दसरा २०२६: रावणाचा पुतळा जाळण्याची परंपरा केव्हा सुरू झाली, सर्वप्रथम पुतळा कोणी जाळला? इतिहास जाणून घ्या
हिंदू महिना अश्विनच्या शुक्ल पक्षाच्या दहाव्या दिवशी रावणाचा पुतळा जाळून दरवर्षी दसरा साजरा केला जातो. रावण दहन केव्हापासून केले जात आहे आणि त्याचा इतिहास काय आहे? रावण दहनाच्या परंपरेचा इतिहास खूपच रंजक असून, त्याचे विविध पैलू धार्मिक श्रद्धा आणि ऐतिहासिक संदर्भ या दोन्हीमध्ये दिसून येतात.
१. पौराणिक आणि ऐतिहासिक पार्श्वभूमी
विजय उत्सवाचा उगम: हा उत्सव सर्वप्रथम त्रेता युगात, लंकेचा राजा रावणावर प्रभू रामाने मिळवलेल्या विजयाच्या स्मरणार्थ अश्विन शुक्ल दशमीला साजरा केला गेला. हा उत्सव असत्यावर सत्याचा आणि अधर्मावर धर्माचा विजय दर्शवतो.
प्रतिकात्मक पुतळा दहन: प्राचीन काळी, माती किंवा लाकडापासून रावणाच्या लहान मूर्ती बनवून त्या जाळण्याची परंपरा होती.
रामलीलेचा प्रभाव: १६व्या-१७व्या शतकात स्वामी रामानंद आणि गोस्वामी तुलसीदास यांनी रामचरितमानसाची रचना केल्यानंतर उत्तर भारतात 'रामलीला' लोकप्रिय झाली.
मोठ्या पुतळ्यांचे दहन: १९व्या शतकानंतर, रामलीलेच्या शेवटच्या दिवशी विजयादशमीची कथा जिवंत करण्यासाठी गवत, कागद आणि फटाक्यांपासून मोठे पुतळे बनवून जाळण्याची प्रथा सुरू झाली.
२. आधुनिक भारतातील रावण दहनाची सुरुवात
सामूहिक परंपरा: पुतळा जाळल्याची कोणतीही वैयक्तिक ऐतिहासिक नोंद नाही. ही रामलीला पथके आणि स्थानिक संस्थानांनी सुरू केलेली एक सामूहिक सांस्कृतिक परंपरा आहे.
विस्थापन आणि सार्वजनिक स्वरूप: १९४७-४८ च्या फाळणीनंतर देशाच्या विविध भागांमध्ये निर्वासित कुटुंबांच्या आगमनामुळे हा कार्यक्रम एक प्रमुख सार्वजनिक सांस्कृतिक महोत्सव म्हणून प्रस्थापित झाला.
प्रमुख शहरे आणि प्रारंभ वर्ष:
रांची १९४८: आधुनिक भारतातील रावणाचे पहिले मोठ्या प्रमाणावरील दहन पाकिस्तानातील निर्वासित कुटुंबांनी केले होते.
दिल्ली १९५३: १७ ऑक्टोबर १९५३ रोजी, ऐतिहासिक रामलीला मैदानावर रावणाचा कापडी पुतळा पहिल्यांदा जाळण्यात आला.
पाटणा १९५५: याची पायाभरणी १९५४ मध्ये गांधी मैदानावर झाली आणि १९५५ पासून विस्थापित शीख कुटुंबांकडून या कार्यक्रमाचे आयोजन करण्यास सुरुवात झाली.
नागपूर: येथे पहिल्यांदाच दोरी आणि पायऱ्यांच्या साहाय्याने सुमारे ३५ फूट उंचीचा पुतळा उभारून त्याचे दहन करण्यात आले.
३. प्रादेशिक विविधता आणि उत्सवाचे प्रकार
उत्तर भारत
हिमाचल प्रदेश (कुल्लू): या आठवडाभर चालणाऱ्या उत्सवात पारंपरिक वेशभूषा आणि वाद्ये परिधान केलेल्या ग्रामदेवतांची मिरवणूक निघते आणि उत्सवाची सुरुवात रघुनाथजींच्या पूजेने होते.
पंजाब: नऊ दिवसांच्या उपवासानंतर पाहुण्यांचे पारंपरिक मिठाई आणि भेटवस्तू देऊन स्वागत केले जाते आणि मैदानावर जत्रा व रावण दहनाचे आयोजन केले जाते.
उत्तर प्रदेश (सहारनपूर): शाकंभरी देवी शक्तीपीठ येथे एक विशाल अश्विन जत्रा भरते आणि शिवालिक दरी मातेच्या नामजपाने दुमदुमते.
पूर्व भारत (दुर्गा पूजा)
बंगाल, ओडिशा आणि आसाम: येथे हा सण प्रामुख्याने दुर्गा पूजा म्हणून साजरा केला जातो. भव्य मंडपांमध्ये देवी दुर्गाच्या मूर्तींची स्थापना केली जाते आणि षष्ठी ते दशमीपर्यंत विशेष पूजा केली जाते.
विशेष परंपरा: विजयादशमीच्या दिवशी पुरुष 'कोलाकुली' (आलिंगन) करतात आणि महिला 'सिंदूर खेळ' खेळून देवीला अश्रूंनी निरोप देतात. या दिवशी नीलकंठ पक्षी दिसणे शुभ मानले जाते.
दक्षिण भारत (द्रविड प्रदेश)
तामिळनाडू, आंध्र प्रदेश आणि कर्नाटक: येथे रावण दहन केले जात नाही. नऊ दिवसांपर्यंत तीन देवींची (तीन दिवस लक्ष्मी, तीन दिवस सरस्वती आणि तीन दिवस दुर्गा) पूजा केली जाते. मुलांचे शिक्षण सुरू करण्यासाठी हा काळ शुभ मानला जातो.
म्हैसूर दसरा (कर्नाटक): संपूर्ण म्हैसूर पॅलेस दिव्यांनी सजवला जातो आणि सजवलेल्या हत्तींची एक भव्य मिरवणूक शहरात काढली जाते.
पश्चिम भारत
गुजरात: एक नक्षीदार मातीचा 'गरबो' (भांडे) हे देवीचे प्रतीक मानले जाते. गरबा आणि दांडिया रास ही येथील मुख्य आकर्षणे असून, या प्रसंगासाठी दागिने खरेदी करणे शुभ मानले जाते.
महाराष्ट्र: नऊ दिवस देवी दुर्गेची पूजा केल्यानंतर, दशमीला ज्ञानदेवता सरस्वतीची पूजा केली जाते. मुले त्यांच्या शिक्षणाच्या प्रारंभासाठी पूजा करतात आणि हा दिवस गृहप्रवेश व खरेदीसाठी शुभ मानला जातो.
मध्य भारत
छत्तीसगड (बस्तर): येथे दसरा रामाच्या विजयाला समर्पित नसून, कुलदेवता, माता दंतेश्वरीला समर्पित आहे. हा उत्सव ७५ दिवस चालतो, ज्याची सुरुवात 'कचिन गडी'ने होते आणि 'मुरिया दरबार' व 'ओहाडी पर्व'ने समारोप होतो.
वायव्य भारत
जम्मू आणि काश्मीर: येथे केवळ पाणी पिऊन ९ दिवस कडक उपवास पाळला जातो आणि तलावाच्या मध्यभागी असलेल्या प्रसिद्ध 'माता खीर भवानी' मंदिराला भेट देण्याची एक प्राचीन परंपरा आहे.
