साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक 'दीपावली पाडवा': नवीन कामाची सुरुवात करण्यासाठी का मानला जातो शुभ?
दिवाळी हा हिंदू धर्मातील अत्यंत महत्त्वाचा आणि आनंदाचा सण आहे. दिवाळीच्या प्रत्येक दिवसाला धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व आहे. त्यापैकीच एक महत्त्वाचा दिवस म्हणजे दिवाळी पाडवा किंवा बलिप्रतिपदा! कार्तिक शुद्ध प्रतिपदेला साजरा केला जाणारा हा सण साडेतीन मुहूर्तांपैकी अर्धा मुहूर्त मानला जातो. त्यामुळे या दिवशी नवीन व्यवसाय सुरू करणे, नवीन वस्तू खरेदी करणे, आर्थिक व्यवहार करणे किंवा एखाद्या नवीन कामाचा श्रीगणेशा करणे शुभ मानले जाते.
मात्र, दिवाळी पाडवा नवीन कामांसाठी इतका शुभ का मानला जातो? या दिवसामागे कोणती पौराणिक कथा आहे? तसेच या दिवशी कोणते धार्मिक विधी केले जातात? जाणून घेऊया सविस्तर माहिती.
१. दिवाळी पाडवा म्हणजे काय?
लक्ष्मीपूजनानंतर येणाऱ्या कार्तिक शुद्ध प्रतिपदेला दिवाळी पाडवा साजरा केला जातो. या दिवसाला बलिप्रतिपदा किंवा बळी पाडवा असेही म्हटले जाते.
हिंदू धर्मातील मान्यतेनुसार, हा दिवस दानशूर आणि प्रजाहितदक्ष राजा बळीराजाच्या स्मरणार्थ साजरा केला जातो. महाराष्ट्रात या दिवशी घराघरांत आनंदाचे वातावरण असते. रांगोळी, दिव्यांची आरास, फराळ आणि कुटुंबीयांसोबत सण साजरा करण्याची परंपरा आहे.
२. साडेतीन मुहूर्तांपैकी अर्धा मुहूर्त का?
- हिंदू पंचांगानुसार वर्षातील साडेतीन मुहूर्त अत्यंत शुभ मानले जातात. ते पुढीलप्रमाणे आहेत.
- गुढीपाडवा: नवीन वर्षाची सुरुवात आणि नवीन संकल्प करण्याचा शुभ दिवस.
- अक्षय्य तृतीया: सोने-चांदी खरेदी आणि शुभ कार्यासाठी महत्त्वाचा दिवस.
- विजयादशमी (दसरा): नवीन कामे, शिक्षण आणि व्यवसाय सुरू करण्यासाठी शुभ दिवस.
- दिवाळी पाडवा: साडेतीन मुहूर्तांमधील अर्धा मुहूर्त.
या चार दिवसांना एकत्रितपणे साडेतीन मुहूर्त म्हटले जाते. पारंपरिक मान्यतेनुसार या दिवशी नवीन काम सुरू करण्यासाठी स्वतंत्र शुभ मुहूर्त पाहण्याची आवश्यकता नसते.
३. नवीन कामाची सुरुवात करण्यासाठी का मानला जातो शुभ?
दिवाळी पाडवा हा शुभ आणि मंगलमय दिवस मानला जात असल्यामुळे अनेक जण या दिवशी नवीन कामांचा प्रारंभ करतात.
या दिवशी पुढील कामे करणे शुभ मानले जाते
- नवीन व्यवसाय किंवा दुकान सुरू करणे.
- नवीन घर किंवा मालमत्ता खरेदी करणे.
- सोने-चांदी खरेदी करणे.
- नवीन वाहन खरेदी करणे.
- नवीन नोकरी किंवा व्यवसायाची सुरुवात करणे.
- नवीन आर्थिक व्यवहार आणि गुंतवणुकीचे नियोजन करणे.
- नवीन हिशेबाच्या वह्या सुरू करणे.
- विशेषतः व्यापारी वर्गासाठी हा दिवस महत्त्वाचा असतो. या दिवशी नवीन हिशेबाच्या वह्यांचे पूजन करून आर्थिक व्यवहारांना सुरुवात केली जाते.
४. काय आहे बळीराजा आणि भगवान विष्णूंची पौराणिक कथा?
दिवाळी पाडव्यामागे भगवान विष्णूंच्या वामन अवताराची एक प्रसिद्ध पौराणिक कथा सांगितली जाते.
पौराणिक कथेनुसार, बळीराजा हा अत्यंत दानशूर आणि पराक्रमी राजा होता. त्याच्या दानशूरपणाची आणि लोकप्रियतेची सर्वत्र चर्चा होती. त्याने आपल्या पराक्रमाने तिन्ही लोकांवर सत्ता मिळवली होती.
त्यावेळी भगवान विष्णूंनी वामन अवतार धारण केला आणि बळीराजाकडे तीन पावले जमीन दान म्हणून मागितली. बळीराजाने त्यांची मागणी मान्य केली.
