मान्सूनवर 'एल निनो'चे सावट! विषुववृत्तीय पॅसिफिक महासागरात मोठी अस्थिरता, आयएमडीचा इशारा

Download

Written By: वेबदुनिया न्यूज टीम

Updated: Sat, 13 Jun 2026 (09:07 IST)

शात मान्सून दाखल झाला असतानाच, महासागरात एक 'वेदर मॉन्स्टर' सक्रिय झाला आहे, जो भारताची शेती आणि अर्थव्यवस्था उद्ध्वस्त  करू शकतो.

भारतीय हवामान विभाग आणि अमेरिकेची एजन्सी NOAA यांनी पॅसिफिक महासागरातून एक अत्यंत चिंताजनक अहवाल प्रसिद्ध केला आहे. एल निनोची परिस्थिती केवळ विषुववृत्तीय पॅसिफिकमध्येच निर्माण झाली नाही, तर ती वेगाने अधिक तीव्र होत आहे. या धोकादायक बदलाचा तुमच्या बजेटवर, शेतीवर आणि पावसावर कसा परिणाम होईल, हे तज्ञांकडून समजून घेऊया.

पॅसिफिक महासागरातील सद्यस्थिती काय आहे?
आयएमडीची अधिकृत आकडेवारी आयएमडीच्या जून २०२६ च्या ताज्या अहवालानुसार आणि उपग्रह प्रतिमांनुसार, विषुववृत्तीय पॅसिफिक महासागराच्या मध्य आणि पूर्व भागातील समुद्राच्या पृष्ठभागाचे तापमान (SSTs) सामान्य पातळीपेक्षा लक्षणीयरीत्या वाढले आहे.

आयएमडी (IMD) आणि आंतरराष्ट्रीय मॉडेल्सकडील डेटा: जागतिक हवामान मानकांनुसार, 'निनो ३.४' (Niño 3.4) क्षेत्रात +०.८१°C पेक्षा जास्त तापमानातील तफावत नोंदवली गेली आहे, ज्यामुळे एल निनोच्या (El Niño) अधिकृत प्रारंभाची पुष्टी झाली आहे. हवामानशास्त्रज्ञांच्या मते, हा एल निनो संपूर्ण नैऋत्य मान्सून हंगामात (जून ते सप्टेंबर) सक्रिय राहण्याची ९२% शक्यता आहे आणि हिवाळ्यापर्यंत त्याचे "सुपर एल निनो" (Super El Niño) मध्ये रूपांतर होऊ शकते.

एल निनो आणि भारतीय मान्सूनमधील संबंध (वैज्ञानिक विश्लेषण)
सोप्या भाषेत सांगायचे झाल्यास, एल निनो ही पॅसिफिक महासागरात घडणारी एक हवामान घटना आहे, जी भारतीय मान्सूनवर थेट परिणाम करते.
पॅसिफिक महासागराचे तापमान वाढणे (एल निनो)
वाऱ्याच्या दिशेत बदल (कमकुवत व्यापारी वारे)
मान्सूनचे ढग भारताच्या दिशेने थांबणे

भारतात कमी पाऊस/दुष्काळ (दुष्काळासारखी परिस्थिती)
ऐतिहासिकदृष्ट्या, जेव्हा जेव्हा पॅसिफिक महासागरात एल निनोची तीव्रता वाढली आहे, तेव्हा भारतात मान्सून एकतर उशिरा आला आहे किंवा नेहमीपेक्षा खूपच कमी पाऊस पडला आहे. या वर्षीसुद्धा, केरळच्या किनारपट्टीवर नैऋत्य मान्सून नेहमीपेक्षा उशिरा (४ जून रोजी) दाखल झाला आणि जूनच्या पहिल्या दोन आठवड्यांत देशात दीर्घकालीन सरासरीपेक्षा (LPA) २६% कमी पावसाची नोंद झाली.

या वर्षी पाऊस कसा असेल?
भारतीय हवामान विभागाचा (IMD) दीर्घकालीन अंदाज
हवामान विभागाने या वर्षासाठी आपला दीर्घकालीन अंदाज (LPA) अद्ययावत केला आहे:

सामान्यपेक्षा कमी पाऊस: या वर्षी देशातील एकूण मान्सूनचा पाऊस दीर्घकालीन सरासरीच्या (LPA) सुमारे ९०% (म्हणजेच, सामान्यपेक्षा कमी) राहण्याचा अंदाज आहे.

दुष्काळ आणि उष्णतेच्या लाटांचा धोका: वायव्य आणि मध्य भारतात (विशेषतः उत्तर प्रदेश, हरियाणा, पंजाब, बिहार आणि मध्य प्रदेश) जून आणि जुलैमध्ये नेहमीपेक्षा जास्त उष्णतेच्या लाटांचे दिवस आणि पावसात लक्षणीय घट होण्याची शक्यता आहे.

कृषी तज्ज्ञांचा इशारा: शेतकऱ्यांनी तात्काळ या 'स्मार्ट कृषी टिप्स'चा अवलंब करावा
एल निनोच्या धोक्याच्या पार्श्वभूमीवर, पुसा कृषी विज्ञान संस्था आणि हवामानशास्त्रज्ञांनी भारतीय शेतकऱ्यांसाठी त्यांच्या पिकांचे नुकसान होण्यापासून संरक्षण करण्याकरिता विशेष मार्गदर्शक सूचना जारी केल्या आहे.
१. कमी कालावधीची पिके निवडा
कृषी तज्ज्ञांच्या मते, यावर्षी शेतकऱ्यांनी कमी वेळात परिपक्व होणाऱ्या आणि कमी पाणी लागणाऱ्या भाताच्या जातींना प्राधान्य द्यावे. याव्यतिरिक्त, मका, बाजरी, नाचणी आणि कडधान्ये यांसारख्या पिकांवर लक्ष केंद्रित करावे, ज्यांना जास्त सिंचनाची आवश्यकता नसते.

२. 'थेट पेरणी' (डीएसआर पद्धत) अवलंबवा
पारंपारिकपणे, भात लावणीसाठी खूप पाणी लागते. तज्ज्ञांच्या मते, यावर्षी शेतकऱ्यांनी भाताच्या थेट पेरणीचे (डीएसआर) तंत्रज्ञान अवलंबले पाहिजे, ज्यामुळे २५-३०% पाण्याची बचत होते.

३. जलसंधारण आणि आर्द्रता व्यवस्थापन
तज्ज्ञांचे मत: "या वर्षी पावसाचे प्रमाण कमी आणि अनियमित असण्याची शक्यता असल्याने, जेव्हाही पाऊस पडेल, तेव्हा पाणी वाहून जाण्यापासून रोखण्यासाठी शेताचे बांध मजबूत ठेवा. सूर्यप्रकाशामुळे जमिनीतील ओलावा लवकर बाष्पीभवन होऊ नये यासाठी आच्छादनाच्या (मल्चिंग) तंत्राचा वापर करा."

ही खरोखरच चिंतेची बाब आहे का?
एल निनोमुळे मान्सून कमकुवत होण्याची शक्यता असली तरी, स्कायमेट आणि आयएमडीच्या तज्ज्ञांच्या मते, जर हिंद महासागरातील इंडियन ओशन डायपोल (IOD) सकारात्मक झाला, तर एल निनोचे प्रतिकूल परिणाम काही प्रमाणात कमी होऊ शकतात. सरकारने राज्यांना बफर स्टॉक आणि सिंचन प्रणालींबाबत सूचनाही जारी केल्या आहेत.

Edited By- Dhanashri Naik