मूळव्याधीचा धोका वाढवतात या १० सवयी; ही ७ लक्षणे दिसताच सावध व्हा, त्वरित डॉक्टरांकडे जा
मूळव्याध म्हणजेच Hemorrhoids किंवा Piles ही गुदद्वार आणि मलाशयाच्या आसपासच्या शिरा सुजल्यामुळे होणारी समस्या आहे. अनेकदा बद्धकोष्ठता, शौचाच्या वेळी जास्त जोर लावणे किंवा बराच वेळ टॉयलेटवर बसणे यांसारख्या सवयींमुळे मूळव्याधीचा त्रास वाढू शकतो. काही रुग्णांमध्ये लक्षणे सौम्य असतात आणि घरगुती काळजीने काही दिवसांत सुधारणा होऊ शकते; मात्र रक्तस्राव किंवा सततची लक्षणे दुर्लक्षित करणे योग्य नाही.
मूळव्याध होण्याचा धोका वाढवणारे १० घटक
१. सततची बद्धकोष्ठता
बद्धकोष्ठतेमुळे शौच करताना वारंवार जोर लावावा लागतो. त्यामुळे गुदद्वाराच्या आसपासच्या रक्तवाहिन्यांवर दबाव वाढून मूळव्याध होण्याचा धोका वाढू शकतो.
२. शौचाच्या वेळी जास्त जोर लावणे
कठीण मल बाहेर काढताना जास्त जोर लावण्याची सवय मूळव्याधीसाठी महत्त्वाचा धोका मानली जाते. त्यामुळे शौचाची नैसर्गिक प्रक्रिया अडवण्याऐवजी मल मऊ ठेवणे महत्त्वाचे आहे.
३. टॉयलेटवर बराच वेळ बसणे
शौचालयात गरजेपेक्षा जास्त वेळ बसण्याने गुदद्वाराच्या शिरांवर दबाव वाढू शकतो. विशेषतः मोबाईल पाहत बराच वेळ टॉयलेटवर बसण्याची सवय टाळणे योग्य आहे.
४. आहारात फायबरचे प्रमाण कमी असणे
फळे, भाज्या आणि संपूर्ण धान्य यांसारख्या फायबरयुक्त पदार्थांचा आहारात अभाव असल्यास बद्धकोष्ठतेची शक्यता वाढू शकते. त्यामुळे अप्रत्यक्षपणे मूळव्याधीचा धोका वाढू शकतो.
५. दीर्घकाळ जुलाब होणे
फक्त बद्धकोष्ठताच नव्हे तर दीर्घकाळ राहणारे जुलाब आणि वारंवार शौचास होणे यामुळेही गुदद्वाराच्या भागावर ताण आणि चिडचिड होऊ शकते. हे मूळव्याधीशी संबंधित घटकांपैकी एक आहे.
६. जास्त वजन किंवा स्थूलता
जास्त वजनामुळे पोटाच्या आणि गुदद्वाराच्या भागावर अतिरिक्त दबाव येऊ शकतो. त्यामुळे मूळव्याध होण्याचा धोका वाढू शकतो.
७. गर्भधारणा
गर्भधारणेदरम्यान वाढणाऱ्या गर्भामुळे पेल्विक भागातील रक्तवाहिन्यांवर दबाव येऊ शकतो. त्यामुळे गर्भवती महिलांमध्ये मूळव्याधीची शक्यता वाढू शकते.
८. वारंवार जड वजन उचलणे
जड वस्तू उचलताना शरीरावर आणि पोटाच्या भागावर दबाव वाढतो. नियमितपणे जड वजन उचलणे हे मूळव्याधीचा धोका वाढवणाऱ्या घटकांपैकी एक आहे.
९. वाढते वय
वय वाढल्यानंतर मलाशय आणि गुदद्वारातील रक्तवाहिन्यांना आधार देणारे ऊतक कमकुवत होऊ शकतात. त्यामुळे वयानुसार मूळव्याध होण्याची शक्यता वाढू शकते.
१०. दीर्घकाळ बसून राहण्याची सवय
बराच वेळ सतत बसून राहणे, विशेषतः निष्क्रिय जीवनशैली, बद्धकोष्ठतेसारख्या समस्यांना हातभार लावू शकते. नियमित हालचाल आणि व्यायामामुळे बद्धकोष्ठता कमी करण्यास मदत होऊ शकते.
मूळव्याधीची ही ७ लक्षणे दुर्लक्षित करू नका
मूळव्याधीची लक्षणे व्यक्ती आणि मूळव्याधीच्या प्रकारानुसार बदलू शकतात. खालीलपैकी लक्षणे जाणवत असल्यास त्याकडे दुर्लक्ष न करता डॉक्टरांचा सल्ला घेणे योग्य आहे.
१. शौचाच्या वेळी रक्त येणे
शौच केल्यानंतर टॉयलेट पेपरवर किंवा कमोडमध्ये ताजे लाल रक्त दिसणे हे मूळव्याधीचे सामान्य लक्षण असू शकते. मात्र गुदमार्गातून होणारा रक्तस्राव केवळ मूळव्याधीमुळेच होतो असे समजू नका. इतर आतड्यांच्या आजारांमध्येही रक्तस्राव होऊ शकतो.
