गांजाच्या नशेत विमान उडवले! एअर इंडियाचे विमान ३०० फूट खाली आले; १७ प्रवासी जखमी झाले होते
फुकेतवरून दिल्लीला येणाऱ्या एअर इंडियाच्या विमानाची उड्डाणादरम्यान अचानक ३०० फूट उंची कमी झाल्याची धक्कादायक घटना समोर आली आहे. या घटनेच्या चौकशीदरम्यान विमानाचा कॅप्टन (मुख्य वैमानिक) मारिजुआना (गांजा) साठीच्या वैद्यकीय चाचणीत पॉझिटिव्ह आढळल्याने नागरी उड्डाण क्षेत्रात मोठी खळबळ उडाली आहे.
विमानात बसताना सहसा भीती वाटते ती विमान प्रवासाची—म्हणजेच इंजिन बंद पडणे, खराब हवामान किंवा तांत्रिक बिघाड यांची. पण जर भीतीचे कारण कॉकपिटमध्ये बसलेला वैमानिकच असेल तर? फुकेत ते दिल्ली अशा एअर इंडियाच्या एका उड्डाणादरम्यान घडलेल्या घटनेने हाच प्रश्न ऐरणीवर आणला आहे.
४ ऑगस्ट रोजी, फुकेत ते दिल्ली जाणाऱ्या एअर इंडियाच्या विमानाची उंची अचानक सुमारे ३०० फुटांनी खाली आली. या विमानात १३७ प्रवासी आणि ८ कर्मचारी होते. या घटनेत अनेक प्रवासी आणि कर्मचारी जखमी झाले. आता, या घटनेच्या चौकशीदरम्यान, विमानाचा कॅप्टन (मुख्य वैमानिक) मारिजुआना चाचणीत (ड्रग टेस्ट) पॉझिटिव्ह आढळला आहे.
विमानाची उंची ३०० फुटांनी कमी झाली; ड्रग टेस्टचे निष्कर्ष समोर
४ ऑगस्ट रोजी, एअर इंडियाच्या AI2379 (फुकेत-दिल्ली) या विमानाची उंची अचानक बदलली. हे एअरबस A320neo प्रकारचे विमान होते आणि घटनेनंतर ते दिल्लीत सुरक्षितपणे उतरले. त्यानंतर, दोन्ही वैमानिकांची 'सायकोअॅक्टिव्ह' (मानसिक स्थितीवर परिणाम करणाऱ्या) पदार्थांसाठी अनिवार्य चाचणी करण्यात आली. कॅप्टनच्या प्राथमिक चाचणीत असे निष्कर्ष आले की ज्यामुळे नमुना पडताळणीसाठी प्रयोगशाळेत पाठवावा लागला. त्यानंतरच्या पुष्टीकरण चाचणीत (कन्फर्मेटरी टेस्ट) तो मारिजुआनासाठी पॉझिटिव्ह आढळला आहे. या घडामोडीमुळे हे प्रकरण केवळ विमान वाहतूक क्षेत्रातील एका सामान्य घटनेच्या चौकशीपुरते मर्यादित न राहता, वैमानिकाची योग्यता आणि विमान कंपनीच्या सुरक्षा नियमावलीबाबत गंभीर प्रश्न उपस्थित झाले आहेत.
उड्डाणादरम्यान वैमानिक नशेत होता का?
हा सर्वात महत्त्वाचा प्रश्न आहे—आणि याचे उत्तर शोधताना सावधगिरी बाळगणे आवश्यक आहे. मारिजुआना चाचणी पॉझिटिव्ह येणे म्हणजे त्या पदार्थाची उपस्थिती दर्शवणे होय. मात्र, केवळ या चाचणीच्या आधारे कॅप्टनने उड्डाणादरम्यान किंवा त्यापूर्वी लगेचच मारिजुआनाचे सेवन केले होते, असा निष्कर्ष काढणे चुकीचे ठरेल.
या प्रकरणात, तपास यंत्रणांना हे देखील निश्चित करावे लागेल की तो पदार्थ कधी सेवन केला गेला, त्याचे परिणाम काय होते आणि त्या पदार्थाचा व उड्डाणादरम्यान कॅप्टनच्या कार्यक्षमतेचा काही संबंध होता का. म्हणूनच 'एअरक्राफ्ट ॲक्सिडेंट इन्व्हेस्टिगेशन ब्युरो'ने (AAIB) सर्वांना आवाहन केले आहे की, तपास पूर्ण होण्यापूर्वी कोणताही निष्कर्ष काढू नये.
तरीही, व्यावसायिक विमान कंपनीचा वैमानिक पुष्टीकरण चाचणीत (ड्रग टेस्टमध्ये) पॉझिटिव्ह आढळणे, ही स्वतःच सुरक्षेच्या दृष्टीने अत्यंत गंभीर बाब आहे. हा प्रश्न केवळ एका वैमानिकापुरता मर्यादित नाही; तर तो संपूर्ण यंत्रणेशी संबंधित आहे.
