्र नद्यांचे जलतत्त्व या पाण्यात उपस्थित राहो.
यानंतर म्हणा:
ॐ नमः शिवाय । ॐ पार्वत्यै नमः ॥
८. षोडशोपचार पूजा : शिव-पार्वतीला १६ उपचार
हरतालिका पूजेत शिव-पार्वतीला पारंपरिक १६ उपचार अर्पण केले जातात. खालील क्रम घरच्या घरी सहज करता येतो.
षोडशोपचार पूजेचा क्रम
प्रत्येक उपचाराच्या वेळी संबंधित मंत्र म्हणा.
आवाहन – देवतांना पूजेसाठी आमंत्रण.
आसन – आसन अर्पण.
पाद्य – चरण धुण्यासाठी पाणी.
अर्घ्य – सन्मानपूर्वक जल अर्पण.
आचमन – आचमनासाठी पाणी.
स्नान – अभिषेक किंवा प्रतीकात्मक जल अर्पण.
वस्त्र – वस्त्र अर्पण.
यज्ञोपवीत – उपलब्ध असल्यास अर्पण.
गंध – चंदन किंवा गंध.
पुष्प – फुले व हार.
धूप – धूप किंवा अगरबत्ती.
दीप – दिवा प्रज्वलित करणे.
नैवेद्य – फळे, मिठाई किंवा सात्त्विक पदार्थ.
तांबूल – विडा, सुपारी, दक्षिणा.
नमस्कार – हात जोडून प्रार्थना.
प्रदक्षिणा व आरती – पूजा पूर्ण करणे.
प्रत्येक उपचारासाठी सोपे मंत्र
उपचार मंत्र
आवाहन
ॐ उमामहेश्वराभ्यां नमः । आवाहयामि ।
आसन
ॐ उमामहेश्वराभ्यां नमः । आसनं समर्पयामि ।
पाद्य
ॐ उमामहेश्वराभ्यां नमः । पाद्यं समर्पयामि ।
अर्घ्य
ॐ उमामहेश्वराभ्यां नमः । अर्घ्यं समर्पयामि ।
आचमन
ॐ उमामहेश्वराभ्यां नमः । आचमनीयं समर्पयामि ।
स्नान
ॐ उमामहेश्वराभ्यां नमः । स्नानं समर्पयामि ।
वस्त्र
ॐ उमामहेश्वराभ्यां नमः । वस्त्रं समर्पयामि ।
गंध
ॐ उमामहेश्वराभ्यां नमः । गन्धं समर्पयामि ।
पुष्प
ॐ उमामहेश्वराभ्यां नमः । पुष्पाणि समर्पयामि ।
धूप
ॐ उमामहेश्वराभ्यां नमः । धूपं आघ्रापयामि ।
दीप
ॐ उमामहेश्वराभ्यां नमः । दीपं दर्शयामि ।
नैवेद्य
ॐ उमामहेश्वराभ्यां नमः । नैवेद्यं निवेदयामि ।
तांबूल
ॐ उमामहेश्वराभ्यां नमः । तांबूलं समर्पयामि ।
नमस्कार
ॐ उमामहेश्वराभ्यां नमः । नमस्कारान् समर्पयामि ।
लक्षात ठेवा: सर्व उपचारांसाठी एकच मंत्र वापरला तरी घरगुती पूजेसाठी सोपे पडते. प्रत्येक वेळी शिव-पार्वतीला मनोभावे अर्पण करणे महत्त्वाचे आहे.
९. भगवान शिवाचे पूजन
भगवान शिवाला चंदन, अक्षता, बेलपत्र, फुले, धूप, दीप आणि नैवेद्य अर्पण करा.
शिव मंत्र
ॐ नमः शिवाय ॥
महामृत्युंजय मंत्र
ॐ त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम् । उर्वारुकमिव बन्धनान् मृत्योर्मुक्षीय मामृतात् ॥
हा मंत्र श्रद्धेने म्हणू शकता. ३, ११ किंवा २१ वेळा जप करणे हा घरगुती पूजेतील एक पर्याय आहे.
