रुक्मिणी स्वयंवर प्रसंग चौथा

-विश्रांतीचा निजबोधू । म्हणवूनि नांवें तूं मुकुंदू । सकळ सुखाचा आनंदकंदू । तुज कोण वधू वरीना ॥ ८ ॥

कुळ शीळ धन रूप । विद्या वयसा अतिस्वरूप । शांति कांति तेज अमूप । करिती तप तुजलागीं ॥ ९ ॥

ऎशी लावण्यगुणसंपत्ती । धीरवती आणि सती । त्याही तुजसमान वर न पावती । तेथें मी किती वराक ॥ १० ॥

ऎकें नरवीरपंचानना । प्राप्तकाळीं पाणिग्रहणा । तुज कोण वरीना अंगना । मनमोहन श्रीकृष्णा ॥ ११ ॥

म्हणसी मी सोयरा अति काळा । बोलावितेसी विवाह – मेळा । तरी पाणीग्रहण जी शिशुपाळा । तो काळांतकाळ मजलागी ॥ १२ ॥

ते काळीं त्वां नुपेक्षावें । हेंचि मागें जिवेंभावें । मज दीनातें उद्धरावें । धांवें पावें लग्नासी ॥ १३ ॥

तन्मे भवान् खलु वृत: परिरंग जायामात्मर्पितश्च भवतोऽत्र विभो विधेहि !

मा वीरभागमभिमर्शतु चैद्य आराद्वोमायुवन्मृगपतेर्बलिमंबुजाक्ष ॥ ३ ॥

माने वाचा आणि काया । निर्धारेंशीं तुझी जाया । मी झाल्यें असें यदुराया । विवाह त्वां कीजे ॥ १४ ॥

तूं तंव पर गा प्रकृती । तुज नावडे स्त्रियांची संगती । उपेक्षिसी माझी विनंती । थोर अपकीर्ती तुज तेव्हां ॥ १५ ॥

मी तव तुझेंचि अर्धांग । केवीं शिशुपाळ शिवे माझें आंग । तूं शिरावरी असतां श्रीरंग । मी वीरविभाग यदुवीर ॥ १६ ॥

कृष्णकेसरीची संपत्ती । चैद्यजंबुक जैं गा नेती । कमळनयना कमळापती । थोर अपकीर्ती होईल ॥ १७ ॥

पूर्तेष्टदत्तनियमव्रतदेवविप्रगुर्वर्चनादिभिरलं भगवान् परेश: ॥

आराधितो यदि गदाग्रज एत्य पाणिं गृह्यतु मे न दमघोषसुतादयोऽन्ये ॥ ४ ॥

तरीच साधेल हें लग्न । जरी म्यां केले असेल भगवद्भजन । ब्रह्मभावें ब्राह्मणपूजन । देवतार्चन हरीचें ॥ १८ ॥

इष्ट जे कां यागादिक । वापी कूप आराम देख । गोभूरत्‍नदानादिक । त्याहून अधिक अन्नदान ॥ १९ ॥

व्रत जें कां एकादशी । पूजाविधि जागरणेंशीं । ब्राह्मणभोजन द्वादशीसी । भगवंताशीं वल्लभ ॥ २० ॥

सकळ धर्माचा पैं धर्म । गुरु तोचि परब्रह्म । ऎसा केला असेल नेम । तरी पुरुषोत्तम मज पावे ॥ २१ ॥

व्रत तप यज्ञ दान । त्याहून अधिक हरींचे ध्यान । निमिषामाजी समाधान । अमन मन होऊनि ठोक ॥ २२ ॥

ऎसोनि साधनें साधिला बोधू । तरी गदू याचा धाकुटा बंधु । वेगीं येऊनि गोविंदू । पाणिग्रहण मज करावें ॥ २३ ॥

परादि वाचा नाहीं सौरस । यालागीं नांवें तूं परेश । भीमकीलिखितें ह्रषीकेश । तटस्थ होऊनि पैं ठेला ॥ २४ ॥

मज कृष्णें नेलियापाठीं । मागें शिशुपाळाचिया पाठीं । बैसेल अवकळा गोमटी । दोघां गांठीं एकचि ॥ २५ ॥

श्र्वोभाविनी त्वमजितोद्वहने विदर्भान् गुप्त: समेत्य पृतनापतिभी: परीत: ।

निर्मथ्य चैद्यमगधेंद्रबलं प्रसह्य मं राक्षसेन विधिनोद्वह वीर्यशुल्काम्॥ ५ ॥

पत्रिका पहावी सावधान । विलंब न करावा व्यवधान । प्रात:काळीं आहे लग्न । ऎसिया समयीं पावावें ॥ २६ ॥

देखोनि लिखिताची तातडी । एकला येऊनि घालिशी उडी । तेव्हां मज म्हणशील कुडी । बुद्धि धडफुडी ऎकावी ॥ २७ ॥

