Guru Purnima Puja Vidhi : गुरुपौर्णिमेच्या दिवशी घरात कशी करावी गुरुपूजा? जाणून घ्या सोपी पद्धत

गुरुपौर्णिमेला गुरुदक्षिणा देण्याचे धार्मिक आणि मानसिक महत्त्व

आपल्या गुरूंचे किंवा ईश्वराचे ध्यान करून त्यांना पूजेसाठी आवाहन करावे.

अभिषेक

प्रथम पादुकांवर शुद्ध पाणी / गंगाजळ अर्पण करून स्वच्छ पुसून घ्याव्यात.

त्यानंतर पंचामृताने (दूध, दही, तूप, मध, साखर) पादुकांवर हळूवार अभिषेक करावा.

अभिषेक करताना गुरुमंत्र किंवा "ॐ श्री गुरवे नमः" / "ॐ श्री दत्तात्रेयाय नमः" या मंत्राचा जप करावा.

शेवटी पुन्हा शुद्ध पाण्याने पादुका स्वच्छ धुऊन मऊ कापडाने कोरड्या कराव्यात.

(टीप: जर पादुका फोटोत असतील किंवा लाकडाच्या असतील ज्या भिजू शकत नाहीत, तर त्यांना फक्त ओल्या कापडाने पुसून पाणी/गंगाजळाचे सिंचन करावे.)

गंध, कुंकू व अक्षता अर्पण

पादुकांच्या दोन्ही अंगठ्यांवर आणि मध्यभागी चंदन किंवा अष्टगंध लावावे. त्यानंतर हळद-कुंकू आणि अक्षता वाहाव्यात.

पुष्प व तुळशीपत्र अर्पण

पादुकांवर तुळशीची पाने आणि ताजी फुले/हार अत्यंत श्रद्धेने अर्पण करावीत. (गुरुचरणावर तुळशीपत्र वाहणे अत्यंत शुभ मानले जाते).

धूप, दीप व नैवेद्य

तुपाचा दिवा आणि धूप/अगरबत्ती लावून पादुकांना ओवाळावे. पादुकांसमोर फळे किंवा गोड पदार्थाचा नैवेद्य दाखवावा आणि पाण्याचा प्रोक्षण करावा.

आरती आणि नमन

गुरुदेव किंवा दत्तात्रेयांची आरती म्हणावी. आरतीनंतर दोन्ही हातांनी पादुकांना स्पर्श करून मस्तक टेकवून साष्टांग नमस्कार करावा.

गुरुदक्षिणा देण्याचे धार्मिक आणि मानसिक महत्त्व

भारतीय संस्कृतीत आणि सनातन परंपरेत 'गुरुदक्षिणा' या संकल्पनेला अत्यंत पवित्र आणि सर्वोच्च स्थान दिले गेले आहे. गुरुदक्षिणा म्हणजे केवळ धन, वस्त्र किंवा मौल्यवान वस्तू अर्पण करणे नव्हे; तर ते शिष्याने आपल्या गुरूंप्रती व्यक्त केलेले आदर, कृतज्ञता आणि समर्पणाचे प्रतीक आहे. गुरुदक्षिणा देण्याचे धार्मिक आणि मानसिक महत्त्व खालीलप्रमाणे..

धार्मिक व अध्यात्मिक महत्त्व

ऋणमुक्तता आणि कृतज्ञता: शास्त्रांनुसार मनुष्यावर विविध प्रकारची ऋणे असतात. गुरूंकडून ज्ञान, दिशा आणि मोक्ष मार्ग प्राप्त झाल्यावर त्या ज्ञानाच्या बदल्यात 'गुरुऋण' फेडण्यासाठी गुरुदक्षिणा दिली जाते.

ज्ञान संपूर्ण होणे (विद्यापूर्ती): प्राचीन काळात, गुरुदक्षिणा दिल्याशिवाय शिष्याचे शिक्षण पूर्ण मानले जात नव्हते. गुरुदक्षिणेने विद्या फलद्रूप होते आणि शिष्याला त्या ज्ञानाचा जीवनात योग्य वापर करण्याची सिद्धी मिळते.

अहंकाराचा त्याग: धार्मिकदृष्ट्या गुरुदक्षिणा ही शिष्यामधील 'मी'पणा (अहंकार) नष्ट करते. आपल्याकडे असलेले सर्वोत्कृष्ट गुरूंच्या चरणी अर्पण केल्याने शिष्याचा भाव शुद्ध होतो.

धार्मिक कथांमधील आदर्श:

एकलव्य: धनुर्विद्येच्या मोबदल्यात गुरू द्रोणाचार्यांना स्वतःचा उजव्या हाताचा अंगठा गुरुदक्षिणा म्हणून दिला.

भगवान श्रीकृष्ण: आपले गुरू सांदीपनी ऋषींना त्यांचा हरवलेला मुलगा परत आणून देऊन गुरुदक्षिणा दिली होती.

मानसिक व समुपदेशनात्मक महत्त्व

कृतज्ञतेची भावना: मानसतज्ज्ञांच्या मते, जेव्हा आपण कोणाप्रती कृतज्ञता व्यक्त करतो, तेव्हा आपले मन शांत आणि प्रसन्न होते. गुरुदक्षिणा दिल्यामुळे शिष्यामध्ये लीनता (नम्रता) आणि कृतज्ञतेची भावना दृढ होते.

ज्ञानाचे मूल्य समजणे: फुकट मिळालेल्या गोष्टीचे मूल्य मानवी मनाला सहजासहजी पटत नाही. जेव्हा शिष्य गुरुदक्षिणेच्या रूपात स्वतःचे श्रम, वेळ, धन किंवा निष्ठा अर्पण करतो, तेव्हा त्याला त्या मिळालेल्या ज्ञानाचे मूल्य समजते.

मानसिक समाधान आणि आत्मसंतुष्टी: गुरूंच्या चरणी योग्य दक्षिणा अर्पण केल्याने शिष्याला मानसिक समाधान लाभते. आपण गुरूंच्या आज्ञेचे पालन केले या भावनेने शिष्याचा आत्मविश्वास वाढतो.

समर्पण आणि शिस्त: गुरुदक्षिणा ही मानवी मनाला शिस्त लावते. ती शिष्याला स्वतःच्या आवडीनिवडी आणि स्वार्थाच्या पलीकडे जाऊन एका मोठ्या ध्येयासाठी समर्पित व्हायला शिकवते.

आजच्या काळात गुरुदक्षिणा म्हणजे काय?

आजच्या आधुनिक काळात गुरुदक्षिणेचे स्वरूप बदलले आहे. केवळ पैसे देणे म्हणजेच गुरुदक्षिणा नव्हे, तर:

गुरूंच्या विचारांचे पालन करणे.

मिळालेल्या ज्ञानाचा समाजाच्या कल्याणासाठी वापर करणे.

सत्य, प्रामाणिकपणा आणि नीतिमत्तेच्या मार्गावर चालणे.

थोडक्यात सांगायचे तर: गुरुदक्षिणा हे गुरू आणि शिष्यामधील विश्वासाचे, आदराचे आणि प्रेमाचे असे एक अदृश्य बंधन आहे, जे शिष्याचे जीवन उजळवून टाकते.

अस्वीकरण (Disclaimer) : या लेखात दिलेली माहिती आणि उपाय सामान्य माहितीवर आधारित आहे.या माहितीची पूर्णता, विश्वासार्हता आणि अचूकता याबाबत वेबदुनिया कोणतीही हमी देत ​​नाही. अधिक माहितीसाठी संबंधित तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

Edited By- Dhanashri Naik