BRICS Pay म्हणजे काय आणि ते कसे काम करेल? SWIFT सोबतच्या स्पर्धेमागची संपूर्ण माहिती
BRICS Pay मुळे अमेरिकन डॉलर आणि SWIFT नेटवर्कचे वर्चस्व संपेल का? BRICS Pay ची विकेंद्रित प्रणाली, भारताच्या UPI/RuPay ची भूमिका आणि SWIFT सोबतची त्याची स्पर्धा याबद्दल जाणून घ्या.
पाश्चात्य देशांचे आर्थिक वर्चस्व आणि मक्तेदारी यांना आव्हान देण्यासाठी BRICS देशांच्या समूहाने एक मोठे पाऊल उचलले आहे. नवी दिल्लीत झालेल्या १८ व्या BRICS शिखर परिषदेदरम्यान, सदस्य देशांनी स्थानिक चलनांमध्ये व्यापार आणि सीमापार (cross-border) व्यवहार वाढवण्यासाठी 'BRICS Pay' मध्ये गुंतवणूक करण्याची आपली कटिबद्धता व्यक्त केली.
पेमेंट प्रणालींमध्ये "एकच पद्धत सर्वांसाठी योग्य नसते" हे तत्त्व स्वीकारून, BRICS नेत्यांनी 'BRICS पेमेंट्स टास्क फोर्स' (BPTF) कडे अधिक जलद, स्वस्त, सुलभ, पारदर्शक आणि सुरक्षित असे व्यावहारिक पर्याय विकसित करण्याची जबाबदारी सोपवली आहे.
तक्षशिला इन्स्टिट्यूशनमधील जिओस्ट्रॅटेजी प्रोग्रामचे प्रमुख मनोज केवलरमानी यांच्या मते, "याचा उद्देश केवळ एकच जागतिक प्रणाली तयार करणे हा नाही, तर पर्यायांची अशी मालिका तयार करणे हा आहे ज्यामुळे सदस्य देशांना त्यांच्या आर्थिक व्यवहारांशी संबंधित जोखीम कमी करता येईल."
• BRICS Pay म्हणजे काय आणि ते कसे काम करते?
• BRICS Pay मुळे अमेरिकन डॉलर (USD) आणि SWIFT नेटवर्कची जागा घेतली जाईल का?
• BRICS Pay मध्ये भारताच्या UPI आणि RuPay ची भूमिका काय आहे?
• [प्रमाणित] चलनांऐवजी स्थानिक चलनांमध्ये व्यापार कसा होईल?
• SWIFT म्हणजे काय आणि रशिया-युक्रेन युद्धानंतर ते वादग्रस्त का ठरले?
BRICS Pay म्हणजे काय आणि ते कसे काम करेल?
'BRICS Pay' ही एक विकेंद्रित डिजिटल पेमेंट परिसंस्था आहे, जिचा प्रस्ताव सर्वप्रथम २०१८ मध्ये BRICS बिझनेस कौन्सिलने मांडला होता.
हे काही नवीन 'एकच चलन' नाही; तर हे एक असे नेटवर्क आहे जे सदस्य देशांच्या विद्यमान देशांतर्गत पेमेंट पायाभूत सुविधांना एकमेकांशी जोडते.
ते कसे काम करेल?
स्थानिक चलनांमधील व्यवहार: दोन देशांमधील व्यापार थेट त्यांच्या स्वतःच्या चलनांमध्ये (उदा. रुपया, रूबल किंवा युआन) केला जाईल. यामुळे अमेरिकन डॉलरसारख्या त्रयस्थ पक्षाच्या मध्यस्थीची गरज उरणार नाही.
देशांतर्गत पेमेंट नेटवर्क्सचे एकत्रीकरण: 'ब्रिक्स पे' चे मुख्य कार्यकारी अधिकारी आंद्रे मिखाइलिशिन यांच्या मते, या प्रणालीमध्ये भारताची UPI आणि RuPay, रशियाची Mir, ब्राझीलची Pix आणि चीनची CIPS यांसारख्या यंत्रणा एकमेकांशी जोडल्या जातील.
वापरण्यास सुलभता: क्यूआर (QR) कोड, डिजिटल वॉलेट्स किंवा मोबाइल ॲप्सद्वारे देयके (पेमेंट्स) कोणत्याही अडथळ्याविना आणि थेटपणे पूर्ण केली जातील.
"आम्ही 'डी-डॉलरलायझेशन' (डॉलरचा वापर पूर्णपणे बंद करणे) बद्दल बोलत नाही आहोत, तर त्याऐवजी आमचे नागरिक, कंपन्या आणि बँकांना अधिक लवचिकता आणि पेमेंटचे विविध पर्याय उपलब्ध करून देण्यावर भर देत आहोत."