कल्पना करा: शेकडो प्रवाशांचे प्राण दोन वैमानिकांच्या हातात असतात. विमान हजारो फूट उंचीवरून प्रवास करत असते. त्या उंचीवर, अगदी छोटीशी चूकही काही सेकंदात मोठ्या दुर्घटनेत रूपांतरित होऊ शकते. अशा परिस्थितीत, वैमानिकाची जबाबदारी केवळ विमान चालवण्यापुरती मर्यादित राहत नाही. त्यांची मानसिक स्थिती, शारीरिक तंदुरुस्ती, निर्णयक्षमता आणि कोणत्याही नशिल्या पदार्थांच्या प्रभावाखाली नसणे या गोष्टी विमान सुरक्षेसाठी अत्यंत महत्त्वाच्या आहेत. या प्रकरणाची दखल घेत, नागरी उड्डाण मंत्रालयाने एअर इंडियाचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी (CEO) कॅम्पबेल विल्सन यांना बोलावून घेतले. मंत्रालयाने या चौकशीच्या सद्यस्थितीबाबत माहिती मागवली असून, नागरी उड्डाण मंत्र्यांनी स्पष्ट केले आहे की या प्रकरणाकडे अत्यंत गांभीर्याने पाहिले जात आहे. तसेच, अमली पदार्थांच्या चाचणीबाबतच्या विद्यमान नियमांचा आढावा घेण्याचे आणि आवश्यक असल्यास ते अधिक कडक करण्याचे निर्देशही DGCA ला देण्यात आले आहेत.
प्रवाशांचा विश्वास ही सर्वात महत्त्वाची गोष्ट आहे
विमान कंपनीचे सर्वात महागडे विमानही प्रवाशांच्या विश्वासापेक्षा मौल्यवान नसते. जेव्हा एखादा प्रवासी विमानात बसतो, तेव्हा तो या विश्वासावरच बसतो की कॉकपिटमधील व्यक्ती पूर्णपणे सक्षम आणि सतर्क आहेत आणि विमान सुरक्षितपणे चालवत आहेत. वैमानिकाने काय खाल्ले किंवा प्यायले आहे, किंवा त्यांनी कोणते पदार्थ सेवन केले आहेत, याची खातरजमा प्रवासी करू शकत नाहीत.
ते पूर्णपणे यंत्रणेवर अवलंबून असतात. आणि विमान वाहतूक क्षेत्रात, हा विश्वासच सुरक्षेचा मुख्य आधार असतो.
जर वैमानिकाच्या तंदुरुस्तीबाबत प्रश्न उपस्थित झाले, तर विमान कंपनी आणि नियामक संस्थांची जबाबदारी केवळ एखादी दुर्घटना घडल्यानंतर चौकशी करण्यापुरती मर्यादित राहत नाही; तर अशी दुर्घटना घडण्यापूर्वीच धोके टाळणे ही देखील त्यांची जबाबदारी असते.
'फ्लाइंग हाय' (नशेत असणे किंवा उंचावर उडणे) ही काही चेष्टेची बाब नाही; हा सुरक्षेचा प्रश्न आहे
या घटनेबाबत सोशल मीडियावर विविध विनोद आणि 'मीम्स' फिरत आहेत—यात 'फ्लाइंग हाय' या वाक्प्रचाराचा शब्दशः अर्थ घेऊन केलेले विनोद किंवा नशेत विमान चालवणाऱ्या वैमानिकांवर केलेली टिप्पणी यांचा समावेश आहे. विनोदाला नक्कीच स्थान असले, तरी यातील मूळ समस्या कोणत्याही विनोदापेक्षा अधिक गंभीर आहे. विमानात बसलेले प्रवासी वैमानिकाच्या वैयक्तिक आयुष्यावर विश्वास ठेवत नाहीत; तर ते यंत्रणेवर विश्वास ठेवतात.
आणि यंत्रणेची भूमिका हीच असते की, कोणत्याही वैमानिकाने—त्याचा अनुभव कितीही असला तरी—अशा स्थितीत कॉकपिटमध्ये प्रवेश करू नये ज्यामुळे त्याची निर्णयक्षमता किंवा प्रतिक्रिया देण्याचा वेग बाधित होऊ शकेल.
आता, या चौकशीसमोर तीन महत्त्वाचे प्रश्न उभे आहेत. या संपूर्ण प्रकरणातील सर्वात महत्त्वाचे प्रश्न खालीलप्रमाणे असतील:
वैमानिकाच्या शरीरात गांजाचे अंश कोणत्या प्रमाणात आढळले?
याचा त्यांच्या विमान उड्डाणादरम्यानच्या कामगिरीवर काही परिणाम झाला का?
अशा प्रकारची जोखीम आधीच ओळखण्यासाठी DGCA आणि विमान कंपनीच्या सध्याच्या अमली पदार्थ तपासणीच्या कार्यपद्धती (प्रोटोकॉल्स) पुरेशा आहेत का?
या प्रश्नांची उत्तरे तपासणी पूर्ण झाल्यानंतरच मिळतील. मात्र, या घटनेने एक गोष्ट स्पष्ट केली आहे: हवाई प्रवासातील धोके केवळ आकाश, हवामान किंवा यंत्रसामग्रीशी संबंधित नसतात. कधीकधी, संपूर्ण यंत्रणेतील सर्वात कमकुवत दुवा हा एखादा माणूसही ठरू शकतो.
त्यामुळे, पुढच्या वेळी जेव्हा कोणी म्हणेल की त्यांना विमानप्रवासाची भीती वाटते, तेव्हा कदाचित "विमान सुरक्षित आहे का?" हा प्रश्न विचारणे पुरेसे ठरणार नाही.
त्यासोबतच हा प्रश्नही विचारला गेला पाहिजे:
"कॉकपिटमध्ये बसलेली व्यक्ती विमान चालवण्यासाठी पूर्णपणे सक्षम आहे का?"
आणि प्रत्येक प्रवाशाला या प्रश्नाचे उत्तर मिळण्याचा अधिकार आहे—कोणतीही विचारणा न करता, कोणत्याही शंकेशिवाय आणि कोणत्याही भीतीशिवाय.
कारण प्रवासी विमानाचे तिकीट खरेदी करतात—आपला जीव धोक्यात घालण्याची परवानगी नाही.
