मार्कंडेय जयंती (किंवा महर्षी मार्कंडेय जयंती / भगवान मार्कंडेय जयंती) ही हिंदू धर्मातील एक महत्त्वाची सण आहे. ही मुख्यतः महर्षी मार्कंडेय (भगवान शिवाचे परम भक्त) यांच्या जन्मदिनानिमित्त साजरी केली जाते.
मार्कंडेय जयंती कधी साजरी केली जाते?
हिंदू पंचांगानुसार, माघ महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील चतुर्थी (शुक्ल चतुर्थी) तिथीला ही जयंती साजरी होते. काही ठिकाणी/समाजात (उदा. पद्मशाली समाज) माघ शुक्ल पक्षातील तृतीया किंवा एकादशीला साजरी करण्याची प्रथा दिसते, पण बहुतेक ठिकाणी माघ शुक्ल चतुर्थी हीच मुख्य तारीख आहे. उदाहरणार्थ २०२६ मध्ये ही जयंती २२ जानेवारी २०२६ रोजी येत आहे. (काही ठिकाणी २१ जानेवारी रोजी साजरी केली जाते.)
महर्षी मार्कंडेय यांची कथा
शिवभक्त मार्कंडेय ऋषी आणि यमराज यांची प्रसिद्ध कथा
महर्षि मृकंदु यांना मुले नव्हती. त्यांनी भगवान शिवाची कठोर तपश्चर्या केली. प्रसन्न होऊन शिवाने त्यांना दोन पर्याय दिले - दीर्घायुषी पण अज्ञानी पुत्र किंवा अल्पायुषी पण अत्यंत तेजस्वी पुत्र.
ऋषींनी दुसरा पर्याय निवडला आणि त्यांना मार्कंडेय ऋषी नावाचा पुत्र मिळाला. तथापि त्यांचे आयुष्य फक्त १६ वर्षांचे होते. जेव्हा हा काळ जवळ आला तेव्हा मृत्युच्या भीतीने त्याचे आईवडील दुःखी होते. मार्कंडेयने त्यांच्या दुःखाचे कारण विचारले तेव्हा त्याच्या वडिलांनी त्याला सर्व काही सांगितले. मार्कंडेयाने त्याच्या वडिलांना सांगितले की त्याला काहीही होणार नाही.
त्याच्या आईवडीलांची परवानगी घेऊन, मार्कंडेय भगवान शिवाची तपश्चर्या करायला गेला. त्याने महामृत्युंजय मंत्र रचला आणि एक वर्ष त्याचा जप करत राहिला. सोळा वर्षे उलटून गेल्यावर, यमराज त्यांना घेण्यासाठी आला. ते शिवभक्तीत मग्न झाले होते. यमराज त्यांचा जीव घेण्यासाठी पुढे सरकताच, मार्कंडेय शिवलिंगाला चिकटून राहिले. यमराजांनी ठरलेल्या वेळी मार्कंडेय ऋषींना पकडण्यासाठी फास टाकला तेव्हा तो चुकून शिवलिंगावर पडला. त्याच क्षणी, भगवान शिव त्रिशूळ घेऊन प्रकट झाले आणि यमराजांना सांगितले की तो या मुलाचा जीव घेऊ शकत नाही. त्याने त्याला दीर्घायुष्य दिले आहे. यमराज भगवान शिवाला नमस्कार करून निघून गेला.
भगवान शिव यांनी यमराजांना इशारा दिला की त्यांचा आश्रय घेणाऱ्यांना मृत्यूही स्पर्श करू शकत नाही. त्यांनी मार्कंडेय ऋषींना अमरत्वाचे वरदान दिले.
भगवान शिव हे मृत्युच्या भीतीवर मात करू शकतात, म्हणूनच त्यांना 'महाकाल' असे म्हणतात. जे लोक खऱ्या मनाने शिवाची उपासना करतात त्यांना मृत्यूही हानी पोहोचवू शकत नाही.
महत्त्व: मृत्यूचा भय दूर होणे, दीर्घायुष्य, आरोग्य, आजारांवरून मुक्ति, भक्तीची प्रेरणा, आणि शिवभक्ती वाढवणे. पद्मशाली समाजात हे कुलदैवत/आराध्य दैवत मानले जाते, त्यामुळे तेथे विशेष उत्साह असतो.
पूजा विधी (साधारण पद्धत)
मार्कंडेय जयंतीला मुख्यतः भगवान शिव आणि मार्कंडेय ऋषी यांची पूजा केली जाते. विधी असा असतो:
सकाळी लवकर उठून स्नान करा (शक्यतो नदी/तलावात किंवा घरात).
स्वच्छ कपडे घाला, पूजा स्थळ सजवा.
शिवलिंग किंवा मार्कंडेय ऋषीची प्रतिमा/चित्र स्थापना करा.
शुद्ध पाणी, दूध, दही, तूप, मध, साखर यांनी अभिषेक करा.
बिल्वपत्र, धतुरा, आकडा, कमळ, चंदन, अक्षता, फुले अर्पण करा.
महामृत्युंजय मंत्र किंवा ॐ नमः शिवाय यांचा जप करा (कमीत कमी १०८ वेळा).
रुद्राभिषेक किंवा शिव पूजा करा.
फळे, मिठाई, नैवेद्य दाखवून आरती करा (शिवाची आणि मार्कंडेयांची).
कथा वाचा (मार्कंडेय पुराणातील किंवा शिव पुराणातील मार्कंडेय चरित्र).
ब्राह्मण/गरजूंना दान (अन्न, वस्त्र, फळे) द्या.
संध्याकाळी पुन्हा पूजा किंवा कीर्तन/भजन करा.
या दिवशी उपवास किंवा फलाहार करणारेही असतात. भक्तीपूर्ण मनाने केलेली पूजा मृत्यूभय दूर करते आणि दीर्घायुष्य देते अशी श्रद्धा आहे.