२. गुदद्वाराभोवती खाज किंवा जळजळ
गुदद्वाराच्या भागात सतत खाज येणे, जळजळ किंवा चिडचिड जाणवणे हे मूळव्याधीच्या लक्षणांपैकी एक असू शकते.
३. गुदद्वाराजवळ गाठ किंवा सूज
गुदद्वाराभोवती गाठ, सूज किंवा त्वचेखाली कडक भाग जाणवणे हे बाह्य मूळव्याधीमध्ये दिसू शकते. रक्ताची गुठळी तयार झाल्यास वेदनादायक गाठ निर्माण होऊ शकते.
४. शौचाच्या वेळी किंवा बसताना वेदना
विशेषतः बाह्य मूळव्याध किंवा रक्ताची गुठळी तयार झाल्यास वेदना आणि अस्वस्थता होऊ शकते. अचानक तीव्र वेदना आणि गुदद्वाराजवळ कडक गाठ जाणवत असल्यास वैद्यकीय तपासणी आवश्यक आहे.
५. शौच झाल्यानंतरही पूर्णपणे साफ न झाल्याची भावना
शौच केल्यानंतरही पुन्हा शौचास जावेसे वाटणे किंवा मल पूर्णपणे बाहेर न पडल्यासारखे वाटणे हे मूळव्याधीशी संबंधित लक्षण असू शकते.
६. गुदद्वारातून गाठ बाहेर येणे
आतील मूळव्याध बाहेर सरकून गुदद्वारातून दिसू किंवा जाणवू शकते. अशावेळी वेदना, चिडचिड किंवा रक्तस्राव होऊ शकतो.
७. रक्तस्राव वारंवार होणे किंवा लक्षणे कायम राहणे
वारंवार रक्त येत असेल किंवा घरगुती काळजी घेऊनही लक्षणे सुधारत नसतील तर डॉक्टरांचा सल्ला घेणे महत्त्वाचे आहे. Mayo Clinicनुसार घरगुती काळजीने सुमारे आठवडाभरात आराम न मिळाल्यास किंवा रक्तस्राव/तीव्र वेदना असल्यास वैद्यकीय सल्ला घ्यावा.
रक्तस्राव झाला तर फक्त मूळव्याध समजू नका
हा सर्वात महत्त्वाचा मुद्दा आहे. गुदमार्गातून रक्त येत असल्यास त्याचे कारण स्वतःहून मूळव्याध आहे असे ठरवू नये. गुदद्वाराला झालेली भेग, आतड्यांचे काही आजार किंवा कोलोरेक्टल कॅन्सरसारख्या गंभीर कारणांमुळेही रक्तस्राव होऊ शकतो. विशेषतः शौचाच्या सवयींमध्ये बदल, वजन कमी होणे, पोटदुखी किंवा रक्तस्राव वारंवार होत असल्यास तपासणी आवश्यक आहे.
कोणत्या वेळी तातडीने डॉक्टरांकडे जावे?
खालील परिस्थितीत विलंब न करता वैद्यकीय मदत घ्या:
मोठ्या प्रमाणात रक्तस्राव होत असल्यास
रक्तस्राव थांबत नसल्यास
रक्ताच्या मोठ्या गुठळ्या दिसत असल्यास
चक्कर येणे, अशक्तपणा किंवा बेशुद्ध पडल्यासारखे वाटत असल्यास
अचानक खूप तीव्र वेदना होत असल्यास
काळा किंवा गडद लाल रंगाचा मल दिसत असल्यास
मूळव्याध टाळण्यासाठी काय करावे?
मूळव्याधीचा धोका कमी करण्यासाठी सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे मल मऊ ठेवणे आणि शौचाच्या वेळी जोर लावणे टाळणे. यासाठी आहारात फळे, भाज्या आणि संपूर्ण धान्य यांसारखे फायबरयुक्त पदार्थ वाढवता येतात. पुरेसे द्रवपदार्थ घेणे, नियमित शारीरिक हालचाल करणे आणि टॉयलेटवर गरजेपेक्षा जास्त वेळ न बसणे याचाही फायदा होऊ शकतो.
मूळव्याध ही सामान्य समस्या असली तरी गुदमार्गातून होणारा रक्तस्राव किंवा सततची लक्षणे दुर्लक्षित करणे योग्य नाही. सुरुवातीला योग्य आहार, पुरेसे पाणी, फायबर आणि शौचाच्या चांगल्या सवयी यामुळे त्रास कमी होण्यास मदत होऊ शकते. मात्र लक्षणे कायम राहिल्यास किंवा रक्तस्राव होत असल्यास डॉक्टरांकडून योग्य तपासणी करून घेणे महत्त्वाचे आहे.
महत्त्वाची सूचना: हा लेख सामान्य आरोग्यविषयक माहितीसाठी आहे. मूळव्याध, गुदमार्गातून रक्तस्राव किंवा इतर पचनसंस्थेच्या तक्रारी असल्यास स्वतःहून निदान किंवा औषधोपचार करण्याऐवजी डॉक्टरांचा सल्ला घ्या. वेबदुनिया याची जबादारी घेत नाही.
