दासनवमी (किंवा श्री रामदास नवमी) हा महाराष्ट्रभरात अत्यंत भक्तीभावाने साजरा केला जाणारा समर्थ रामदास स्वामींचा समाधी दिन आहे. ही तिथी माघ कृष्ण नवमी रोजी येते. या दिवशी समर्थांच्या सज्जनगडावरील समाधीची विशेष पूजा केली जाते आणि विविध धार्मिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात.
दासनवमीची मुख्य माहिती:
समर्थ रामदास स्वामी हे स्वतःला श्रीरामाचा 'दास' (सेवक) मानत, त्यामुळे त्यांच्या स्मृतीला 'दासनवमी' म्हणतात. समर्थांनी माघ वद्य नवमी (शके १६०३, सन १६८१) रोजी सज्जनगडावर समाधी घेतली. सातारा जवळील सज्जनगड हे दासनवमीचे मुख्य केंद्र आहे, जिथे हजारो भाविक दर्शनासाठी येतात. या दिवशी पहाटे काकड आरती, मंत्रपुष्पांजली, समाधीची पूजा आणि समर्थांच्या दासबोध ग्रंथाचे पारायण व कीर्तन होते.
समर्थ रामदास स्वामींनी समाज प्रबोधन, दासबोध ग्रंथनिर्मिती, मनाचे श्लोक, आणि ११ मारुतींची स्थापना करून लोकशिक्षण व धर्मसंस्थापनेचे मोठे कार्य केले.
दासनवमी म्हणजे काय?
दासनवमी म्हणजे समर्थ रामदास स्वामींचा पुण्यतिथीचा दिवस. ज्या दिवशी त्यांनी आपला देह ठेवला आणि अनंतात विलीन झाले, त्या तिथीला 'दासनवमी' म्हणतात. समर्थ रामदास स्वामींनी याच दिवशी (माघ वद्य नवमी, शके १६०३) सज्जनगडावर समाधी घेतली होती. हा दिवस केवळ एका संतांची पुण्यतिथी नाही, तर तो 'विवेकाचा उत्सव' आहे. समर्थांनी समाजाला शिकवले की संसारातील जबाबदाऱ्या टाळून परमार्थ करू नका, तर संसारात राहूनच ईश्वराची भक्ती करा. तसेच कठीण काळातही आपला निश्चय ढळू देऊ नका.
मनाचे श्लोक एकूण किती आहेत?
समर्थ रामदास स्वामींनी रचलेले 'मनाचे श्लोक' हे अत्यंत लोकप्रिय आणि मनावर संस्कार करणारे आहेत.
मनाचे श्लोक एकूण २०५ आहेत.
या श्लोकांविषयीची काही महत्त्वाची वैशिष्ट्ये आहेत:
हे सर्व श्लोक 'भुजंगप्रयात' वृत्तात रचलेले आहेत. यामुळे त्यांना एक विशिष्ट लय प्राप्त झाली असून ते पाठ करायला अत्यंत सोपे आहेत.
मनाच्या श्लोकांची सुरुवात 'गणाधीश जो ईश सर्वा गुणांचा' या गणपतीच्या स्तवनाने होते.
आपल्या चंचल मनाला शिस्त लावून, वाईट विचारांचा त्याग करून विवेकाने कसे वागावे, हे समर्थांनी यात सांगितले आहे.
संत रामदास स्वामी यांच्याबद्दल माहिती
समर्थ रामदास स्वामी हे महाराष्ट्रातील संत परंपरेतील एक अत्यंत तेजस्वी आणि अद्वितीय व्यक्तिमत्व होते. त्यांचा काळ साधारणपणे सतराव्या शतकातील (१६०८ ते १६८१) आहे. ते केवळ अध्यात्मिक गुरु नव्हते, तर एक महान समाजसुधारक, संघटक आणि राष्ट्रप्रेमी संत होते.
जन्म आणि बालपण
पूर्ण नाव: नारायण सूर्याजीपंत ठोसर.
जन्म: चैत्र शुद्ध नवमी (राम नवमी), शके १५३० (सन १६०८) रोजी जालना जिल्ह्यातील जाम गावी झाला.
विवाहातून पलायन: लग्नाचे अक्षता पडण्यापूर्वीच "सावधान" शब्द ऐकताच ते बोहल्यावरून पळून गेले. त्यांना संसारापेक्षा लोककल्याणाची ओढ जास्त होती.
१२ वर्षांची तपश्चर्या: नाशिकजवळील टाकळी येथे त्यांनी सलग १२ वर्षे कठोर तपश्चर्या केली.
