मकर संक्रांतीच्या दिवशी सुगड पूजन किंवा 'बोळकी पूजन' करण्याला महाराष्ट्रात विशेष महत्त्व आहे. हे निसर्गाप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्याचे प्रतीक मानले जाते.
मकर संक्रांती हा नव्या वर्षातील पहिला सण असून, महाराष्ट्रात याला विशेष महत्व आहे. या दिवशी सुवासिनी (विवाहित महिला) एकत्र येऊन सुगड (किंवा बोळकी म्हणून ओळखले जाणारे मातीचे छोटे घट) पूजन करतात. सुगड हे धनधान्य आणि सौभाग्याचे प्रतीक मानले जाते.
बोळकी पूजन (सुगड पूजन) करण्याची सविस्तर पद्धत खालीलप्रमाणे आहे:
पूजेसाठी लागणारे साहित्य
५ सुगड किंवा बोळकी दोन मोठी आणि तीन छोटी (किंवा पाच सारखी),
हरभरा, गाजर, ऊसाचे पेरे, तीळ, शेंगदाणे, बोरे (जुजुबे फळ), तिळगूळ, हळद, कुंकू, गव्हाच्या ओंब्या, मटार शेंगा, कापूस, कच्ची खिचडी (डाळ आणि तांदूळ), पाट किंवा चौरंग, लाल वस्त्र, तांदूळ किंवा गहू,
समई (दिवा), तेल, वात, उदबत्ती, निरांजन, तूप, फुलवात, धूप, अक्षदा, फुले, फुलांचा हार, अत्तर, गजरा,
नवीन पांढरा दोरा,
नैवेद्यासाठी तिळाचे लाडू, हलवा किंवा तिळाच्या वड्या,
रांगोळी साहित्य.
(टीप: साहित्य स्थानिक परंपरेनुसार थोडे बदलू शकते, पण हे मुख्य आहेत.)
मकर संक्रांतीच्या दिवशी सकाळी लवकर उठून स्नान करा. सूर्योदयाच्या वेळी सूर्याला अर्घ्य द्या. हे पाप नाशक आणि सकारात्मकता देणारे मानले जाते. महिला काळे वस्त्र (जसे काळी साडी) परिधान करू शकतात, विशेषतः नववधू. नवरीने केसात गजरा, अलंकार घालावे. घरातील देवांची नियमित पूजा प्रथम करा.
पूजा करणारी जागा स्वच्छ करा. केर काढून ओल्या कापडाने पुसा. पाट किंवा चौरंग मांडा. त्यावर लाल कापड घाला. पाटाभोवती रांगोळी काढा आणि मधोमध स्वास्तिक काढा. पाटावर तांदूळ किंवा गहू घाला.
पाच सुगड घ्या. प्रत्येक सुगडाला हळदी-कुंकूची बोटे लावा आणि नवीन पांढरा दोरा गुंडाळा. सुगडात खालील वस्तू भरा जसे गाजर, बोरे, ऊसाचे पेरे, मटार शेंगा, कापूस, हरभरे, तिळगूळ, कच्ची खिचडी, शेंगदाणे, हळद-कुंकू, गव्हाच्या ओंब्या. काही ठिकाणी मोठ्या काळ्या सुगडावर छोटे लाल सुगड ठेवतात. काही भागात पाचही सुगडं एका पाटावर मांडली जातात.
भरलेले सुगड एकेक करून पाटावर ठेवा (तांदूळ किंवा गहूवर). सुगडांना हळद, कुंकू, अक्षदा (अक्षत) अर्पण करा. फुले, फुलांचा हार, अत्तर लावा.
समई तयार करून प्रज्वलित करा. उदबत्ती आणि धूप लावा. निरांजन (आरती) तयार करून सुगडांना ओवाळा.
तिळगुळाचा लाडू, हलवा किंवा तिळाच्या वडीचा नैवेद्य दाखवा. मनोभावे आरती करा आणि सुगडांना नमस्कार करा. स्वतःच्या कपाळी हळद-कुंकू लावा.
पूजेनंतर एक सुगड देवासमोर ठेवा आणि एक तुळशीजवळ. उरलेले सुगड पाच सुवासिनींना (विवाहित महिलांना) वाण म्हणून द्या. घरातील थोरामोठ्यांचा आशीर्वाद घ्या. संध्याकाळी सुवासिनींना बोलावून हळदी-कुंकू करा आणि तिळगूळ वाटा.
नवरीचा ववसा (विशेषतः पहिल्या संक्रांतीसाठी)
पहिल्या वर्षी नववधूसाठी सुगड पूजनात ववसा भरला जातो. ववसा म्हणजे सौभाग्याचे प्रतीक असणारे साहित्य. यात पाच किंवा २५ पट साहित्य असते, जसे: विड्याची पाने, सुपारी, खारीक, वेलची, लवंग, हळकुंड, खोबऱ्याचे तुकडे. नवरीला काळी साडी, हलव्याचे दागिने घालवले जातात. ववसा आई, सासू, काकी इत्यादींकडून घेतला जातो. नवरीची पहिली संक्रांत माहेरी साजरी होते, आणि यात उपवासही ठेवला जाऊ शकतो.
सुगड पुजण्याचे महत्त्व
खालील सुगडाला 'सर' आणि वरील सुगडाला 'विळगा' म्हणतात.
हे पूजन म्हणजे नवीन पीक घरात आल्याचा आनंद साजरा करणे होय. मातीच्या भांड्यात हे धान्य ठेवून आपण पृथ्वीमातेचे आभार मानतो.
ही पूजा शक्यतो संक्रांतीच्या दिवशी सकाळी किंवा दुपारी केली जाते.
सुगड पुजल्यानंतर मकर संक्रांतीच्या दिवशी स्त्रिया एकमेकींना हे बोळके देतात. शिवाय वाण देखील देतात ज्यामध्ये एखादी वस्तू किंवा सौभाग्य अलंकार दिला जातो.
महत्त्व:
हा सण निसर्गाच्या बदलाचा आणि पिकांच्या कापणीचा उत्सव असतो. बोळक्यांमधून नवीन पिकांचे आणि समृद्धीचे प्रतीक म्हणून वाण दिले जाते. याला 'संक्रांतीचा वाण' असेही म्हणतात. बोळके आणि सुगड पूजा हा या सणाचा सकारात्मक आणि आनंदी भाग आहे, जो समृद्धी आणि सौभाग्याचे प्रतीक आहे.
अस्वीकारण: ही पद्धत पारंपरिक आणि विश्वसनीय स्रोतांवर आधारित आहे. वेबदुनिया याची पुष्टी करत नाही.
