श्री वज्रेश्वरी योगिनी देवी मंदिराबद्दल संपूर्ण माहिती

वज्रेश्वरी महात्म्यातील आणखी एक आख्यायिका सांगते की इंद्र आणि इतर देव देवी पार्वतीकडे गेले आणि देवीला कालिकाला राक्षसाचा वध करण्यास मदत करण्याची विनंती केली. देवी पार्वतीने त्यांना आश्वासन दिले की ती योग्य वेळी त्यांच्या मदतीला येईल आणि त्यांना राक्षसाशी लढण्याचा आदेश दिला. युद्धात कालिकालाने त्याच्यावर फेकलेली सर्व शस्त्रे गिळली किंवा तोडली. शेवटी इंद्राने राक्षसावर वज्र फेकला, वज्रातून देवी प्रकट झाली, ज्याने राक्षसाचा नाश केला. देवांनी तिला वज्रेश्वरी म्हणून गौरवले आणि तिचे मंदिर बांधले.

१७३९ मध्ये, पेशवे बाजीराव प्रथम यांचे धाकटे भाऊ आणि लष्करी सेनापती चिमाजी अप्पा यांनी वसईचा पोर्तुगीजांच्या ताब्यातील बेसिन किल्ला काबीज करण्यासाठी जाताना वडवली प्रदेशात तळ ठोकला होता. तीन वर्षांच्या युद्धानंतरही हा किल्ला अजिंक्य होता. चिमाजी अप्पांनी देवी वज्रेश्वरीला प्रार्थना केली की जर त्यांना हा किल्ला जिंकता आला आणि पोर्तुगीजांचा पराभव करता आला तर ते तिचे मंदिर बांधतील. पौराणिक कथेनुसार, देवी वज्रेश्वरी त्यांच्या स्वप्नात प्रकट झाली आणि त्यांनी त्यांना किल्ला कसा जिंकायचा हे सांगितले. १६ मे रोजी किल्ला पडला आणि वसईतील पोर्तुगीजांचा पराभव पूर्ण झाला. आपला विजय साजरा करण्यासाठी आणि देवी वज्रेश्वरीसमोर घेतलेले व्रत पूर्ण करण्यासाठी, चिमणाजी अप्पांनी नवीन सुभेदार (राज्यपाल) शंकर केशव फडके यांना वज्रेश्वरी मंदिर बांधण्याचे आदेश दिले.

मुख्य प्रवेशद्वारावरील नगरखाना बडोद्याच्या मराठा राजवंशातील गायकवाडांनी बांधला होता. मंदिराकडे जाणाऱ्या दगडी पायऱ्या आणि मंदिरासमोरील दीपमाला (दिव्यांचा बुरुज) नाशिक येथील सावकार नानासाहेब चंदवदकर यांनी बांधली होती.

मंदिराची रचना

मुख्य प्रवेशद्वारावर नगरखाना किंवा ढोलकीचे घर आहे आणि ते बसेन किल्ल्याच्या प्रवेशद्वारासारखेच बांधलेले आहे. मंदिर देखील किल्ल्यासारख्या दगडी भिंतीने वेढलेले आहे. मुख्य मंदिरात जाण्यासाठी बावन्न दगडी पायऱ्या चढाव्या लागतात. एका पायरीवर सोनेरी कासव कोरलेला आहे आणि विष्णूचा कासव अवतार कूर्म म्हणून त्याची पूजा केली जाते.

मुख्य मंदिराचे तीन भाग आहेत: मुख्य आतील गर्भगृह, दुसरा गर्भगृह आणि खांब असलेला मंडप. गृहगृहात सहा मूर्ती आहेत. उजव्या आणि डाव्या हातात अनुक्रमे तलवार आणि गदा असलेली देवीची भगवी मूर्ती आणि तिच्याशिवाय एक त्रिशूल मध्यभागी उभा आहे. देवीच्या डाव्या बाजूला तलवार आणि कमळ असलेल्या रेणुका आईची मूर्ती, वणीची देवी सप्तशृंगी महालक्ष्मी आणि वाघ, देवी वज्रेश्वरीचा वाहन आहे. तिच्या उजव्या बाजूला कमळ आणि कमंडलू असलेली देवी कालिका (ग्रामदेवी) च्या मूर्ती आणि परशु असलेले परशुराम आहेत. देवी चांदीच्या दागिन्यांनी आणि मुकुटांनी सजवलेल्या आहेत, चांदीच्या कमळांवर उभ्या आहेत आणि त्यांना चांदीच्या छत्र्यांनी आश्रय दिला आहे. गर्भगृहाबाहेरील गर्भगृहात गणेश, भैरव, हनुमान आणि मोराबा देवीसारख्या स्थानिक देवतांच्या मूर्ती आहेत. सभामंडपात एक घंटा आहे, जी भाविक मंदिरात प्रवेश करताना वाजवतात आणि संगमरवरी सिंह आहे, जो देवीचा घोडा असल्याचे मानले जाते. सभामंडपाबाहेर एक यज्ञकुंड आहे.

मंदिर परिसरात लहान मंदिरे कपिलेश्वर महादेव (शिव), दत्त, हनुमान आणि गिरी गोसावी पंथातील संतांना समर्पित आहेत. हनुमान मंदिरासमोरील एका पिंपळाच्या झाडाने गणेशाचे रूप धारण केले आहे आणि त्याची देवता म्हणून पूजा केली जाते. १७ व्या शतकातील गिरी गोसावी संत गोधदेबुवा यांची समाधी (समाधी) मंदगिरी टेकडीच्या मागे गौतम टेकडीच्या वर आहे.

मंदिरातील उत्सव

मंदिरात चैत्र (मार्च) महिन्याच्या वाढत्या चंद्राच्या पंधरवड्याच्या पहिल्या दिवसापासून ते रामनवमीच्या नवव्या दिवसापर्यंत आणि नंतर आश्विन (ऑक्टोबर) महिन्याच्या शुक्ल पक्षाच्या पहिल्या दिवसापासून ते विजयादशमीच्या दहाव्या दिवसापर्यंत नवरात्र (हिंदू देवतांच्या पूजेसाठी समर्पित नऊ रात्री) साजरी केली जाते.

चैत्र महिन्यातील अमावस्येला (अमावास्या) देवी वज्रेश्वरीच्या सन्मानार्थ एक मेळा भरतो. महिन्यातील मावळत्या चंद्राच्या पंधरवड्याच्या १४ व्या दिवशी देवीच्या औपचारिक पूजेसह मेळा सुरू होतो. रात्री अमावस्येला दिवे लावले जातात. दुसऱ्या दिवशी, हिंदू महिन्याच्या वैशाखाच्या पहिल्या दिवशी, देवीची प्रतिमा घेऊन पालखी (पालखी) घेऊन औपचारिक मिरवणूक काढली जाते.

मंदिरात साजरे होणारे इतर उत्सव म्हणजे श्रावण महिन्यातील शिवपूजा; कोजागिरी पौर्णिमा - हिंदू महिन्यातील अश्विन पौर्णिमा; दिवाळी (दिव्यांचा सण); होळी (रंगांचा सण); दत्त जयंती (दत्त देवतेचा वाढदिवस); हनुमान जयंती (माकड देवता हनुमानाचा वाढदिवस) आणि गोधादेबुवा जयंती (संत गोधादेबुवा यांचा वाढदिवस).
Photo: Social Media