तुझिया निजबोधाची सेना । प्रत्यावृत्ति पाहोनि नयना । स्वानुभवाचेनि भारें जाणा । सावध होऊनि त्वां यावें ॥ २८ ॥

स्वरूप तेचिया मदगजा । गुढार घालावें जी वोजा । प्राणपान जिणती पैजा । तैसे वारू पालाणीं ॥ २९ ॥

जिणोनि जाती मनोरथ । तैसे संजोगावे रथ । चक्रवाटातळीं पर्वत । पीठ होते कर्माचे ॥ ३० ॥

तुझिया निजबोधाचे गाढे । द्वैतदलनीं जे निजगाढे । तेचि यादव करूनि पुढें । सबळबळेंशीं त्वां यावें ॥ ३१ ॥

बाह्य सृष्टी जरी तूं येशीं । तरी तर्क पडेल लोकांसी । कळों नेदितां दुजियासी । गुप्तरूपेंसीं प्रगटावें ॥ ३२ ॥

कृष्णासी शिकविते बुद्धी । म्हणाल चतुर तुम्ही अनादी । ह्रदयशून्य कृष्ण त्रिशुद्धी । वर्तणें बुद्धी माझेनि ॥ ३३ ॥

प्रबळ बळेंशीं सबळ । म्हणाल कां बोलाविते बरळ । तरी माया माहेरी प्रबळ । स्थूळास्थूळ अरिवर्ग ॥ ३४ ॥

सखा जिवलग बंधु सबळ । मागध अष्टधा प्रबळ । मंथोनि चैद्यादि खळ । गज केवळ पर्णावें ॥ ३५ ॥

म्हणशी ढालाची तूं मोठी । गोड बोलाची प्रकृती खोटी । येवढी कां सोसूं आटाटी । म्हणोनि गोष्टी नुपेक्षावी ॥ ३६ ॥

तूं तंव अजिंक्य गा धडफुडा । तुझेनि नावें वाटीव भेडा । मज पर्णावया आळस दवडा । होई गाढा वीरवृत्ती ॥ ३७ ॥

म्हणशी युद्ध मांडेल कडाडी । मी उठेन काढाकाढी । नाहीं लौकिक परवडी । कैची घडी घडवटॆ ॥ ३८ ॥

कैचा अंत्रपाट जाण । कवण म्हणेल सावधान । मीतूंपणा नाहीं व्यवधान । म्हणशी लग्न कैसेनी ॥ ३९ ॥

ऎसेनि लग्न लागलियां पुढां । रणी नाचेल रणधेंडा । वोवाळणी बाण प्रचंडा । परस्परें पडतील ॥ ४० ॥

म्हणशी निधीनें नव्हेल लग्न । अविधीनें करी पाणिग्रहण । येविषयींचे विधान । सावधान परिसावें ॥ ४१ ॥

विवाह तरी बहुतांपरी । पिशाच गांधर्व आसुरी । राजे वरिताती स्वयंवरी । पण महाशूरीं भेदूनि ॥ ४२ ॥

पाणीग्रहण ब्राह्मणांसी । खड्‌गलग्न क्षत्रियांसी । रणीं जिंकोनि महाशूरांशी । राक्षसविधी मज पर्णी ॥ ४३ ॥

जागृती स्वप्नीं सुषप्तिकाळा । तुजवांचोनि न देखें डोळा । ग्लानि लिहिता वेळावेळां । उबग गोपाळा न मानावा ॥ ४४ ॥

आतां ऎकें एक बोल । तुझें वीर्य माझें मोल । अल्प वेंचोनि एक वेळ । दासी केवळ मज करीं ॥ ४५ ॥

अंतपुरांतरचरीमनिहत्य बंधूंस्त्वामुद्वहे कथमिति प्रवदाम्युपायम् ।

पूर्वेद्युरस्ति महती कुलदेवियात्रा यस्यां बहिर्नववधूर्गिरिजामुपेयात् ॥ ६ ॥

म्हणती अंत:पुरामाजील तूं वधू । काढितां आडवे येतील तुझे बंधू । त्यांचा मजकरितां वधू । दू:खसंबंधू होईल ॥ ४६ ॥

येचिविषयीं जी उपाया । सांगेन ऎकें यादवराया । वेगी यावें अंबालया । यात्रासमया ठाकूनी ॥ ४७॥

कुळींचा कुलधर्म भीमकराया । नगराबाहेर अंबालया । नववधू न्यावी पूजावया । जगदंबेसी कुळधर्म ॥ ४८ ॥

तेचि संधी जी कारण । परस्परें हेचि खूण । तेथें रहूनि सावधान । ओंपुण्या करावें ॥ ४९ ॥

