इंदूरमधील ऐतिहासिक पंढरीनाथ मंदिर आणि आषाढी एकादशीची परंपरा

मंदिराचे वास्तुरचनाशास्त्र आणि वैशिष्ट्ये

हनुवटीवरील हिरा: गर्भगृहात काळ्या पाषाणात घडवलेली भगवान विठ्ठलाची भव्य मूर्ती स्थापित आहे. या मूर्तीचे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे देवतेच्या हनुवटीवर जडवलेला हिरा, ज्याची चमक दुरूनही स्पष्ट जाणवते.

प्रवेशद्वार व शिखर: मुख्य मंडप दोन भागांत विभागलेला आहे. गर्भगृहाच्या पायऱ्यांजवळ आणि प्रवेशद्वाराच्या खांबांवर भगवान गणेश व भगवान कार्तिकेय यांच्या प्रतिमा कोरलेल्या आहेत.

नागर शैली: मंदिराचे शिखर 'नागर' शैलीतील आहे. शिखराच्या वरच्या भागात 'कीर्तिमुख' नक्षीकामावर 'आमलक' (आवळ्याच्या आकाराचा दगड) आणि पितळेचे मोठे कलश बसवले आहेत, ज्यांवर धार्मिक ध्वज सतत फडकत असतो.

रंजक इतिहास आणि परंपरा

विशेष शृंगार: दररोज रात्री गाभाऱ्यात देवासाठी बिछाना तयार करून मूर्तीवर चादर पांघरली जाते.

सणांमधील वेगळेपण: दसर्‍याच्या दिवशी देवतेच्या (मुरलीधराच्या) हातात तलवार दिली जाते, तर महाशिवरात्रीला देवतेला भगवान शिवाप्रमाणे 'तिसरा डोळा' लावून सजवले जाते.

होळकर घराण्याची परंपरा: ऐतिहासिक नोंदीनुसार, होळकर राजघराणे आषाढी एकादशीला उपवास करत असे आणि दर्शनासाठी मंदिरात येत असे. दुसऱ्या दिवशी (द्वादशीला) ब्राह्मणांना भोजन दिल्यानंतरच उपवास सोडला जाई. होळकर घराण्याने जपलेल्या याच परंपरेतून इंदूर शहरात 'दिंडी' मिरवणुकीची संस्कृती रुजली आणि आजही टिकून आहे.