Sri Ramdas Navami 2026 दासनवमी २०२६- प्रपंचासह परमार्थ कसा साधावा समर्थांनी शिकवले

विवाहातून पलायन: लग्नाचे अक्षता पडण्यापूर्वीच "सावधान" शब्द ऐकताच ते बोहल्यावरून पळून गेले. त्यांना संसारापेक्षा लोककल्याणाची ओढ जास्त होती.

१२ वर्षांची तपश्चर्या: नाशिकजवळील टाकळी येथे त्यांनी सलग १२ वर्षे कठोर तपश्चर्या केली. 

त्यांनी दररोज पहाटे गोदावरी नदीत उभे राहून १३ कोटी वेळा 'श्री राम जय राम जय जय राम' या मंत्राचा जप केला. 

त्यांनी सूर्योदयकाळी १२० सूर्यनमस्कार घालण्याचा परिपाठ ठेवला होता, जो आजही आरोग्यासाठी आदर्श मानला जातो.

प्रमुख ग्रंथसंपदा: समर्थांनी विपुल लेखन केले आहे. त्यांचे साहित्य आजही मार्गदर्शक ठरते:

दासबोध: हा त्यांचा मुख्य ग्रंथ. यात प्रपंच आणि परमार्थ यांचा सुरेख संगम घातला आहे.

मनाचे श्लोक (२०५ श्लोक): मनाला संस्कारित करण्यासाठी अत्यंत सोपे आणि प्रभावी मार्गदर्शन.

करुणाष्टके: देवाची आर्त हाक मारणारी पदे.

आत्माराम: अध्यात्मिक ज्ञानावर आधारित ग्रंथ.

संघटनात्मक कार्य (बलोपासना): 

समर्थांनी पाहिले की त्या काळातील समाज गुलामगिरीत आणि नैराश्यात होता. त्यांना चैतन्य देण्यासाठी समर्थांनी:

११ मारुतींची स्थापना: तरुणांनी शक्तिशाली व्हावे यासाठी जागोजागी हनुमानाची मंदिरे उभारली.

मठ परंपरा: संपूर्ण भारतात मठांचे जाळे निर्माण केले जेणेकरून स्वराज्यासाठी गुप्तहेर यंत्रणा आणि समाज प्रबोधन दोन्ही साध्य होईल.

छत्रपती शिवाजी महाराज आणि समर्थ: 

समर्थ रामदास स्वामी हे महाराजांचे आध्यात्मिक गुरु होते. त्यांनी शिवरायांना 'निश्चयाचा महामेरु, बहुत जनांसी आधारु' अशा शब्दांत गौरवले. स्वराज्यासाठी लागणारे नैतिक आणि मानसिक बळ समर्थांच्या विचारांतून मिळत असे.

समर्थांची काही महत्त्वाची शिकवण:

प्रयत्नवाद: "केल्याने होत आहे रे, आधी केलेची पाहिजे."

सामाजिक जाणीव: "बुद्धी वैभव सांडावे, लोकी लोकी मिसळावे" (लोकात मिसळून कार्य करा).

स्वच्छता: समर्थांनी त्या काळातही "सावधान आणि स्वच्छ" राहण्याचा संदेश दिला होता.

दासनवमी महत्त्व

समर्थ रामदास स्वामी हे छत्रपती शिवाजी महाराजांचे आध्यात्मिक गुरु मानले जातात. त्यांनी समाजाला 'बलोपासना' आणि 'भक्ती' यांचा संगम शिकवला. त्यांनी 'दासबोध' या ग्रंथाद्वारे प्रपंचासह परमार्थ कसा साधावा, याचे मार्गदर्शन केले. समाज संघटित करण्यासाठी त्यांनी गावोगावी हनुमानाची मंदिरे स्थापन केली.

दासनवमी हा दिवस त्यांच्या विचारांचे स्मरण करण्याचा आणि जीवनात शिस्त आणण्याचा दिवस मानला जातो.

दासनवमी कशी साजरी केली जाते?

हा उत्सव मुख्यत्वे सज्जनगड (सातारा) येथे मोठ्या उत्साहात साजरा होतो, पण महाराष्ट्रात आणि इतर राज्यात देखील रामदासांचे भक्त याप्रकारे समारंभ आयोजित करतात-

ग्रंथराज दासबोध वाचन: अनेक ठिकाणी दासबोधाचे सामूहिक पारायण केले जाते.

प्रभात फेऱ्या: सकाळी लवकर रामनामाचा जप करत प्रभात फेऱ्या काढल्या जातात.

रामरक्षा आणि मारुती स्तोत्र: हनुमानाची मंदिरे आणि मठांमध्ये स्तोत्र पठण होते.

कीर्तन आणि प्रवचन: समर्थांच्या जीवनावर आणि त्यांच्या साहित्यावर आधारित कीर्तने आयोजित केली जातात.

अन्नदान: दासनवमीच्या दिवशी अनेक घरांमध्ये 'नैवेद्याचा बेत' हा समर्थांना प्रिय असलेल्या पदार्थांचा असतो, ज्यामध्ये प्रामुख्याने बाजरीची भाकरी, पिठलं आणि मेथीची भाजी यांचा समावेश असतो.

'जय जय रघुवीर समर्थ': हा समर्थांचा विजयमंत्र दिवसभर जपला जातो.