गोवर्धन पूजा आणि दिवाळी यांचा काय संबंध आहे? काही महत्त्वाच्या गोष्टी
गोवर्धन पूजेच्या परंपरा: हिंदू धर्मात, दिवाळीचा सण पाच दिवस साजरा केला जातो—ज्याची सुरुवात धनत्रयोदशीने होते आणि समारोप भाऊबीजेने होतो. दिवाळीच्या दुसऱ्या दिवशी गोवर्धन पूजा साजरी केली जाते. या दिवशी भगवान श्रीकृष्ण, गोवर्धन पर्वत आणि गाईंची पूजा करण्याची प्रथा आहे. गोवर्धन पूजेला 'अन्नकूट' असेही म्हणतात. परंतु, तुम्हाला माहीत आहे का की गोवर्धन पूजा आणि दिवाळी यांचा काय संबंध आहे? दिवाळीच्या अगदी दुसऱ्या दिवशीच गोवर्धन पूजा का साजरी केली जाते? चला, या सणाचे धार्मिक महत्त्व आणि त्याशी संबंधित काही महत्त्वाच्या गोष्टी जाणून घेऊया.
गोवर्धन पूजा: दिवाळीनंतरचा दिवस
गोवर्धन पूजेचा सण कार्तिक महिन्यातील शुक्ल पक्षाच्या प्रतिपदेला साजरा केला जातो—जी तिथी दिवाळीच्या अगदी नंतर येते. धार्मिक परंपरेनुसार, दिवाळीच्या दिवशी समृद्धी आणि कल्याणासाठी देवी लक्ष्मी आणि भगवान गणेशाची पूजा केली जाते, तर त्यानंतरचा दिवस—म्हणजेच गोवर्धन पूजा—हा निसर्ग, अन्नधान्य, पशुधन आणि पर्यावरणाप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी समर्पित असतो. हा सण भगवान श्रीकृष्णाच्या एका 'लीले'शी (दिव्य क्रीडे) संबंधित आहे, ज्यामध्ये त्यांनी ब्रजवासीयांचे रक्षण भगवान इंद्राच्या कोपापासून केले होते. म्हणूनच दिवाळीनंतर गोवर्धन पूजेला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
भगवान श्रीकृष्णाने गोवर्धन पर्वत का उचलला होता?
पौराणिक कथेनुसार, द्वापार युगात गोकुळ आणि वृंदावनमधील लोक चांगला पाऊस आणि भरपूर पीक मिळावे म्हणून भगवान इंद्राची पूजा करत असत. भगवान श्रीकृष्णाने ब्रजवासीयांना समजावून सांगितले की, त्यांच्या जीवनाचा खरा आधार गोवर्धन पर्वत, जंगले, गाई आणि निसर्ग हेच आहेत. त्यांनी लोकांना निसर्गाप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी गोवर्धन पर्वताची पूजा करण्यास सांगितले. परिणामी, ब्रजवासीयांनी भगवान इंद्राऐवजी गोवर्धन पर्वताची पूजा करण्यास सुरुवात केली. यामुळे संतप्त होऊन, देवराज इंद्राने ब्रज प्रदेशात मुसळधार पाऊस पाडला, ज्यामुळे तेथील लोकांचे जीवन गंभीर संकटात सापडले. तेव्हा भगवान श्रीकृष्णाने गोवर्धन पर्वत आपल्या करंगळीवर उचलून धरला आणि ब्रजमधील सर्व रहिवाशांना त्याखाली आश्रय दिला. भगवंताने सात दिवस हा पर्वत उचलून धरला होता. अखेरीस, देवराज इंद्राला आपली चूक उमजली आणि त्याने श्रीकृष्णाची क्षमा मागितली.
गोवर्धन पूजा आणि 'अन्नकूट' यांचा संबंध काय?
गोवर्धन पूजेच्या दिवशी 'अन्नकूट' (विविध खाद्यपदार्थांचा भव्य नैवेद्य) तयार करण्याची परंपरा आहे. या दिवशी भगवान श्रीकृष्णाला विविध प्रकारचे पदार्थ, मिठाई, फळे आणि भाज्यांपासून बनवलेले अनेक प्रकार अर्पण केले जातात. असे मानले जाते की, गोवर्धन पर्वत उचलल्यानंतर, ब्रजवासीयांनी भगवान श्रीकृष्णाप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी विविध प्रकारचे स्वादिष्ट पदार्थ तयार करून त्यांना अर्पण केले होते. तेव्हापासूनच 'अन्नकूट' उत्सव साजरा करण्याची परंपरा सुरू झाली.
दिवाळीनंतर गोवर्धन पूजेचे महत्त्व
दिवाळी आणि गोवर्धन पूजा, दोन्ही सण जीवनात आनंद, समृद्धी आणि कल्याणाचा संदेश देतात. दिवाळीत देवी लक्ष्मीकडून धन, ऐश्वर्य आणि सुखाची कामना केली जाते, तर गोवर्धन पूजा निसर्ग, पशुधन आणि अन्नधान्याचे महत्त्व अधोरेखित करते. या दिवशी गाईंची पूजा करण्याची आणि त्यांची सेवा करण्याचीही परंपरा आहे. अशा प्रकारे, गोवर्धन पूजा दिवाळीच्या उत्सवाला एक सखोल आध्यात्मिक परिमाण जोडते. हा सण आपल्याला शिकवतो की, जीवनात केवळ संपत्तीच महत्त्वाची नसते, तर निसर्ग, अन्न, पाणी आणि प्राणी यांचे जतन करणेही तितकेच आवश्यक आहे. भगवान श्रीकृष्णाची 'गोवर्धन लीला' आपल्याला अहंकार सोडून निसर्गाप्रती आदर आणि कृतज्ञतेची भावना जोपासण्याची प्रेरणा देते.
