महाराष्ट्राचा अत्यंत महत्त्वाचा आणि साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक असलेला गुढीपाडवा हा सण हिंदू चांद्रसौर दिनदर्शिकेनुसार नवीन वर्षाची सुरुवात दर्शवतो. २०२६ मध्ये हा सण गुरुवार, १९ मार्च २०२६ रोजी साजरा केला जाईल.
गुढीपाडवा म्हणजे काय?
'गुढीपाडवा' हा शब्द दोन शब्दांपासून बनला आहे:
गुढी: म्हणजे 'ब्रह्मध्वज' किंवा विजयाचे प्रतीक असलेले निशाण.
पाडवा: हा संस्कृत शब्द 'प्रतिपदा' वरून आला आहे, ज्याचा अर्थ हिंदू महिन्याच्या शुक्ल पक्षाचा पहिला दिवस असा होतो.
पौराणिक आणि ऐतिहासिक महत्त्व
या सणाशी अनेक पवित्र कथा जोडलेल्या आहेत:
१. सृष्टीची निर्मिती: ब्रह्मपुराणानुसार, याच दिवशी भगवान ब्रह्मदेवांनी विश्वाची पुनर्निर्मिती केली आणि काळाचे चक्र (सत्ययुग) पुन्हा सुरू झाले. म्हणून या दिवशी ब्रह्मदेवाचे पूजन केले जाते.
२. प्रभू श्रीरामांचे आगमन: चौदा वर्षांचा वनवास संपवून आणि रावणाचा वध करून प्रभू श्रीराम जेव्हा अयोध्येत परतले, तेव्हा प्रजेने आनंदाने विजयाचे प्रतीक म्हणून गुढ्या उभारल्या होत्या.
३. छत्रपती शिवाजी महाराजांचा विजय: ऐतिहासिक दृष्टिकोनातून, हा सण छत्रपती शिवाजी महाराजांनी परकीय आक्रमकांवर मिळवलेला विजय आणि स्वराज्यातील आनंद साजरा करण्यासाठी महत्त्वाचा मानला जातो.
सण साजरा करण्याची पद्धत (विधी आणि परंपरा)
साफसफाई आणि सजावट: नवीन वर्षाचे स्वागत करण्यासाठी घराची स्वच्छता केली जाते. स्त्रिया दारासमोर सुंदर रांगोळी काढतात आणि दरवाजाला आंब्याच्या पानांचे व झेंडूच्या फुलांचे तोरण लावतात.
अभ्यंगस्नान: पाडव्याच्या दिवशी पहाटे लवकर उठून सुगंधी उटणे लावून स्नान (अभ्यंगस्नान) करण्याची परंपरा आहे.
गुढी उभारणे: घराच्या दर्शनी भागात बांबूच्या काठीला रेशमी वस्त्र (साडी), कडुलिंबाची पाने, फुलांचा हार, साखरेची गाठी आणि वर तांब्या किंवा चांदीचा गडवा (कलश) लावून गुढी उभारली जाते.
ALSO READ: गुढी उभारनी
कडुलिंबाचे सेवन: या दिवशी सकाळी कडुलिंबाची पाने, गूळ, जिरे आणि ओवा यांचे मिश्रण खाल्ले जाते. हे आरोग्यासाठी अत्यंत हितकारक मानले जाते आणि जीवनातील कडू-गोड अनुभवांचे प्रतीक आहे.
पारंपारिक पेहराव: पुरुष सहसा कुर्ता-पायजमा किंवा धोतर नेसतात, तर स्त्रिया नऊवारी किंवा काठपदराची साडी नेसून पारंपारिक दागिने परिधान करतात.
खाद्यसंस्कृती: पाडव्याचा गोडवा
महाराष्ट्रीयन घरांमध्ये या दिवशी विशेष पक्वान्न बनवले जातात:
कणंगची खीर: कोकण भागात रताळे, नारळाचे दूध आणि गुळापासून बनवलेली ही खीर लोकप्रिय आहे.
भारतातील इतर नावे
हा सण भारताच्या इतर राज्यांत वेगवेगळ्या नावाने साजरा होतो:
युगादी / उगादी: कर्नाटक, आंध्र प्रदेश आणि तेलंगणा.
चेटीचंड: सिंधी समाज.
सजीबू नोंग्मा पानबा: मणिपूर.
नवरेह: काश्मीर.
महत्त्वाची माहिती (FAQs)
२०२६ मध्ये गुढीपाडवा कधी आहे?
१९ मार्च २०२६.
या दिवशी बँकेला सुट्टी असते का?
हो, महाराष्ट्रात या दिवशी सार्वजनिक सुट्टी असते.
गुढी कोणत्या दिशेला उभारावी?
गुढी घराच्या उजव्या बाजूला (बाहेरून पाहताना) आणि उंच ठिकाणी उभारावी जेणेकरून ती दुरून दिसेल.
