नरक चतुर्दशीला कारिट पायाने का फोडले जाते? जाणून घ्या नरकासूर वधाची कथा
दिवाळीच्या नरक चतुर्दशीला पहाटे अभ्यंगस्नानाच्या आधी कारिट नावाचे कडू रानफळ डाव्या पायाच्या अंगठ्याने चिरडण्याची जुनी परंपरा महाराष्ट्रात आहे. हे कारिट फळ दुष्ट राक्षस 'नरकासूर' चे प्रतीक मानले जाते आणि ते पायाने फोडणे म्हणजे नरकासुराचा प्रतीकात्मक वध करणे होय. या परंपरेमागचे धार्मिक कारण, आरोग्यदायी महत्त्व आणि नरकासूर वधाची पौराणिक कथा खालीलप्रमाणे आहे:
दुष्टतेचा नाश (प्रतीकात्मक वध): कारिट हे अतिशय कडू आणि कठीण कवच असलेले रानफळ आहे. या फळाला नरकासुराचे रूप मानले जाते. पहाटे तुळशी वृंदावनाजवळ डाव्या पायाच्या अंगठ्याने हे फळ चिरडून "गोविंदा, गोविंदा" असा नामघोष केला जातो. याचा अर्थ आपल्यातील आणि समाजातील दुष्ट प्रवृत्तीचा नाश करणे असा होतो.
कडू रसाचा टिळा (जिभेला लावणे): कारिट फोडल्यानंतर त्याचा थोडासा रस डाव्या हाताच्या अनामिका (रिंग फिंगर) बोटाने जिभेला लावला जातो किंवा कपाळावर टिळा लावला जातो. हा कडू रस चाखण्यामागे एक विचार आहे—"जीवनात फक्त गोडच नाही, तर कडू प्रसंगांनाही तोंड देण्याची तयारी असावी" आणि दिवाळीच्या गोडधोड फराळाची सुरुवात एका कटू स्वादाने करून आरोग्याचा समतोल राखणे.
आयुर्वेदिक महत्त्व: असे मानले जाते की डाव्या पायाच्या अंगठ्याचा दाब आणि कारिटाच्या रसाचा गंध यामुळे शरीरातील रक्ताभिसरण प्रक्रिया सुधारते.
नरकासूर वधाची पौराणिक कथा
पुराणानुसार, प्राग्ज्योतिषपूर (सध्याचा आसाम भाग) चा राजा नरकासूर हा अतिशय शक्तिशाली आणि क्रूर राक्षस होता. तो भूमातेचा (धरती माता) पुत्र होता. ब्रह्मादेवाकडून मिळालेल्या वरामुळे तो अत्यंत उन्मत्त झाला होता. त्याने पृथ्वीवरील अनेक राजांना हरवून त्यांच्या १६,१०० कन्यांना बंदी बनवले होते. इतकेच नव्हे, तर त्याने स्वर्गावर चाल करून देवांची माता अदिती हिचे मौल्यवान कुंडलही चोरले होते.
नरकासुराच्या त्रासाला कंटाळून सर्व देव भगवान श्रीकृष्णाकडे गेले. नरकासुराला असा वर होता की त्याचा वध केवळ एका स्त्रीच्या हातून किंवा आईच्या संमतीनेच होऊ शकत होता. म्हणूनच, भगवान श्रीकृष्ण आणि त्यांची पत्नी सत्यभामा (जी भूमातेचा अवतार मानली जाते) यांनी गरुडावर स्वार होऊन नरकासुरावर चाल केली. युद्धादरम्यान सत्यभामेच्या मदतीने श्रीकृष्णाने आपल्या सुदर्शन चक्राने नरकासुराचा वध केला आणि १६,१०० स्त्रियांना त्याच्या कैदेतून मुक्त केले.
मृत्यूच्या दारात असताना नरकासुराला आपल्या पापांची जाणीव झाली. त्याने श्रीकृष्णाकडे वर मागितला की, "आजच्या तिथीला (आश्विन वद्य चतुर्दशी) जो कोणी पहाटे सूर्योदयापूर्वी मंगल स्नान (अभ्यंगस्नान) करेल, त्याला नरकाची पीडा होऊ नये आणि हा दिवस प्रकाशाचा उत्सव म्हणून साजरा केला जावा". श्रीकृष्णाने त्याला हा वर दिला.
नरकासुराच्या वधामुळे जगात पसरलेला अंधार दूर झाला, म्हणूनच या दिवसाला 'नरक चतुर्दशी' म्हणतात आणि या विजयाचा आनंद साजरा करण्यासाठी घराबाहेर दिवे लावले जातात. महाराष्ट्रात याच वधाचे स्मरण म्हणून आजही कारिट फळ पायाने चिरडण्याची प्रथा आनंदाने पाळली जाते.
