कोणत्याही सणात उपवास करण्यामागचा मुख्य उद्देश केवळ धार्मिक श्रद्धेपर्यंतच मर्यादित नाही; तर शरीरातील विषारी घटक बाहेर टाकण्यासाठी, मनाला शांत करण्यासाठी आणि आत्म-शिस्त जोपासण्यासाठी ही एक उत्तम पद्धत देखील आहे. तथापि उपवासादरम्यान लोकांच्या मनात निर्माण होणाऱ्या संभ्रमाचे एक प्रमुख कारण म्हणजे आहारासंबंधीचे निर्णय.
उपवासाच्या काळात काय खावे, काय टाळावे, काय प्यावे आणि कोणत्या गोष्टींपासून पूर्णपणे दूर राहावे, याबद्दल लोक अनेकदा विचारमंथन करत असतात. विशेषतः चहा आणि कॉफीच्या बाबतीत हा संभ्रम अधिक दिसून येतो. अनेक लोक सकाळी जाग आल्याबरोबरच चहाचा घोट घेऊन आपल्या दिवसाची सुरुवात करतात; त्यांच्यासाठी चहाशिवाय दिवसाची सुरुवात होणे अशक्यच असते. तर काही लोक दिवसभर उत्साही राहण्यासाठी कॉफीवर अवलंबून असतात. पण उपवासाच्या काळात यापैकी कोणतेही पेय घेणे योग्य आहे का? असे केल्याने उपवास खंडित होतो का? तुमच्या सर्व शंकांचे निरसन करण्यासाठी चला, आपण या विषयाचा सविस्तर आढावा घेऊया की चहा किंवा कॉफी प्यायल्याने उपवास मोडतो का?
उपवासादरम्यान, खाण्यापिण्यासंबंधीचे नियम प्रत्येक कुटुंब, प्रदेश आणि व्यक्तीच्या परंपरांनुसार थोडेफार बदलत असतात. काही लोक केवळ फळे, दूध, साबुदाणा किंवा बटाटे यांसारख्या पदार्थांचाच आहार घेण्याचा कडक नियम पाळतात, तर काही लोक याबाबतीत अधिक लवचिक दृष्टिकोन स्वीकारतात. धार्मिक दृष्टिकोनातून पाहता, उपवासादरम्यान धान्ये (जसे की गहू आणि तांदूळ), सामान्य मीठ, लसूण-कांदा, मांसाहारी पदार्थ आणि 'तामसिक' (जड किंवा उत्तेजक) अन्नपदार्थ पूर्णपणे वर्ज्य मानले जातात. तथापि बहुतेक परंपरांमध्ये दूध, दही, फळे, हलके गोड पदार्थ (जसे की मध किंवा गुळापासून बनवलेले पदार्थ) आणि 'सैंधव मीठ' (खडे मीठ) यांना उपवासासाठी ग्राह्य मानले जाते.
आता चहा आणि कॉफीकडे वळूया: बहुतेक लोक उपवासादरम्यान दुधाचा चहा पितात; कारण दुग्धजन्य पदार्थ असल्याने आणि उपवासाच्या काळात दूध हे एक स्वीकारार्ह अन्न मानले जात असल्याने, चहा पिणे त्यांना योग्य वाटते. जर हा चहा अगदी कमी साखर किंवा गुळाचा वापर करून बनवला असेल, तर सामान्यतः त्यामुळे उपवास मोडतो असे मानले जात नाही. कॉफीच्या बाबतीत मात्र नियम थोडे अधिक कडक असतात. काही लोक 'ब्लॅक कॉफी' (दूध किंवा साखर न घालता) पितात; कारण कॉफी ही धान्यांपासून बनलेली नसते, असा त्यांचा तर्क असतो. तथापि अनेक परंपरांमध्ये कॉफी पिण्यास मनाई असते.
अनेकदा कॉफीला 'राजसिक' किंवा 'तामसिक' पेय म्हणून वर्गीकृत केले जाते कारण कॉफीमधील 'कॅफिन' हे मनाला उत्तेजित करते; तर उपवासाचा मुख्य उद्देश हा मनाची शांतता (चित्तशांती) प्राप्त करणे हा असतो. एकंदरीत, हे सर्व तुमच्या वैयक्तिक श्रद्धेवर, कौटुंबिक परंपरांवर आणि प्रादेशिक चालीरीतींवर अवलंबून असते. जर तुमच्या घरात चहा किंवा कॉफी पिण्याची परवानगी असेल, तर तुम्ही कोणत्याही अपराधी भावनेशिवाय त्याचे सेवन करू शकता अर्थात, अट अशी की तुम्ही ते प्रमाणात केले पाहिजे.
उपवासाच्या काळात आरोग्याच्या दृष्टीकोनातून चहा आणि कॉफीचे सेवन कितपत योग्य ठरते?
आरोग्याच्या दृष्टिकोनातून पाहता, उपवासादरम्यान चहा आणि कॉफीचे अतिसेवन करणे सहसा हितावह मानले जात नाही. उपवासाच्या काळात, पोट सहसा रिकामे असते किंवा खूप हलके वाटते. अशा स्थितीत, कॅफिनयुक्त पेये प्यायल्याने विविध समस्या उद्भवू शकतात, जसे की: ॲसिडिटी आणि पोटात जळजळ होणे; गॅस आणि पोट फुगण्याच्या समस्या; डोकेदुखी किंवा चक्कर येणे (विशेषतः जर तुम्हाला कॅफिनची सवय असेल आणि तुम्ही अचानक त्याचे प्रमाण कमी केले असेल तर); आणि अति कॅफिनमुळे निद्रानाश किंवा अस्वस्थता जाणवणे. विशेषतः कॉफी ही अत्यंत आम्लधर्मी असते; त्यामुळे, रिकाम्या पोटी तिचे सेवन केल्यास ॲसिड रिफ्लक्स किंवा पोटदुखीसारख्या समस्या अधिक बळावू शकतात. जर चहामध्ये दूध आणि साखरेचे प्रमाण जास्त असेल, तर तो पचायला जड वाटू शकतो आणि पचन होणे कठीण जाऊ शकते. परिणामी, जर तुम्हाला चहा-कॉफी पिण्याची सवय असेल, तर दिवसाला केवळ १-२ कपपुरतेच स्वतःला मर्यादित ठेवा. साखरेचा वापर खूप कमी करण्याचा किंवा शक्य असल्यास अजिबात न करण्याचा प्रयत्न करा आणि तुम्ही वापरत असलेले दूध उच्च दर्जाचे असल्याची खात्री करा.