— आंद्रे मिखाइलिशिन, सीईओ, ब्रिक्स पे
ब्रिक्सचे बदलणारे स्वरूप
ब्राझील, रशिया, भारत आणि चीन यांनी २००६ मध्ये स्थापन केलेल्या या गटाचा २०१० मध्ये दक्षिण आफ्रिकेचा समावेश करून विस्तार करण्यात आला. इजिप्त, इथिओपिया, इराण, सौदी अरेबिया, संयुक्त अरब अमिराती आणि इंडोनेशिया यांच्या अलीकडील समावेशामुळे, या गटात आता ११ सदस्य राष्ट्रे आहेत. जागतिक स्तरावर ही एक अत्यंत शक्तिशाली संघटना बनली आहे:
• जागतिक लोकसंख्या: जगातील एकूण लोकसंख्येच्या सुमारे ४९%
• जागतिक जीडीपी (GDP): जगातील एकूण जीडीपीच्या सुमारे ४०%
SWIFT: सध्याची भूमिका आणि आव्हाने
सध्या, आंतरराष्ट्रीय आर्थिक व्यवहारांसाठी बेल्जियमस्थित SWIFT (सोसायटी फॉर वर्ल्डवाइड इंटरबँक फायनान्शियल टेलिकम्युनिकेशन) हे मुख्य माध्यम आहे. हे ११,००० हून अधिक आर्थिक संस्थांना जोडणारे एक सुरक्षित संदेशवहन (मेसेजिंग) नेटवर्क आहे.
SWIFT वरील अवलंबनामुळे निर्माण होणारा धोका
फेब्रुवारी २०२२ मध्ये युक्रेन युद्ध सुरू झाल्यानंतर, पाश्चात्य राष्ट्रांनी रशियाच्या प्रमुख बँकांना SWIFT नेटवर्कमधून वगळले (ब्लॉक केले). या घटनेमुळे विकसनशील आणि उदयोन्मुख अर्थव्यवस्थांमध्ये अशी भीती निर्माण झाली की, पाश्चात्य नियंत्रणाखालील आर्थिक प्रणालीचा वापर राजकीय शस्त्र म्हणून केला जाऊ शकतो. हाँगकाँग विद्यापीठातील सहाय्यक प्राध्यापक अलेजांद्रो रेयेस यांच्या मते, याच अवलंबनामुळे आणि भीतीमुळे पर्यायी पेमेंट प्रणालींची मागणी वाढली आहे.
ब्रिक्स पे (BRICS Pay) विरुद्ध SWIFT: ती SWIFT ची जागा घेऊ शकेल का?
विश्लेषकांचे स्पष्ट मत आहे की, 'ब्रिक्स पे' (BRICS Pay) चा उद्देश 'स्विफ्ट' (SWIFT) प्रणालीला रातोरात पूर्णपणे नष्ट करणे हा नसून, त्याऐवजी तिच्या समांतर चालणारी एक सुरक्षित पर्यायी व्यवस्था निर्माण करणे हा आहे.
• स्विफ्टचा फायदा: स्विफ्टकडे एक विशाल जागतिक नेटवर्क, आंतरराष्ट्रीय मानके आणि अनेक दशकांत कमावलेली विश्वासार्हता आहे.
• बहुविध प्रणाली : प्रा. अलेहांद्रो रेयेस यांच्या मते, भविष्यातील खरा बदल हा विखुरलेल्या आणि बहुविध जागतिक पेमेंट प्रणालीकडे असेल, जिथे अनेक प्रणाली एकाच वेळी कार्यरत असतील.
• तांत्रिक आव्हान: 'नॅटिक्सिस' च्या मुख्य अर्थतज्ज्ञ एलिसिया गार्सिया-हेरेरो यांच्या मते, सर्वात मोठा प्रश्न हा आहे की, भारताची 'यूपीआय', चीनची 'सीआयपीएस' आणि ब्राझीलची 'पिक्स' यांसारख्या भिन्न देशांतर्गत प्रणालींना 'ब्रिक्स पे'च्या माध्यमातून अखंडपणे एकत्रित करता येईल का.
| तुलनात्मक आराखडा: ब्रिक्स पे विरुद्ध स्विफ्ट | ||
| निकष / वैशिष्ट्य | स्विफ्ट (SWIFT) | ब्रिक्स पे (BRICS Pay) |
| स्वरूप | केंद्रीकृत मेसेजिंग नेटवर्क (बेल्जियमस्थित) | विकेंद्रीकृत डिजिटल पेमेंट नेटवर्क |
| चलन सेटलमेंट | प्रामुख्याने अमेरिकन डॉलर (USD) आणि युरो | सदस्य देशांची स्थानिक चलने (उदा. INR, RUB, CNY) |
| तांत्रिक माध्यम | इंटरबँक मेसेजिंग प्रोटोकॉल | QR कोड, डिजिटल |
| संबंधित प्रणाली | जागतिक बँका आणि वित्तीय संस्था | UPI/RuPay (भारत), Mir (रशिया), CIPS (चीन), Pix (ब्राझील) |
| मुख्य उद्दिष्ट | जागतिक आर्थिक हस्तांतरण | एक सुरक्षित, किफायतशीर, स्वतंत्र आणि बहुपक्षीय आर्थिक सुरक्षा कवच |
आर्थिक विश्लेषक प्रियांका शंकर यांच्या मते, 'ब्रिक्स पे' हे जागतिक आर्थिक परिदृश्यातील एका महत्त्वपूर्ण धोरणात्मक बदलाचे निदर्शक आहे. जरी यामुळे अमेरिकन डॉलर किंवा 'स्विफ्ट'चे वर्चस्व त्वरित संपुष्टात येणार नसले, तरीही उदयोन्मुख अर्थव्यवस्थांना पाश्चात्य निर्बंध आणि भू-राजकीय तणावांपासून संरक्षण देण्यासाठी हे नक्कीच एक सुरक्षित, किफायतशीर आणि स्वतंत्र आर्थिक सुरक्षा कवच प्रदान करते.
