भारतात १५ ते ५० टक्के लोकांना व्हिटॅमिन बी१२ ची कमतरता असल्याचे अभ्यासातून समोर आले आहे. विशेषतः शाकाहारी आहार घेणाऱ्यांमध्ये ही समस्या खूप सामान्य आहे. सुरुवातीला लक्षणे सौम्य असतात, पण दुर्लक्ष केल्यास रक्त कमी होणे (अॅनिमिया), मज्जातंतूंचे नुकसान, स्मरणशक्ती कमी होणे आणि काहीवेळा कायमचे न्यूरोलॉजिकल नुकसान देखील होऊ शकते. डॉक्टरांचा इशारा आहे की ही लक्षणे दुर्लक्षित करू नका.
व्हिटॅमिन बी१२ च्या कमतरतेची ५ महत्त्वाची लक्षणे (डॉक्टरांचा इशारा)
१. सतत थकवा आणि अशक्तपणा (Persistent Fatigue & Weakness)
पुरेशी झोप घेतल्यानंतरही सतत थकवा जाणवणे, काम करण्याची ऊर्जा नसणे. बी१२ च्या कमतरतेमुळे लाल रक्तपेशींची निर्मिती कमी होते आणि शरीरात ऑक्सिजन पुरवठा कमी होतो. हे सर्वात सामान्य आणि सुरुवातीचे लक्षण आहे.
२. हात-पायांत मुंग्या येणे किंवा सुन्न होणे (Numbness, Tingling or Pins & Needles)
हात, पाय, बोटांत काटेरी खळबळ, जळजळ किंवा सुन्नपणा जाणवणे. हे मज्जातंतूंच्या नुकसानाचे (peripheral neuropathy) लक्षण आहे. सुरुवातीला सौम्य असते, पण दुर्लक्ष केल्यास चालणे कठीण होऊ शकते.
३. मूड स्विंग्ज, चिंता किंवा नैराश्य (Mood Changes, Irritability, Depression)
अचानक मूड बदलणे, चिडचिड होणे, अस्वस्थता किंवा उदास वाटणे. बी१२ मेंदूतील सेरोटोनिन सारख्या रसायनांच्या उत्पादनात मदत करते. कमतरतेमुळे मानसिक आरोग्य बिघडू शकते.
४. स्मरणशक्ती कमी होणे किंवा ब्रेन फॉग (Memory Loss & Difficulty Concentrating)
विसरणे, लक्ष केंद्रित न होणे, गोंधळल्यासारखे वाटणे. हे मेंदू आणि मज्जासंस्थेवर परिणाम झाल्याचे लक्षण आहे. वृद्धांमध्ये हे अधिक गंभीर ठरू शकते.
५. फिकट त्वचा, जिभेला सूज किंवा तोंडात व्रण (Pale/Yellowish Skin, Sore Red Tongue, Mouth Ulcers)
त्वचा फिकट पडणे, किंचित पिवळी होणे, जिभेला लालसरपणा किंवा सूज येणे, वारंवार तोंडात अल्सर होणे. हे रक्त कमी होण्याशी संबंधित आहे.
इतर लक्षणे ज्याकडे लक्ष द्या
श्वास घेण्यास त्रास, चक्कर येणे
हृदयाचे ठोके वेगाने होणे
केस गळणे किंवा पातळ होणे
वजन कमी होणे किंवा भूक न लागणे
कोणांना जास्त धोका?
शाकाहारी/वेगन आहार घेणारे
वयस्कर व्यक्ती (शोषण क्षमता कमी होते)
पोटाशी संबंधित आजार (गॅस्ट्रिक बायपास, अॅसिडिटीची औषधे दीर्घकाळ घेणारे)
गर्भवती महिला किंवा स्तनपान देणाऱ्या माता
काय करावे?
ही लक्षणे २-३ आठवडे किंवा त्यापेक्षा जास्त काळ राहिल्यास ताबडतोब डॉक्टरांना भेटा.
रक्त तपासणी (Serum B12 Level, CBC, Homocysteine) करून कमतरता निश्चित करा.
उपचार: डॉक्टरांच्या सल्ल्याने टॅब्लेट, इंजेक्शन किंवा स्प्रे. गंभीर असल्यास इंजेक्शन दिले जाते.
आहार: मांस, मासे, अंडी, दूध, दही, पनीर यांचा समावेश करा. शाकाहारींसाठी फोर्टिफाईड खाद्यपदार्थ किंवा सप्लिमेंट्स घ्या.
महत्त्वाची टीप: स्वतःच सप्लिमेंट्स घेऊ नका. जास्त प्रमाणात बी१२ घेतल्यानेही समस्या होऊ शकतात. नेहमी डॉक्टरांच्या सल्ल्याने कार्यवाही करा.
ही लक्षणे दुर्लक्षित केल्यास नुकसान महागात पडू शकते. तुम्हाला किंवा कुटुंबातील कोणाला अशी लक्षणे जाणवत असतील तर तपासणी करा. आरोग्याबाबत कोणतीही शंका असेल तर डॉक्टरांचा सल्ला घ्या!
