दसऱ्याला सरस्वती पूजन का आणि कसे करावे? जाणून घ्या संपूर्ण माहिती
दसरा (विजयादशमी) हा साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक अत्यंत शुभ मानला जाणारा सण आहे. या दिवशी श्री सरस्वती देवीची पूजा करण्याची विशेष परंपरा आहे. विशेषतः महाराष्ट्र आणि दक्षिण भारतामध्ये या दिवशी सरस्वती पूजन आणि 'अक्षरज्ञान' (पाटी-पूजन) अत्यंत उत्साहाने केले जाते.
दसऱ्याच्या दिवशी सरस्वती पूजनाची संपूर्ण माहिती, त्याचे महत्त्व आणि पूजा कशी करावी याबद्दलची माहिती खालीलप्रमाणे आहे:
१. सरस्वती पूजन कधी करावे?
दिवस: अश्विन शुध्द दशमी (म्हणजेच विजयादशमी / दसरा).
वेळ (शुभ मुहूर्त): दसऱ्याचा संपूर्ण दिवस शुभ काळ असल्याने सकाळी सोयीप्रमाणे सरस्वती पूजन करणे अत्यंत शुभ मानले जाते.
२. दसऱ्याला सरस्वती पूजन का करतात? (इतिहास व महत्त्व)
सरस्वती ही ज्ञान, कला, बुद्धी आणि वाणीची अधिष्ठात्री देवी आहे. विजयादशमी हा दिवस 'अपूर्णतेकडून पूर्णतेकडे' जाण्याचा आणि नवीन गोष्टींची सुरुवात करण्याचा दिवस आहे. त्यामुळे या दिवशी मुलांच्या शिक्षणाची किंवा कोणत्याही नवीन कलेची सुरुवात केली जाते.
शस्त्रांसोबत शास्त्राची पूजा: दसऱ्याला जशी शस्त्रांची आणि अवजारांची पूजा केली जाते, तसेच ज्ञानाचे प्रतीक असलेल्या पुस्तकांची, ग्रंथांची आणि पाटी-पेन्सिलची पूजा केली जाते. शस्त्र आणि शास्त्र या दोन्ही गोष्टी मानवाच्या रक्षणासाठी व प्रगतीसाठी आवश्यक आहेत.
पूर्वीच्या काळी मुले जेव्हा शाळेत जाण्यास सुरुवात करायची, तेव्हा दसऱ्याच्या दिवशी त्यांची 'अक्षर ओळख' किंवा पाटीवर 'श्री' काढून शिक्षणाचा श्रीगणेशा केला जायचा.
३. सरस्वती पूजनासाठी लागणारे साहित्य
सरस्वती देवीची मूर्ती किंवा फोटो
पाटीवर सरस्वतीचे प्रतीक चिन्ह काढलेले. या दिवशी घरातील लहान मुले किंवा विद्यार्थी दगडी पाटीवर गंधाने/खडूने सरस्वतीचे प्रतीकात्मक चित्र किंवा '१' चे सात आकडे (सप्तस्वर दर्शवणारे) काढून सरस्वतीचे रूप रेखाटतात.
सरस्वतीचे प्रतीक म्हणून पुस्तके, वह्या, ग्रंथ, पाटी, लेखणी (पेन/पेन्सिल), किंवा संगीताची वाद्ये
विड्याची पाने, सुपारी, नाणी
हळद, कुंकू, अष्टगंध, अक्षता
पांढरी किंवा पिवळी फुले (सरस्वती देवीला पांढरी व पिवळी फुले विशेष प्रिय आहेत)
धूप, दीप, अगरबत्ती, कापूर
नैवेद्यासाठी खीर, पंचामृत, दुधाचे पदार्थ किंवा फळे
आपट्याची पाने (सोने)
४. सरस्वती पूजन कसे करावे? (पूजा विधी)
स्वच्छता व तयारी: सकाळी लवकर उठून स्नान करावे. पूजेची जागा/चौरंग स्वच्छ करून त्यावर लाल किंवा पिवळे वस्त्र अंथरावे.
स्थापना: चौरंगावर सरस्वती देवीची मूर्ती किंवा फोटो ठेवावा. देवीच्या फोटो शेजारी घरातील महत्त्वाचे ग्रंथ, पुस्तके, मुलांच्या वह्या, पाटी, पेन किंवा वाद्ये स्वच्छ करून ठेवावीत.
पूजा विधी: हातावर पाणी घेऊन आचमन करावे आणि पूजेचा संकल्प करावा. देवीला तसेच ठेवलेल्या सर्व पुस्तकांना, पाटी-पेनला हळद-कुंकू आणि अक्षता वाहाव्यात. देवीला पांढरी किंवा पिवळी फुले आणि हार अर्पण करावा. दसऱ्याचे प्रतीक म्हणून आपट्याची पाने (सोने) देवीच्या चरणी अर्पण करावीत. धूप-दीप: अगरबत्ती आणि दिवा लावून ओवाळावे.
अक्षरज्ञान (मुलांसाठी विशेष): घरातील लहान मुलांकडून पाटीवर किंवा कागदावर हळद-कुंकवाने किंवा खडूने 'श्री' किंवा 'ॐ' लिहून घ्यावे. पाटीची आणि पेनची पूजा करून मुलांनी अभ्यासाची सुरुवात करावी.
५. मंत्र जप व ध्यान:
पूजेच्या वेळी खालीलपैकी एका सोप्या मंत्राचा जप करावा:
"ॐ ऐं सरस्वत्यै नमः॥"
किंवा
"या कुन्देन्दुतुषारहारधवला या शुभ्रवस्त्रावृता |
या वीणावरदण्डमण्डितकरा या श्वेतपद्मासना ||
या ब्रह्माच्युतशंकरप्रभृतिभिर्देवैः सदा वन्दिता |
सा मां पातु सरस्वती भगवती निःशेषजाड्यापहा ||"
हा सरस्वती श्लोक म्हणावा.
६. नैवेद्य व आरती:
देवीला खीर, दूध, फळे किंवा पेढ्याचा नैवेद्य दाखवावा. शेवटी सरस्वती देवीची आरती करून कापूर ओवाळावा आणि कुटुंबातील सर्वांनी देवीचे आशीर्वाद घ्यावेत.
५. या दिवशी काय करावे?
नवीन विद्या शिकावी: कोणत्याही नवीन भाषेची, संगीताची, चित्रकलेची किंवा कोडिंग/तांत्रिक कौशल्याची सुरुवात या दिवशी करणे अतिशय शुभ मानले जाते.
पुस्तकांचा आदर करावा: या दिवशी पुस्तकांना पाय लागू देऊ नये. घरातील ग्रंथांची आवराआवर करून ते स्वच्छ ठेवावेत.
मुलांना प्रोत्साहन द्यावे: लहान मुलांच्या हातात या दिवशी नवीन पुस्तक किंवा पेन देऊन त्यांना शिक्षणाचे महत्त्व समजावून सांगावे.
दसऱ्याचे सरस्वती पूजन हे केवळ धार्मिक विधी नसून, ते नवीन गोष्टी शिकण्याची प्रेरणा देणारे आणि विद्येचा आदर करायला शिकवणारे एक सुंदर सांस्कृतिक माध्यम आहे.