त्यानंतर वामन देवाने विराट रूप धारण केले. पहिल्या पावलात पृथ्वी आणि दुसऱ्या पावलात स्वर्ग व्यापला. तिसरे पाऊल ठेवण्यासाठी जागा उरली नाही. तेव्हा बळीराजाने स्वतःचे मस्तक पुढे केले.
बळीराजाच्या दानशूरपणावर प्रसन्न होऊन भगवान विष्णूंनी त्याला पाताळलोकाचे राज्य दिले आणि वर्षातून एकदा आपल्या प्रजेला भेटण्यासाठी पृथ्वीवर येण्याचा वर दिला, अशी धार्मिक मान्यता आहे.
म्हणूनच या दिवशी बळीराजाचे स्मरण करून 'इडा पीडा टळो आणि बळीचे राज्य येवो' अशी प्रार्थना केली जाते.
५. दिवाळी पाडव्याला व्यापारी वर्गासाठी विशेष महत्त्व
दिवाळी पाडवा व्यापारी वर्गासाठी नव्या आर्थिक वर्षाची सुरुवात मानला जातो. या दिवशी व्यापारी आपल्या दुकानात किंवा कार्यालयात नवीन हिशेबाच्या वह्यांचे पूजन करतात.
या विधीला वहीपूजन किंवा चोपडा पूजन असेही म्हटले जाते.
यावेळी हिशेबाच्या नवीन वह्यांना हळद, कुंकू, अक्षता आणि फुले अर्पण केली जातात. देवी लक्ष्मीचे स्मरण करून नवीन आर्थिक वर्षात व्यवसायाची भरभराट व्हावी, अशी प्रार्थना केली जाते.
६. पती-पत्नीच्या नात्यासाठीही खास असतो हा दिवस
महाराष्ट्रात दिवाळी पाडव्याला पती-पत्नीच्या नात्यातील प्रेम आणि जिव्हाळा व्यक्त करण्याची सुंदर परंपरा आहे.
या दिवशी पत्नी आपल्या पतीचे औक्षण करते. पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी आणि सुखी संसारासाठी प्रार्थना केली जाते. त्यानंतर पती आपल्या पत्नीला भेटवस्तू किंवा ओवाळणी देतो.
नवविवाहित जोडप्यांसाठी तर पहिल्या दिवाळी पाडव्याला विशेष महत्त्व असते. काही कुटुंबांमध्ये पहिला पाडवा पत्नीच्या माहेरी साजरा केला जातो.
७. दिवाळी पाडव्याला कोणते धार्मिक विधी करावेत?
दिवाळी पाडव्याच्या दिवशी सकाळी लवकर उठून अभ्यंगस्नान करण्याची परंपरा आहे. त्यानंतर स्वच्छ कपडे परिधान करून घरातील देवतांची पूजा केली जाते.
या दिवशी पुढील गोष्टी करता येतात
1. घराच्या मुख्य दरवाजासमोर सुंदर रांगोळी काढावी.
2. घरात दिव्यांची आरास करावी.
3. भगवान विष्णू आणि देवी लक्ष्मीचे पूजन करावे.
4. बळीराजाचे स्मरण करून प्रार्थना करावी.
5. व्यापाऱ्यांनी नवीन हिशेबाच्या वह्यांचे पूजन करावे.
6. कुटुंबीयांसोबत औक्षण आणि भेटवस्तू देण्याची परंपरा पाळावी.
7. गोडधोड पदार्थांचा नैवेद्य दाखवून आनंदाने सण साजरा करावा.
८. दिवाळी पाडव्याला कोणत्या गोष्टींची सुरुवात करावी?
दिवाळी पाडवा हा नवीन संकल्प करण्यासाठी उत्तम दिवस मानला जातो. त्यामुळे या दिवशी तुम्ही तुमच्या आयुष्यातील काही महत्त्वाच्या गोष्टींची सुरुवात करू शकता.
नवीन व्यवसाय सुरू करण्याचा संकल्प करा.
आर्थिक बचतीची सुरुवात करा.
नवीन कौशल्य शिकण्याचा निर्णय घ्या.
घर किंवा वाहन खरेदीचे नियोजन करा.
कुटुंबाच्या आर्थिक प्रगतीसाठी नवीन योजना आखा.
रखडलेली कामे पूर्ण करण्याचा संकल्प करा.
अर्थात, शुभ मुहूर्ताबरोबरच योग्य नियोजन, आर्थिक परिस्थिती आणि विचारपूर्वक घेतलेले निर्णयही तितकेच महत्त्वाचे आहेत.
निष्कर्ष
दिवाळी पाडवा हा केवळ दिवाळीतील एक सण नसून नवीन सुरुवात, समृद्धी, दानशूरपणा आणि कौटुंबिक नात्यांचा सुंदर संगम आहे. साडेतीन मुहूर्तांपैकी अर्धा मुहूर्त असल्यामुळे या दिवशी नवीन कामांचा श्रीगणेशा करणे शुभ मानले जाते. त्यामुळे यंदाच्या दिवाळी पाडव्याला सकारात्मक विचारांसह नवीन संकल्प करा आणि आनंदाने सण साजरा करा.
