पुरुषांची प्रजनन क्षमता खरोखरच कमी होत आहे का? वैज्ञानिकांचा धक्कादायक खुलासा!

Download

Published By: रूपाली बर्वे

Updated: Mon, 13 Jul 2026 (17:26 IST)

जग खरोखरच अशा युगात प्रवेश करत आहे का जिथे पुरुषांच्या प्रजननक्षमतेला कायमस्वरूपी आणि गंभीर संकटाचा सामना करावा लागेल? अलिकडच्या वर्षांत प्रकाशित झालेल्या अनेक वैज्ञानिक अभ्यासांनी या प्रश्नाला चर्चेचा जागतिक विषय बनवले आहे. इंटरनेटवर या घटनेला "स्पर्मागेडन" (Spermaggedon) असे नाव दिले जात आहे, ज्यामुळे सामान्य लोकांमध्ये चिंता निर्माण झाली आहे.

काही शास्त्रज्ञांचा असा दावा आहे की गेल्या ५० वर्षांत पुरुषांमधील सरासरी टेस्टोस्टेरॉनची पातळी जवळपास निम्म्याने कमी झाली आहे. तथापि, वैज्ञानिक समुदाय या निष्कर्षावर एकमत नाही. चला तर मग, या वादाचा आणि त्यामागील तथ्यांचा आढावा घेऊया.

'स्पर्मागेडन' म्हणजे काय आणि त्यामुळे इतकी खळबळ का उडाली आहे?

येल विद्यापीठाचे प्राध्यापक हगाई लेविन आणि त्यांच्या टीमने केलेल्या अभ्यासानंतर हा वाद अधिक तीव्र झाला. या अभ्यासात असा दावा करण्यात आला होता की जगभरातील पुरुषांमधील शुक्राणूंची संख्या (स्पर्म काउंट) वेगाने कमी होत आहे.

अस्तित्वाचे संकट: काही तज्ञांनी, तसेच अमेरिकेचे आरोग्य सचिव रॉबर्ट एफ. केनेडी ज्युनियर यांनी, शुक्राणूंच्या संख्येतील या घसरणीचे वर्णन मानवजातीसाठी "अस्तित्वाचे संकट" असे केले आहे.

टेस्टोस्टेरॉनमधील घट: अहवालांवरून असे दिसून येते की टेस्टोस्टेरॉन - जे पुरुषांमधील मुख्य लैंगिक संप्रेरक (हार्मोन) आहे - त्यात गेल्या काही दशकांत सुमारे ५०% घट झाली आहे.

सर्व शास्त्रज्ञ या दाव्याशी सहमत आहेत का?

नाही! मँचेस्टर विद्यापीठातील अँड्रोलॉजी (पुरुष प्रजनन आरोग्य) तज्ञ प्राध्यापक ॲलन पेसी यांचा असा युक्तिवाद आहे की, शुक्राणूंच्या संख्येत सातत्याने जागतिक घट होत आहे असा दावा करण्यासाठी उपलब्ध माहिती पुरेशी निर्णायक नाही. त्यांच्या टीमने केलेल्या अलीकडील विश्लेषणात असे आढळले की एकूण शुक्राणूंच्या संख्येत लक्षणीय घट झाल्याचा पुरेसा पुरावा नाही, जरी शुक्राणूंच्या गुणवत्तेत काही प्रमाणात घट झाली आहे.

पुरुषांच्या प्रजननक्षमतेतील घसरणीस कारणीभूत असलेले चार 'खलनायक'

तज्ज्ञांचे मत असे आहे की पुरुषांच्या प्रजनन क्षमतेचा थेट संबंध त्यांच्या एकूण आरोग्याशी असतो. यासाठी खालील घटक प्रामुख्याने जबाबदार मानले जातात:

१. लठ्ठपणा आणि संप्रेरकांचे असंतुलन 

इम्पेरियल कॉलेज लंडनचे प्राध्यापक चन्ना जयसेना यांच्या मते, वाढता लठ्ठपणा शरीरातील टेस्टोस्टेरॉनचे फिमेल हार्मोन 'इस्ट्रोजेन'मध्ये रूपांतर करण्याची प्रक्रिया वेगवान करतो. यामुळे हार्मोनल संतुलन बिघडते आणि शुक्राणूंच्या निर्मितीवर थेट परिणाम होतो.

२. मधुमेह

डायबिटिज केवळ टेस्टोस्टेरॉनची पातळीच कमी करत नाही, तर तो शुक्राणूंच्या डीएनएला (Sperm DNA) देखील नुकसान पोहोचवतो, ज्यामुळे लैंगिक आरोग्याशी संबंधित समस्या वाढतात.

३. मायक्रोप्लास्टिक आणि प्रदूषण

अलीकडील संशोधनात मानवी अंडकोष आणि वीर्यामध्ये मायक्रोप्लास्टिकचे कण आढळले आहेत. याशिवाय हवेतील प्रदूषण आणि रासायनिक प्रदूषकही शुक्राणूंच्या डीएनएवर परिणाम करत आहेत.

