गटारी अमावस्येला मांसाहार करण्याची परंपरा का? जाणून घ्या या दिवसामागचं खास कारण
श्रावण महिना सुरू होण्यापूर्वीचा दिवस म्हणजे आषाढ अमावस्या, आणि महाराष्ट्रात हा दिवस ‘गटारी अमावस्या’ म्हणून विशेष लोकप्रिय आहे. या दिवशी अनेक कुटुंबांमध्ये मांसाहारी पदार्थांचा बेत केला जातो. चिकन, मटण, मासे यांसारखे पदार्थ बनवून कुटुंबीय आणि मित्रमंडळींसोबत जेवणाचा आनंद घेतला जातो. मात्र, गटारी अमावस्येला मांसाहार करण्याची परंपरा नेमकी का निर्माण झाली? यामागे काय कारण आहे, हे जाणून घेणेही तितकेच रंजक आहे.
गटारी अमावस्या म्हणजे काय?
महाराष्ट्रात आषाढ महिन्याच्या शेवटच्या दिवशी येणाऱ्या अमावस्येला प्रचलित भाषेत ‘गटारी अमावस्या’ म्हटले जाते. धार्मिकदृष्ट्या हा दिवस आषाढ अमावस्या म्हणून ओळखला जातो. यानंतर दुसऱ्या दिवशीपासून श्रावण महिन्याची सुरुवात होते. श्रावण महिना हा अनेक हिंदू कुटुंबांसाठी अत्यंत धार्मिक आणि सात्त्विक मानला जातो. या काळात अनेक जण मांसाहार, मद्यपान तसेच काही पदार्थांचा त्याग करतात. त्यामुळे श्रावण सुरू होण्यापूर्वीचा शेवटचा दिवस मांसाहारी पदार्थांचा आस्वाद घेण्यासाठी निवडला जातो.
मग या दिवशी मांसाहार करण्याची परंपरा कशी आली?
गटारी अमावस्येला मांसाहार करण्यामागे एकच धार्मिक शास्त्र सांगणारे ठोस कारण नाही. ही प्रामुख्याने महाराष्ट्रातील लोकपरंपरा आणि सामाजिक खाद्यसंस्कृतीशी जोडलेली प्रथा आहे. पूर्वीच्या काळात श्रावण महिन्यात अनेक कुटुंबांमध्ये धार्मिक नियमांचे काटेकोरपणे पालन केले जात असे. श्रावणात उपवास, पूजा-अर्चा, व्रत-वैकल्ये आणि सात्त्विक आहाराला महत्त्व असल्याने मांसाहार टाळला जाई. त्यामुळे श्रावण सुरू होण्यापूर्वी आषाढ अमावस्येच्या दिवशी कुटुंबीय एकत्र येऊन आवडीचे मांसाहारी पदार्थ बनवत. कालांतराने या खाद्यपरंपरेला एक वेगळी सामाजिक ओळख मिळाली आणि ‘गटारी’ हा शब्द प्रचलित झाला.
श्रावणात मांसाहार का टाळतात?
श्रावण महिना हा भगवान शिवाला समर्पित मानला जातो. या महिन्यात अनेक भाविक शिवपूजा, सोमवारचे व्रत, उपवास आणि धार्मिक अनुष्ठान करतात. मांसाहार टाळण्यामागे धार्मिक श्रद्धेबरोबरच संयम आणि सात्त्विक आहाराची संकल्पनाही जोडली जाते. त्यामुळे अनेक कुटुंबांमध्ये श्रावण सुरू झाल्यानंतर कांदा-लसूण, मांसाहार किंवा काही विशिष्ट पदार्थ टाळण्याची पद्धत आहे. मात्र, प्रत्येक कुटुंब, जात-जमात आणि प्रदेशाची परंपरा वेगळी असू शकते. त्यामुळे श्रावणात मांसाहार करणे किंवा न करणे हा वैयक्तिक श्रद्धा आणि कुटुंबपरंपरेचा विषय आहे.