त्यांनी दररोज पहाटे गोदावरी नदीत उभे राहून १३ कोटी वेळा 'श्री राम जय राम जय जय राम' या मंत्राचा जप केला.
त्यांनी सूर्योदयकाळी १२० सूर्यनमस्कार घालण्याचा परिपाठ ठेवला होता, जो आजही आरोग्यासाठी आदर्श मानला जातो.
प्रमुख ग्रंथसंपदा: समर्थांनी विपुल लेखन केले आहे. त्यांचे साहित्य आजही मार्गदर्शक ठरते:
दासबोध: हा त्यांचा मुख्य ग्रंथ. यात प्रपंच आणि परमार्थ यांचा सुरेख संगम घातला आहे.
मनाचे श्लोक (२०५ श्लोक): मनाला संस्कारित करण्यासाठी अत्यंत सोपे आणि प्रभावी मार्गदर्शन.
करुणाष्टके: देवाची आर्त हाक मारणारी पदे.
आत्माराम: अध्यात्मिक ज्ञानावर आधारित ग्रंथ.
संघटनात्मक कार्य (बलोपासना):
समर्थांनी पाहिले की त्या काळातील समाज गुलामगिरीत आणि नैराश्यात होता. त्यांना चैतन्य देण्यासाठी समर्थांनी:
११ मारुतींची स्थापना: तरुणांनी शक्तिशाली व्हावे यासाठी जागोजागी हनुमानाची मंदिरे उभारली.
मठ परंपरा: संपूर्ण भारतात मठांचे जाळे निर्माण केले जेणेकरून स्वराज्यासाठी गुप्तहेर यंत्रणा आणि समाज प्रबोधन दोन्ही साध्य होईल.
छत्रपती शिवाजी महाराज आणि समर्थ:
समर्थ रामदास स्वामी हे महाराजांचे आध्यात्मिक गुरु होते. त्यांनी शिवरायांना 'निश्चयाचा महामेरु, बहुत जनांसी आधारु' अशा शब्दांत गौरवले. स्वराज्यासाठी लागणारे नैतिक आणि मानसिक बळ समर्थांच्या विचारांतून मिळत असे.
समर्थांची काही महत्त्वाची शिकवण:
प्रयत्नवाद: "केल्याने होत आहे रे, आधी केलेची पाहिजे."
सामाजिक जाणीव: "बुद्धी वैभव सांडावे, लोकी लोकी मिसळावे" (लोकात मिसळून कार्य करा).
स्वच्छता: समर्थांनी त्या काळातही "सावधान आणि स्वच्छ" राहण्याचा संदेश दिला होता.
दासनवमी महत्त्व
समर्थ रामदास स्वामी हे छत्रपती शिवाजी महाराजांचे आध्यात्मिक गुरु मानले जातात. त्यांनी समाजाला 'बलोपासना' आणि 'भक्ती' यांचा संगम शिकवला. त्यांनी 'दासबोध' या ग्रंथाद्वारे प्रपंचासह परमार्थ कसा साधावा, याचे मार्गदर्शन केले. समाज संघटित करण्यासाठी त्यांनी गावोगावी हनुमानाची मंदिरे स्थापन केली.
दासनवमी हा दिवस त्यांच्या विचारांचे स्मरण करण्याचा आणि जीवनात शिस्त आणण्याचा दिवस मानला जातो.
दासनवमी कशी साजरी केली जाते?
हा उत्सव मुख्यत्वे सज्जनगड (सातारा) येथे मोठ्या उत्साहात साजरा होतो, पण महाराष्ट्रात आणि इतर राज्यात देखील रामदासांचे भक्त याप्रकारे समारंभ आयोजित करतात-
ग्रंथराज दासबोध वाचन: अनेक ठिकाणी दासबोधाचे सामूहिक पारायण केले जाते.
प्रभात फेऱ्या: सकाळी लवकर रामनामाचा जप करत प्रभात फेऱ्या काढल्या जातात.
रामरक्षा आणि मारुती स्तोत्र: हनुमानाची मंदिरे आणि मठांमध्ये स्तोत्र पठण होते.
कीर्तन आणि प्रवचन: समर्थांच्या जीवनावर आणि त्यांच्या साहित्यावर आधारित कीर्तने आयोजित केली जातात.
अन्नदान: दासनवमीच्या दिवशी अनेक घरांमध्ये 'नैवेद्याचा बेत' हा समर्थांना प्रिय असलेल्या पदार्थांचा असतो, ज्यामध्ये प्रामुख्याने बाजरीची भाकरी, पिठलं आणि मेथीची भाजी यांचा समावेश असतो.
'जय जय रघुवीर समर्थ': हा समर्थांचा विजयमंत्र दिवसभर जपला जातो.