टीप: युनिव्हर्सिटी ऑफ एडिनबर्गचे प्राध्यापक रॉड मिशेल यांचे मानणे आहे की, प्राण्यांवर केलेल्या या प्रयोगांना थेट मानवावर लागू करून घाबरण्याची गरज नाही, कारण अद्याप प्रत्यक्ष संबंध पूर्णपणे सिद्ध झालेला नाही.

४. खराब जीवनशैली आणि तणाव

अत्यधिक दारूचे सेवन

धुम्रपान

झोपेची कमतरता

स्क्रीन टाईम वाढणे

सतत तणाव

"लो-टी" (Low-T) चा सोशल मीडिया जाळ: सुधारण्याच्या नादात होत आहे नुकसान!

आजकाल सोशल मीडियावर कमी टेस्टोस्टेरॉनच्या नावाखाली अनेक प्रकारच्या सप्लिमेंट्स, जेल आणि इंजेक्शनचा मोठ्या प्रमाणावर प्रचार केला जात आहे.

वैद्यकीय चेतावणी : डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय बाहेरून टेस्टोस्टेरॉन घेतल्याने शरीराचे स्वतःचे नैसर्गिक हार्मोन तयार करणे कायमचे बंद किंवा कमी होऊ शकते. याचे परिणाम म्हणून शुक्राणू तयार होणे पूर्णपणे थांबू शकते आणि पुरुष कायमचे वंध्यत्वाचे बळी ठरू शकतात.

भविष्यासाठी आशा: एआय (AI) आणि आधुनिक तंत्रज्ञान

जिथे संकट असते, तिथे विज्ञान उपायही देते. पुरुषांमधील वंध्यत्वावर उपचार करण्यासाठी आगामी काळात अनेक क्रांतिकारी तंत्रज्ञान विकसित होत आहेत:

एआय (AI) तंत्रज्ञान: सर्वात निरोगी आणि सक्रिय शुक्राणूंची निवड करण्यासाठी 'आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स'चा वापर करणाऱ्या तंत्रज्ञानावर काम सुरू आहे.

मायक्रोफ्लुइडिक्स (Microfluidics): या तंत्रज्ञानाचा वापर करून अत्यंत अचूक आणि प्रगत चाचणी प्रणाली विकसित केल्या जात आहेत.

प्रयोगशाळेत तयार केलेले शुक्राणू (Lab-grown sperm): प्रयोगशाळेत कृत्रिमरित्या शुक्राणू विकसित करण्यावरही संशोधन सुरू आहे.

घाबरण्याची गरज नाही; आता पुढाकार घेऊन पावले उचलण्याची वेळ आली आहे. 'स्पर्मागेडन' सारख्या भीतीदायक अहवालांमुळे घाबरून जाण्याचे काहीही कारण नाही, असे शास्त्रज्ञ स्पष्टपणे सांगतात. पुरुषांचे प्रजनन आरोग्य उत्तम राखण्यासाठीचे सर्वात प्रभावी उपाय अत्यंत साधे आहेत:

घाबरण्याची नाही, काळजी घेण्याची गरज आहे

वैज्ञानिक स्पष्टपणे सांगतात की, "स्पर्मोगेडन" सारख्या अर्धवट बातम्यांमुळे पॅनिक पसरवण्याची गरज नाही. 

पुरुष प्रजनन आरोग्य (fertility) उत्तम ठेवण्यासाठी आजच्या काळातही सर्वात प्रभावी उपाय अत्यंत सोपे आहेत:

* वजन नियंत्रणात ठेवा आणि लठ्ठपणा टाळा. वाढलेले वजन थेट हार्मोन्सवर परिणाम करते, त्यामुळे वजन संतुलित ठेवणे गरजेचे आहे.

* शुगर लेव्हल नेहमी नियंत्रणात ठेवा. रक्तातील साखरेचे प्रमाण वाढल्यास त्याचा प्रजनन क्षमतेवर विपरीत परिणाम होऊ शकतो.

*  हेल्दी डाएट घ्या आणि जंक फूड व प्लास्टिकच्या भांड्यांचा वापर कमी करा-आहारात हिरव्या पालेभाज्या आणि फळांचा समावेश करा. तसेच प्लास्टिकमधील रसायने (BPA) शरीरासाठी घातक ठरू शकतात, म्हणून त्यांचा वापर टाळा.

* डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय कोणत्याही प्रकारचे हार्मोन सप्लिमेंट किंवा शॉर्टकट औषधांपासून दूर राहा.

 बॉडीबिल्डिंग किंवा झटपट परिणामांसाठी घेतलेली सप्लिमेंट्स (उदा. टेस्टोस्टेरॉन बूस्टर्स) नैसर्गिक प्रजनन क्षमतेचे मोठे नुकसान करू शकतात.