‘गटारी’ नावामागे काय?
‘गटारी’ हा शब्द प्रामुख्याने महाराष्ट्राच्या बोलीभाषा आणि लोकसंस्कृतीत रूढ झाला आहे. आषाढ अमावस्येनंतर श्रावण सुरू होतो आणि अनेक जण मांसाहार-मद्यपानासह काही गोष्टींचा त्याग करतात. म्हणून ‘श्रावण सुरू होण्यापूर्वीचा शेवटचा दिवस’ या अर्थाने या दिवसाला गटारी अमावस्या असे लोकप्रिय नाव मिळाले, असे सामान्यतः मानले जाते. हे नाव धार्मिक ग्रंथातील अधिकृत नाव नसून लोकप्रचलित नाव आहे, हे लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे.
गटारी म्हणजे फक्त मांसाहाराचा दिवस नाही!
आजच्या काळात गटारी म्हटले की सर्वप्रथम मांसाहारी जेवण आणि पार्टीची आठवण होते. मात्र, या दिवसाकडे केवळ मांसाहार किंवा मद्यपानाचा दिवस म्हणून पाहणे योग्य नाही. महाराष्ट्रातील सण-उत्सवांच्या परंपरेत कुटुंबीय आणि मित्रमंडळींनी एकत्र येऊन जेवण करणे, आनंद साजरा करणे आणि त्यानंतर येणाऱ्या श्रावणातील धार्मिक वातावरणासाठी मनाची तयारी करणे, असा सामाजिक पैलूदेखील पाहायला मिळतो.
या परंपरेचा आरोग्याशी संबंध आहे का?
पावसाळ्यात वातावरणात आर्द्रता वाढते आणि अन्नपदार्थ लवकर खराब होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे मांसाहारी पदार्थ तयार करताना स्वच्छता, योग्य तापमानात साठवणूक आणि पूर्णपणे शिजवणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. विशेषतः पावसाळ्यात मांस, मासे किंवा चिकन खरेदी करताना त्यांची ताजेपणा आणि स्वच्छता तपासावी. रस्त्याच्या कडेला किंवा अस्वच्छ ठिकाणी तयार केलेले पदार्थ खाणे टाळणे अधिक सुरक्षित ठरते.
धार्मिक परंपरा की लोकसंस्कृती?
गटारी अमावस्येच्या बाबतीत हा फरक समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. आषाढ अमावस्या हा धार्मिकदृष्ट्या महत्त्वाचा दिवस आहे; मात्र या दिवशी मांसाहार करणे ही सर्व हिंदूंसाठी अनिवार्य धार्मिक प्रथा नाही.
मांसाहार करण्याची पद्धत मुख्यतः महाराष्ट्रातील काही समाज आणि कुटुंबांमध्ये रूढ झालेली लोकपरंपरा आहे. काही कुटुंबे या दिवशी मांसाहार करतात, तर काही जण उपवास, पूजा किंवा सात्त्विक आहाराला प्राधान्य देतात. म्हणूनच गटारी अमावस्येची परंपरा ही श्रावणातील संयम सुरू होण्यापूर्वीचा खाद्यसंस्कृतीतील एक टप्पा म्हणून पाहता येते.
गटारी अमावस्या हा महाराष्ट्राच्या लोकजीवनातील एक वेगळा सांस्कृतिक पैलू दाखवणारा दिवस आहे. श्रावण सुरू होण्यापूर्वी अनेक कुटुंबांमध्ये मांसाहारी जेवण करण्याची परंपरा रूढ झाली आणि त्यातून ‘गटारी’ या नावाला लोकप्रियता मिळाली. मात्र, गटारी अमावस्येला मांसाहार करणे ही धार्मिक सक्ती नाही. हा श्रद्धा, कुटुंबाची परंपरा आणि वैयक्तिक आवडीचा विषय आहे. त्यामुळे परंपरा पाळताना तिच्यामागचा सांस्कृतिक संदर्भ समजून घेणे आणि आरोग्याची काळजी घेणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.