यस्यांघ्रिपंकजरज:स्नपनं महांतोवांछत्युमापतिरिवात्मतमोपहत्यै ।

यर्ह्यंबुजाक्ष न लभेय भवत्प्रसादं जह्यामसृन्व्रतकृशान् शतजन्मभि: स्यात्॥ ७ ॥

म्हणसी ऎश्वर्यें थोर इंद्र । रूपें मदन कां चंद्र । हे सांडूनि आग्रह थोर । माझाचि कां करितेसी ॥ ५० ॥

ऎसें न म्हणावें सर्वेश्वरा । कवण जाणे या विचारा । केवळ नव्हेसी तूं नोवरा । जन्मोद्धारा मजलागीं ॥ ५१ ॥

तुझिया चरणींची माती । ब्रह्मादिदेवां नव्हे प्राप्ती । आंगें येऊनि उपापती । स्नान वांछिती पदरजीं ॥ ५२ ॥

महादेवा तमोगुण । त्या तमासी उपशमन । तुझिये चरणींचे रज जाण । लागलें ध्यान शिवासी ॥ ५३ ॥

चरणरजालागीं केवळ । ब्रह्मा जाहला पोटींचे बाळ । तोही न पावे चरणकमळ । नाभिकमळीं स्थापिला ॥ ५४ ॥

त्याचि लाजा जी गोपाळा । चरणजा आला गोकुळा । तुवा ठकविला त्याही वेळा । वत्सें गोवळा जाहलासी ॥ ५५ ॥

हें जाणोनि सदाशिवें । ध्यान मांडिलें जीवेंभावें । ऎशियाची प्राप्ती मी पावें । तै थोर दैवे दैवाचा ॥ ५६ ॥

योग याग तपें तपती । तरी नव्हे तुझी प्राप्ती । मी तंव धीट मोठी चित्तीं । आहें वांछिती अर्धांग ॥ ५७ ॥

पत्रिका वाचितांचि देख । तुवां यावें आवश्यक । मज पर्णून नेदिशी सुख । तरी परमदु:ख होईल ॥ ५८ ॥

तुझी कृपा नव्हतां फूडी । कवण जिणियाची आवडी । देहदंडाची हे बेडी । कोण कोरडी वोढील ॥ ५९ ॥

कृपा न करवेल येथें । तरी मारूनि जा आपुले हातें । मग परलोकीं तरी तूतें । सावकाश भोगीन ॥ ६० ॥

ऎसें घडवितां जरी न घडे । तरी देह करीन मी कोरडें । व्रतें तपें अवघडें । तुज उद्देशें करीन ॥ ६१ ॥

प्राण सांडीन सर्वथा । म्हणसी काय येईल हाता । तरी एका दों पांचां सातां । जन्मशतां वरीन ॥ ६२ ॥

पत्रिका वाचितांचि जाण । जाणवेल शहाणपण । म्या तंव वाहिलीसे आण । तुजवीण अन्य वरीं ना ॥ ६३ ॥

ब्राह्मण उवाच ॥ इत्येते गुह्यसंदेश यदुदेव मयऽऽह्रता: । विमृश्य कर्तुं यच्चात्र क्रियतं तदनंतरम् ॥ ८ ॥

द्विज म्हणे यदुनायका । सेवेशी निवेदिली पत्रिका । ते वाचूनि सविवेका । कार्यसिद्धि करावी ॥ ६४ ॥

पत्रिका वाचितांचि गोपाळा । पुढें भीमकी देखे डोळां । बाहू पसरूनि उतावेळा । उठे वहिला आलिंगना ॥ ६५ ॥

भीमकी भावार्थाची कैसी । चटपट लागली देवासी । निद्रा न लगेचि सेजेसी । उठीबैसी करीतसे ॥ ६६ ॥

नवल वैदर्भीचा भावो । रात्रीं वोसणावे देवो । भीमकी सांडूं नको देहो । आलों पाहा वे पर्णावया ॥ ६७ ॥

जया ह्रदयीं जैसा भावो । तयासी तैसा भेटे देवो । भीमकी कृष्णमय पाहाहो । कृष्णदेवो तन्मय ॥ ६८ ॥

ह्रदयीं नाहीं सत्य भावो । तंव कैसिनी पावे देवो । भीमकी भाग्याची पहा हो । उठिला देवों सत्वर ॥ ६९ ॥

कृष्ण सांगे द्विजाजवळी । रात्रीची अवस्था सकळी । मग हांसोनियां वनमाळी । टाळिया टाळी पिटिली ॥ ७० ॥

एका विनवी जनार्दना । कृष्ण चालिला पाणिग्रहणा । भक्तवचनासी अवगणना । देव सर्वथा न करीचि ॥ ७१ ॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे दशमस्कंधे हरिवंशसहितासंमते रुक्मिणीस्वयंवरे चतुर्थ: प्रसंग: ४ ॥

॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