शिवाला बेलपत्र अर्पण करताना
ॐ नमः शिवाय । बिल्वपत्रं समर्पयामि ॥
बेलपत्र उपलब्ध नसेल तर उपलब्ध फुले अर्पण करा.
१०. माता पार्वतीचे पूजन
माता पार्वतीला हळद-कुंकू, फुले, हार, वस्त्र, बांगड्या आणि सौभाग्याचे साहित्य अर्पण करा.
पार्वती मंत्र
ॐ पार्वत्यै नमः ॥
गौरी प्रार्थना
सर्वमङ्गलमाङ्गल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके । शरण्ये त्र्यम्बके गौरि नारायणि नमोऽस्तुते ॥
अर्थ: हे सर्व मंगल करणाऱ्या, शिवस्वरूपिणी, सर्व इच्छा पूर्ण करणाऱ्या गौरी माता, मी तुम्हाला नमस्कार करते.
सौभाग्य प्रार्थना
“हे माता पार्वती, माझ्या कुटुंबावर तुमची कृपा राहू दे. पती-पत्नीमध्ये प्रेम, विश्वास, आरोग्य आणि सुख-शांती नांदो. सर्व महिलांना सौख्य आणि मंगलमय जीवन लाभो.”
११. हरतालिका व्रताची कथा वाचन
पूजेनंतर हरतालिका व्रताची कथा वाचावी किंवा ऐकावी. कथा सांगताना माता पार्वतीने भगवान शिवांना पती म्हणून प्राप्त करण्यासाठी केलेल्या तपश्चर्येचे स्मरण केले जाते.
१२. नैवेद्य दाखवणे
नैवेद्याच्या ताटात फळे, खीर, मिठाई किंवा घरच्या परंपरेनुसार सात्त्विक पदार्थ ठेवा.
नैवेद्य दाखवताना:
ॐ उमामहेश्वराभ्यां नमः । नैवेद्यं निवेदयामि ॥
यानंतर थोडे पाणी अर्पण करा.
नैवेद्य दाखवल्यानंतर काही वेळ शांत बसून देवाचे स्मरण करा.
१३. धूप आणि दीप आरती
धूप दाखवा. त्यानंतर दिव्याने शिव-पार्वतीची आरती करा.
आरतीपूर्वी मंत्र
ॐ जयन्ती मङ्गला काली भद्रकाली कपालिनी । दुर्गा क्षमा शिवा धात्री स्वाहा स्वधा नमोऽस्तुते ॥
त्यानंतर आपल्या घरातील पारंपरिक आरती म्हणा.
शिव आरती, हरतालिका आरती आणि कापूर आरती म्हणावी.
१४. प्रदक्षिणा आणि नमस्कार
आरती झाल्यानंतर देवाला नमस्कार करा. घरातील परंपरेनुसार प्रदक्षिणा घाला.
प्रदक्षिणा मंत्र
यानि कानि च पापानि जन्मान्तरकृतानि च । तानि तानि प्रणश्यन्ति प्रदक्षिणपदे पदे ॥
यानंतर म्हणा:
ॐ नमः शिवाय । ॐ पार्वत्यै नमः ॥
१५. हरतालिका पूजेची सांगता
पूजेच्या शेवटी हात जोडून मनोभावे प्रार्थना करा.
सांगता प्रार्थना
“हे भगवान शिव आणि माता पार्वती, आज केलेल्या पूजेमध्ये काही चुका झाल्या असल्यास क्षमा करा. आमच्या कुटुंबावर तुमची कृपा राहू दे. सर्वांना आरोग्य, सुख, शांती आणि समृद्धी लाभो. आमच्या मनातील चांगल्या इच्छा पूर्ण होऊ देत. हरतालिका व्रताचे पुण्य सर्वांना लाभो.”
यानंतर:
ॐ तत्सत् । हर हर महादेव । जय माता पार्वती ॥
हर हर महादेव! जय माता पार्वती!
