आपण बऱ्याचदा आपल्या बाह्य सौंदर्यावर आणि तंदुरुस्तीवर लक्ष केंद्रित करतो, परंतु आपल्या अंतर्गत अवयवांच्या ताकदीकडे दुर्लक्ष करतो. योगशास्त्रात निसर्गाच्या जवळीकतेतून आरोग्य मिळवण्याचे अनेक रहस्य आहेत. तुम्हाला माहित आहे का की एक साधा प्राणी, घोडा, आपल्याला एक जादूई तंत्र शिकवू शकतो जो अनेक गंभीर समस्या सोडवू शकतो?
अश्विनी मुद्रा म्हणजे काय?
अश्विनी मुद्रा ही हठयोगातील एक प्राचीन आणि प्रभावी मुद्रा आहे. घोडा मलत्याग करताना गुदद्वार खेचून घेतो आणि सैल सोडतो, अगदी तशीच क्रिया ही मुद्रा आहे. म्हणून याला Horse Gesture म्हणतात.
ही मुद्रा पेल्विक फ्लोअर आणि गुदद्वाराच्या स्नायूंना मजबूत करते. ही मूलबंधची तयारी म्हणूनही केली जाते आणि प्राणशक्ती (प्राण) वरच्या दिशेने (ऊर्ध्वगामी) नेली जाते.
अश्विनी मुद्रा कशी करावी?
आरामदायी आसनात बसा- पद्मासन, सिद्धासन, सुखासन, वज्रासन किंवा कुर्सीवर सरळ बसून रीढ सीधी ठेवा.
शरीर शांत करा- डोळे बंद करा, काही खोल श्वास घ्या आणि मनाला शांत करा.
लक्ष केंद्रित करा- लक्ष गुदद्वार (anus) किंवा पेल्विक क्षेत्रावर आणा.
खेचणे आणि सोडणे- श्वास आत घेताना गुदद्वाराचे स्नायू जोराने खेचून घ्या (जसे मूत्र थांबवताना करतो, तसे).
३-५ सेकंद धरून ठेवा (सुरुवातीला १-२ सेकंद).
श्वास सोडताना स्नायू पूर्णपणे सैल सोडा.
पुनरावृत्ती- १०-२० वेळा करा (एक सेट).
दिवसातून ३-५ सेट करू शकता.
प्रगत पद्धत - श्वास रोखून (कुंभक) करणे किंवा उलट्या आसनात (जसे शोल्डर स्टँड) करणे.
टीप - क्रिया हळू, नियंत्रित आणि दुखापत न होईल अशी करा. जोर लावू नका.
अश्विनी मुद्राचे मुख्य फायदे
पोट साफ केल्यानंतर नियमित केल्याने पचन, मूत्र नियंत्रण, सेक्सुअल हेल्थ आणि एकाग्रता यात जलद सुधारणा दिसते.
पचनसंस्था सुधारते- कब्ज, गॅस, अपचन, एसिडिटी, पोटदुखी दूर होते. आतड्यांची हालचाल सुधारते.
पाइल्स (मूळव्याध) आणि फिस्टुला- प्रतिबंध आणि उपचारात मदत.
पेल्विक फ्लोअर मजबूत- गुदद्वार, मूत्राशय, गर्भाशय/प्रोस्टेट स्नायू मजबूत होतात. मूत्र नियंत्रण सुधारते.
स्त्रियांमध्ये- गर्भाशय खाली येणे टाळते, प्रसूतीनंतर रिकव्हरी, मासिक पाळीच्या वेदना कमी, योनीचे स्नायू मजबूत.
पुरुषांमध्ये- नाईट फॉल, लवकर उत्सर्जन, प्रोस्टेट समस्या, सेक्सुअल स्टॅमिना वाढते.
मूत्राशय समस्या- वारंवार लघवी, बेड वेटिंग (मुलांमध्ये), मूत्र नियंत्रण सुधारते.
त्वचा आणि चेहरा- चेहरा तेजस्वी होतो, अँटी-एजिंग प्रभाव.
ऊर्जा आणि प्राण- प्राण वरच्या चक्रांकडे नेतो, कुंडलिनी जागृतीला मदत, ब्रह्मचर्य साधनेत उपयुक्त.
इतर- तणाव कमी, एकाग्रता वाढ, झोप सुधार, रक्ताभिसरण चांगले, वजन नियंत्रण, इम्यूनिटी वाढ.
कधी करावी?
सकाळी रिकाम्या पोटी (सर्वोत्तम).
संध्याकाळी किंवा झोपण्यापूर्वी.
दिवसातून १०-२० मिनिटे (सुरुवातीला ५ मिनिटे).
नियमित अभ्यास आवश्यक — २-३ आठवड्यात फरक दिसतो.
पोटीनंतर (मलत्यागानंतर) अश्विनी मुद्रा करण्यामागे मुख्य कारणे
योगिक आणि आरोग्यदायी दृष्टिकोनातून हे कारणे आहेत:
आतडे पूर्ण रिकामे असतात- मलत्यागानंतर आतड्यांमध्ये किंवा गुदद्वारात काही उरलेले नसते. यामुळे मुद्रा करताना दबाव किंवा अस्वस्थता येत नाही. जर पोट भरलेले असेल तर स्नायूंवर अतिरिक्त ताण येऊ शकतो आणि फायदा कमी होतो.
घोड्याच्या नैसर्गिक क्रियेची नक्कल- अश्विनी मुद्रा नावच घोड्याच्या (अश्व) क्रियेवरून आले आहे. घोडा मलत्याग केल्यानंतर लगेच गुदद्वाराचे स्नायू खेचतो आणि सैल सोडतो. ही क्रिया नैसर्गिकरित्या आतड्यांची सफाई आणि मजबुतीसाठी केली जाते. त्यामुळे योगातही पोट साफ झाल्यानंतर ही मुद्रा करणे सर्वोत्तम मानले जाते.
पचनसंस्था आणि पेल्विक क्षेत्र अधिक प्रभावी- रिकाम्या पोटी/आतड्यांसह मुद्रा केल्याने रक्ताभिसरण आणि प्राणवायू (प्राण) चा प्रवाह पेल्विक फ्लोअर, गुदद्वार, आतडे आणि जननेंद्रियांपर्यंत चांगला पोहोचतो. यामुळे कब्ज, मूळव्याध, पाइल्स, प्रोलॅप्स इत्यादी समस्या लवकर बरे होतात.
कुंडलिनी आणि प्राण ऊर्ध्वगामी होण्यास मदत- रिकाम्या अवस्थेत मुद्रा केल्याने मूलाधार चक्र अधिक सक्रिय होते आणि प्राण ऊर्जा वरच्या चक्रांकडे (कुंडलिनी जागृती) सहज जाते. भरलेल्या पोटात हे कठीण होते.
सुरक्षितता आणि आराम- भरलेल्या पोटात मुद्रा केल्याने गॅस, दुखणे किंवा अस्वस्थता येऊ शकते. पोट साफ केल्यानंतर शरीर हलके आणि आरामदायी राहते, ज्यामुळे अभ्यास दीर्घकाळ आणि प्रभावी होतो.
खबरदारी
जोर लावू नका, स्नायू दुखावू नयेत.
हाय ब्लड प्रेशर, हृदयरोग असल्यास श्वास रोखून करू नका.
गर्भवती महिलांनी डॉक्टर/योग शिक्षकांच्या सल्ल्याने करा.
शस्त्रक्रिया झालेली (पोट/गुदद्वार) असल्यास पूर्ण बरे होईपर्यंत टाळा.
अति प्रमाणात करू नका, सुरुवातीला हळूहळू वाढवा.
जेवणानंतर लगेच किंवा पोट भरलेले असताना करू नका. किमान ४-५ तास थांबा.
जर दुखणे, अस्वस्थता वाटली तर थांबवा आणि तज्ज्ञांचा सल्ला घ्या.
